Nyayavinishcaya 10.3
Nyāyaviniścaya 10.3
- Language
- Sanskrit
10.3.5
syānmatam-yenātiśayena dadhivyapadeśanibandhanena karabhāddadhirūpaṃ vyatiricyate ta̍sya
vyatirekavidhikhabhāvatve karabhādiva sparśāderapi dadhigatāttadrūpasyai vyatireka eva syāt | atatsvabhāvatve3 karabhādapyavyatirekāpattiḥ, ato na varṇasparśādyātmakatvenobhayātmakatvaṃ dadhidravyasyeti;
tadapi svavadhāyaiva paraśudhārāniśātanaṃ parasya; tathā hi-sparśāderapi yenātiśayena vyatiricyate
tadrūpaṃ tadvyapadeśanibandhanena 4tasyāpi vyatirekavidhikhabhāvatvāviśeṣāt dadhirūpasya sparśāderiva 5
10.3.10
svarūpādapi vyatireka eva prāptaḥ, tasyātatsvabhāvatve sparśāderapyanyatirekāpatteḥ, ato na varṇādyātmakatvamapi dadhikhalakṣaṇasya, api tu nīrūpatvameva | taduktamumvekena (?) -
“na bhedo vastuno rūpaṃ tadabhāvaprasaṅgataḥ ||” [
] iti
tasya tadvivekavidhikhabhāvatvaṃ sparśādiviṣayamevaina svarūpaviṣayamiti cet; kuta etat ?
evamanubhavāditi cet ? kiṃ bhavān anubhavavyāpāramapi jānāti ? tathā cet; susthitaṃ tarhi 10
10.3.15
dadhirūpasya tadgatasparśāderavyatirekitvam, vyatirekitvañca karabhāt , anubhavavyāpārasyaivameva pratīteḥ
ekasāmagryadhīnatayā kalpita eva ta̍sya sparśādyavyatirekaḥ, tatkathaṃ tasyānubhavaviṣayatvaṃ kalpitasya
tadayogāditi cet ? na; nīlādirūpasyāpi avidyāvilāsinīvilāsopanītaśarīratvena darśanaviṣayatvābhāvāpatteḥ | tathā ca veda̍mastakvacanam- “neha nānāsti kiñcana” [bṛhadā0 4|4|19] iti
“indro māyābhiḥ pururūpa īyate” [ṛk04|7|33, bṛhadā02|5|19] iti ca | nīlāderaparaṃ 15
10.3.20
darśanavedyaṃ na pratīyata iti cet ; na ; ˚ tadavyatirekaśūnyasyāpi tadvedyasyāpratīteḥ | nīlādimātraṃ
pratīyata eveti cet ; na; anyenāpi 'sanmātraṃ pratīyate eva' iti kartuṃ (vaktuṃ) śakyatvāt
nanu sanmātre vastusati tadvyatiriktaṃ darśanameva nāsti dvaitavādāpatteḥ, tatkathaṃ 13 tasya tadvedyatvamiti cet ; na; nīlādimātre'pi 'pāramārthasati tadabhāvāt | nīlādisukhādiśarīravyatirekiṇaḥ tadgrāhakasya 15alaṅkārakāreṇānaṅgīkārāt | nīlādisukhādiśarīrayośca grāhyatvena grāhakatvāna- 20
10.3.25
bhyupagamāt | nīlādirūpameva taddarśanamiti cet; sanmātrarūpameva taddarśanamapi kinna syāt ?
sanmātrasyai savivādatvāttadanarthāntaratve darśanasyāpi savivādatvamiti na tasya tatra prāmāṇyam,
nirvivādasyaiva prāmāṇyāditi cet ; na; nīlādidarśanasyāpi tadabhāvaprasaṅgāt | atyantāsādhāraṇasya nīlāderapi vivādādhiṣṭhānatvena 17tadanarthāntaratve taddarśanasyāpi tadadhiṣṭhānatvāviśeṣāt | taddarśanavivāda̍sya kutaścidupapattibalādvirākaraṇamiti cet ; na; sanmātradarśanavivādasyāpi tata eva nirā- 25
10.3.31
karaṇaprasaṅgāt | tadupapattibalasya sanmātrādanarthāntaratve tadvivādaviṣayatvāt kutastatastaddarśanavivādanivṛttiḥ vivādāspadādeva tadayogāt ? anyathā darśanādeva todṛśāt tadvivādanivṛtteḥ 20tadlopakalpanavaiphalyaprasaṅgāt | taddmūlavivādasyāpi anyasmādupapattibalānivarttanamiti cet ; na;
tatrāpi 1prācyaprasaṅġānivṛtteranasthānopasthānāt | arthāntaratve tu dvaitadoṣopanipātān na sanmātragrāhyasya darśanaviṣayatvamiti cet ; na ; nīlādikhalakṣaṇaviṣayadarśanādhiṣṭhānavivādavyāvarttanaparasyāpi upapattibalasya tatsvalakṣaṇādanarthāntaratve3 tadvivādaviṣayatvena taddarśanavivādavyāvarttakatvābhāvasya tadvivādasyāpyanyopapattibalādvyāvarttane anavasthādoṣasya cāviśeṣāt | arthāntaratve'pi
yadi tasyāsādhāraṇarūpatvaṃ tadavastha eva taisya taddarśanavivāda nivarttakatvābhāvaḥ tasyāpi tatsvalakṣaṇavadvivādabhūmitvāt | tadvivādasyāpyanyasmādasādhāraṇādevopapattibalānivṛttiriti cet ; na; dvitīyasya anavasthānadauḥsthyasya prasaṅgāt | bhavatu sādhāraṇameva 6tasya rūpamiti cet ; na ; vastusato
bhavanmatenā'bhāvāt | avastusadeva tat kalpitatvāditi cet ; na; rtādṛśādeva taddmūlāt sanmātradarśanavivādasyāpi nivṛttiprasaṅgāt | na tatra tādṛśamapi 8tatsambhavati advaitavādapīḍanāditi
cet; na; tasya kalpitatvena nīrūpasya advaitavādapratyanīkatvānyogāt | 9nīrūpāt kathaṃ tadvivādanivarttanamiti cet ? kathaṃ tata eva svalakṣaṇadarśanavivādanivarttanamiti samānaḥ paryanuyogaḥ ?
sanmātre vastusati kalpanamapi kutastadmūlyaṃ ? tata eva sanmātrāditi cet ; na ; tasya svayaṃjyotīrūpasya nityaśuddhatvenābhyupajñānāt | na ca kalpanāyāṃ na 10tacchuddhiḥ, 12tasyā mithyāpratibhāsatvenāśuddhitvāditi cet ; nanu 13asādhāraṇalakṣaṇavastuvādino'pi kutastadmūlasya4 kalpanam ?
jñānasvalakṣaṇādeva kutaściditi cet ; na; tasya svasaṃvedanātmanaḥ śuddhasyaivābhyupagamāt , tatra ca
kalpanārūpasyāśuddhidoṣasyānupapatteḥ | naikāntataḥ śuddhamevaṃ saṃvedanam svarūpāpekṣayā śuddhasyāpi
grāhākārāpekṣayā16 tadviparyayabhāvāt, anyathā "abhilāpasaṃsarga" [ nyāyavi0 pṛ0 13 ]
ityādernirvivayatvaprasaṅgāditi cet ; na; sattāttve'pi tulyatvāt , tasyāpi pādatrayeṇaiva pariśuddhibhāvāt "tripādasyāmṛtaṃ divi" [yaju0 puruṣa0 31
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit