Nyayavinishcaya 10.434
Nyāyaviniścaya 10.434
- Language
- Sanskrit
10.434
“yogyadeśasthite'kṣāṇāṃ vṛttirnātītabhāvini
tadāśritañca vijñānaṃ na kālāntarabhāvinī ||” [pra0vārtikāla0 2|126]
cet ; na ; teṣāṃ prayojanābhāvāt | prathamatadvyāpāropajanitenaiva kālāntaravyāpinā pratyakṣeṇa
bhāvasāmānyasya paricchedāt kimevaṃ bhāvānāṃ prekṣāvattvamasti yatsati prayojane bhavanti nāsatīti ? svahetusāmarthyāyattarjanmāno hi te saṃtyasati ca prayojane bhavantyeva niyameneti cet ;
satyamevaitat ; yadi tathādarśanaṃ teṣām , dṛṣṭe cānupapattiparyaṃnuyogasyāsambhavāt | na caivam
na cādarśanapathaprasthāyini vastuni evamuttaramucitam , atiprasaṅgāt | tanna kālāntaravyāpi- 5
nāpi pratyakṣeṇa kasyacitkālāntaravyāpirūpaṃ sūpagraham | tanna viśeṣātmanaḥ kālāntaravyāpitvaṃ
sambhavati; asampratipatteḥ | taduktam"ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacinnānyatra dṛśyate |” [pra0 vā0 2|126] iti
nāpi viśeṣavyatiriktasya sāmānyasya taidvyāpitvam ; tadvyatirekasyaivāpratipatteḥ viśeṣabuddherevopalambhāt | yadi hi viśeṣavatsāmānyamapi syāt taidbuddhirapyupalabdhaiva syāt, na caivam | na 10
cānupalabdhasyāstitvaṃ vyomakusumavat | tadapyuktam"na tasmādbhinnamastyanyatsāmānyaṃ buddhayabhedataḥ ||” [pra0vā0 2|126] iti
etena sādṛśyasāmānyamapi pratyuktam ; tasyāpi viśeṣāvyatiriktasyānupalambhāt , viśeṣāṇāṃ cānanvayāt | tanna samānavyatirekaparamārthatājñānam yato vyavasāyasvabhāvatvamiti
tatredamucyate-prathamastāvadvikalpo'nupapanna eva; kṣaṇakṣīṇasya pratyakṣasyānanvayaviṣaya- 15
tvābhāve nirviṣayatvaprasaṅgāt | svarūpaviṣayatvānneti cet; na tahīṃndriyapratyakṣatvam , svarūpe
tadvyāpārābhāvāt | kṣaṇikabahirvastuviṣayatvāt tatpratyakṣatvamiti cet ; tasyai tadviṣayatvaṃ
kuto'vasīyate ? “yogyadeśasthite'kṣāṇām” ityādikādvicārāditi cet ; sa vicāraḥ kiṃnāma
pramāṇaṃ bhavet ? pratyakṣamiti cet ; na ; tasya nirvikalpatvena evaṃvicārakatvāyogāt | vicārakasyāpi pratyakṣatve tasya samayatrayagocaratvamurarīkarttavyam , anyathā madhyasamayaparyavasitendriya- 20
vyāpāropalabdhasattākasya kathamatikrānte'nāgate ca pratyayasya pravṛttiriti ? asyai tadvyāpārasyānupapatteḥ | yadi hi tatpratyakṣaṃ madhyamasamayavat pūrvāparāvapi samayau paśyettadā madhye indriyavyāpārasya tatpratyakṣasya ca sadbhāvaṃ pūrvāparayośca tadabhāvaṃ paśyet nānyathā | na hi bhūtalamapratiyatpratyakṣaṃ tatra kasyacid bhāvamabhāvaṃ vā pratyetumarhati | bhavatu tasyai samayatrayagocaratvamiti cet ;
kathamuktam-“na pūrvaṃ paratra na paraṃ pūrvatra pratyakṣam” [pra0vārtikā0 2|126] iti ? prastuta- 25
pratyakṣavadaparasyāpi pratyakṣasya pūrvāparasamayaviṣayatopapattestatkṛtasya viśeṣānvayagrahaṇasyāpyanivāraṇāt | tato nirākṛtametat-“vyaktīnāṃ bhāvo na tāsāmanvayaḥ” [ pra0 vārtikā0 2
126 ] iti | yadi punaridamapi pratyakṣaṃ na pūrvāparakṣaṇau paśyati kathaṃ tatrendriyavyāpāratadtasmād durantasaṃsāraduḥkhadāvāgmīrubhiḥ
adṛṣṭā kalpitaiveyaṃ lokaviplavakāriṇī
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit