Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 10.546-2

Nyāyaviniścaya 10.546-2

Language
Sanskrit

10.546-2

iti śravaṇāt teṣāmapi saṃśayaḥ- 'kaḥ punarasau ? samyagjñānavacanasya viṣayaḥ ?' iti | tatra nāparastadviṣayaḥ kintu yadevedaṃ bhavatāṃ suprasiddhamātmārthavedanaṃ tadeveti tadvacanaviṣayasaṃśayavyudāsārthamidamabhihitam-‘ātmārthavedanaṃ pratyakṣalakṣaṇam' iti | evaṃ parokṣalakṣaṇe'pi vaktavyam | 'yeṣāṃ
tu sato'pi kvacinnirṇayasyānutkṛṣṭatvādaparito vyāmohasteṣāṃ tadvyāpāropadarśanādeva vyāmohapradhvaṃse nirvivādatvasambhavāt | tatprayojanaparamidamapi vacanamanavadyameva devasya -
"na paśyāmaḥ kvacitkiñcitsāmānyaṃ vā svalakṣaṇam
jātyantaraṃ tu paśyāmastato'nekāntasādhanam ||" [siddhi0pṛ0121] iti
na caivaṃ naiyāyikānāṃ tadbhedekānte pratyakṣasyānirṇayatvamanutkṛṣṭanirṇayatvaṃ vā yuktam ; avayavyādimātre'pi tatprasaṅgāt anekāntavidveṣitvena tatra nirṇayānirṇayayoḥ nirṇyotkarṣānutkarṣayorapyasambhavāt | tataḥ sthitam-nai tadbhedekānte pratyakṣavyāpāro vivādāditi | tato yaduktaṃ vyomaśivena - "pratyakṣeṇa rūpādibhyatiriktasya dravyasyāvadhāraṇāttadviparyayavyudāsaḥ” [pra0vyo0
pṛ0 44] iti; tatpratyūḍham ; ekāntatastadvyatiriktasya tenānavadhāraṇāt, anyathā vivādānavatāraprasaṅgāt | avadhārite tadayogādityuktatvāt
yadyapyaparamuktaṃ tenaiva - "dvīndriyagrāhyaṃ tu dravyam, kathametat ? pratisandhānāt
tathā hi- 'yamahamadrākṣaṃ cakṣuṣā tametarhi spṛśāmi yaṃ cāsprākṣaṃ taṃ paśyāmi' iti | na ca
dvābhyāmindriyābhyāmekārthagrahaṇaṃ vinā pratisandhānaṃ nyāyyam" [praśa0 vyo0pṛ0 44] iti ;
tatrāpi pratisandhānasya kiṃviṣayamavinābhāvitvam-kiṃ dravyaviṣayam, kiṃ vā tadgrahaṇaviṣayam ?
dravyaviṣayamiti cet ; atrāpi kiṃ tasya tadavinābhāvakathane prayojanam ? niścitāvinābhāvāttartaḥ
tatparijñānameveti cet ; tadapi dravyasyeti kutaḥ ? tadavinābhāvāditi cet, tarhi "tato'pyanyadeva tatparijñānam | tasyāpi tadavinābhāvāttatsambandhitve 14 tato'pi 15 tatparijñānamaparameveti na vayamavadhārayāmaḥ kva punaridamanavasthādoṣadūraṃ dravyaparijñānaṃ labhyata iti | tannāvinābhāvāt "tattasyeti yuktam | svayaṃ tatparicchittirūpatvāditi cet ; na ; pratisandhānasyāpi "tata eva tatsambandhitva patteḥ | iṣṭamevaitat aulūkyasyeti cet ; tarhi kimarthaṃ tasya
21 tadavinābhāvakathanam ? tatparicchittirūpatvanivedanārthamiti cet ; na; apratipannasya tannivedanāyogāt, avinābhāvasyaiva tatrāsiddherdhūmādivat | vakṣyate caitat- "anyathānupapannatvamasiddhasya
vivādasya nivṛttirhi nirṇayādeva nānyataḥ
nirṇīte'pi vivādaścetkutaḥ syāttannivarttanam ?

Commentaries (1)

Linked texts (2)