Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 10.560

Nyāyaviniścaya 10.560

Language
Sanskrit

10.560

“vyāpṛtaṃ cārthasaṃvittau nātmānaṃ jñātumarhati
tena prakāśakatve'pi bodhāyānyatpratīkṣyate
īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyārthānubhavātmakam
sati prakāśakatve ca vyavasthā dṛśyate yathā
rūpādau cakṣurādīnāṃ tathātrāpi bhaviṣyati
prakāśakatvaṃ bāhye'rthe śaktyabhāvāttu nātmani||” [mī 0 ślo0 śūnya 0 184-87]
vasthādoṣāt | na tadoṣaḥ; yāvacchramameva vicārajñānaprabandhotpatteḥ, pratyutpanne tu śrame tata eva
1tadvinivṛtteḥ, abhirucestannivṛttitvādicchāyā2 vā 3tadvicchitteḥ | na hyanabhirucitaṃ vicārajñānaṃ
prabandhu (prabaddhu) marhati | viṣayāntarasamparkādvā 4tadvyāvṛtteḥ | dṛśyate hi kacinnīlajñānasya
pravarttamānasyāpi pītādisannidhāvanavasthānaṃ pītādijñānasyaiva tadā prādurbhāvāt | taduktam“yāvacchramaṃ ca tadbuddhistatprabandhe ca satyapi
saṃmādṛṣṭyā (śramādṛṣṭyā) nyasamparkādvicchedo viṣayeṣviva ||” [mī0 ślo0 śūnya0 193]
iti cet ; bhavatyayamanavasthādoṣasya parihāro na punaḥ sakalasaṃvedanaprakāśavaikalyāparijñānadoṣasya, tasya tadavasthatvāt | tatastamapi doṣaṃ parijihīrṣatā sudūramanusṛtyāpi vicārajñānaṃ svaparaprakāśarūpamurarīkarttavyam, anyathā svagataparokṣatāyāstenāpratipatteḥ uktadoṣāparihārāt
etadeva darśayitumāha- 'parokṣa' ityādi | parokṣaṃ svaprakāśavikalaṃ jñānaṃ jānātīti parokṣajñāḥ
mīmāṃsakasya sambodhanametat | vicipratyaye sati evaṃrūpasiddhiḥ | viṣayaparicchedo viṣayasya
sakalajñānaparokṣatālakṣaṇasya paricchedo vicāraḥ paricchidyate'neneti vyutpatteḥ, sa na parokṣavat
parokṣaścakṣurādiḥ svaprakāśavaikalyāt tadvanna tatsamāno na bhavati, svaprakāśasyāpi tatra bhāvāditi bhāvaḥ | tato yathā vicārajñānasya svaprakāśatvamapi tathaiva nirvādhānubhavāt tathārthajñānasyāpi tadastu tadaviśeṣāt | tacchakterapi tatra tata eva vicārajñānavadadhigamāt | tato nedaṃ paryālocitavacanam-‘prakāśakatvam' ityādi
yadyarthajñānasya 5viṣayavadātmanyapi vyāpāraḥ tarhi cakṣurāde rūpādivadrasādāvapi vyāpāraḥ
kuto neti cet ? 'tathaiva 6'darśanāt' iti brūmaḥ | tathā svarūpavyāpārasyādarśanam, taddarśanasya
niveditatvāt | tata idamapi 7tādṛśameva-'sati prakāśakatve ca' ityādi| tena 'prakāśakatve'pi'
ityādi punaḥ anubhavapratyanīkatvādeva prativihitam
kiṃ vā 12tadanavabodhe parihīyate yatastadavabodhāyanyapratīkṣaṇam ? arthaprakāśanameva, aparijñā(13aparajñā)nādapyaparijñātādarthajñānaprakāśanāyogāt, 14tadapi svaprakāśanāya jñānāntaraṃ pratīkṣeta
15tadapi tadaparaṃ jñānāntaramityaparaparajñānapratīkṣāyāmevāsaṃsāraṃ vyāpārātra prathamajñānasya
prakāśanam, 16tadabhāvādarthasyāpi na prakāśanamityuparatamidānīṃ vedyavedakabhāvena, tato dūramanusṛtyāpi
kasyacidaparijñātasyaiva17 svaviṣayaprakāśakatve prathamajñānasyāpi tadvattadupapatteḥ vyarthametatparijñānārthamanyapratīkṣaṇam | 18tanna arthajñānāparijñāne'rthaprakāśanasya 19parihāṇiḥ | arthajñānasmaraṇasya tarhi
parihāṇiḥ, aparijñāte tasmin20 tadayogāt tasya parijñātaviṣayatvāt | asti ca tajjñānasya
jñānamātronmukhe tasmin sambandhagrahaṇonmukhe
arthasya jñānamityeṣa vyavahāraḥ kṣayaṃ vrajet

Commentaries (1)