Nyayavinishcaya 10.560
Nyāyaviniścaya 10.560
- Language
- Sanskrit
10.560
“vyāpṛtaṃ cārthasaṃvittau nātmānaṃ jñātumarhati
tena prakāśakatve'pi bodhāyānyatpratīkṣyate
īdṛśaṃ vā prakāśatvaṃ tasyārthānubhavātmakam
sati prakāśakatve ca vyavasthā dṛśyate yathā
rūpādau cakṣurādīnāṃ tathātrāpi bhaviṣyati
prakāśakatvaṃ bāhye'rthe śaktyabhāvāttu nātmani||” [mī 0 ślo0 śūnya 0 184-87]
vasthādoṣāt | na tadoṣaḥ; yāvacchramameva vicārajñānaprabandhotpatteḥ, pratyutpanne tu śrame tata eva
1tadvinivṛtteḥ, abhirucestannivṛttitvādicchāyā2 vā 3tadvicchitteḥ | na hyanabhirucitaṃ vicārajñānaṃ
prabandhu (prabaddhu) marhati | viṣayāntarasamparkādvā 4tadvyāvṛtteḥ | dṛśyate hi kacinnīlajñānasya
pravarttamānasyāpi pītādisannidhāvanavasthānaṃ pītādijñānasyaiva tadā prādurbhāvāt | taduktam“yāvacchramaṃ ca tadbuddhistatprabandhe ca satyapi
saṃmādṛṣṭyā (śramādṛṣṭyā) nyasamparkādvicchedo viṣayeṣviva ||” [mī0 ślo0 śūnya0 193]
iti cet ; bhavatyayamanavasthādoṣasya parihāro na punaḥ sakalasaṃvedanaprakāśavaikalyāparijñānadoṣasya, tasya tadavasthatvāt | tatastamapi doṣaṃ parijihīrṣatā sudūramanusṛtyāpi vicārajñānaṃ svaparaprakāśarūpamurarīkarttavyam, anyathā svagataparokṣatāyāstenāpratipatteḥ uktadoṣāparihārāt
etadeva darśayitumāha- 'parokṣa' ityādi | parokṣaṃ svaprakāśavikalaṃ jñānaṃ jānātīti parokṣajñāḥ
mīmāṃsakasya sambodhanametat | vicipratyaye sati evaṃrūpasiddhiḥ | viṣayaparicchedo viṣayasya
sakalajñānaparokṣatālakṣaṇasya paricchedo vicāraḥ paricchidyate'neneti vyutpatteḥ, sa na parokṣavat
parokṣaścakṣurādiḥ svaprakāśavaikalyāt tadvanna tatsamāno na bhavati, svaprakāśasyāpi tatra bhāvāditi bhāvaḥ | tato yathā vicārajñānasya svaprakāśatvamapi tathaiva nirvādhānubhavāt tathārthajñānasyāpi tadastu tadaviśeṣāt | tacchakterapi tatra tata eva vicārajñānavadadhigamāt | tato nedaṃ paryālocitavacanam-‘prakāśakatvam' ityādi
yadyarthajñānasya 5viṣayavadātmanyapi vyāpāraḥ tarhi cakṣurāde rūpādivadrasādāvapi vyāpāraḥ
kuto neti cet ? 'tathaiva 6'darśanāt' iti brūmaḥ | tathā svarūpavyāpārasyādarśanam, taddarśanasya
niveditatvāt | tata idamapi 7tādṛśameva-'sati prakāśakatve ca' ityādi| tena 'prakāśakatve'pi'
ityādi punaḥ anubhavapratyanīkatvādeva prativihitam
kiṃ vā 12tadanavabodhe parihīyate yatastadavabodhāyanyapratīkṣaṇam ? arthaprakāśanameva, aparijñā(13aparajñā)nādapyaparijñātādarthajñānaprakāśanāyogāt, 14tadapi svaprakāśanāya jñānāntaraṃ pratīkṣeta
15tadapi tadaparaṃ jñānāntaramityaparaparajñānapratīkṣāyāmevāsaṃsāraṃ vyāpārātra prathamajñānasya
prakāśanam, 16tadabhāvādarthasyāpi na prakāśanamityuparatamidānīṃ vedyavedakabhāvena, tato dūramanusṛtyāpi
kasyacidaparijñātasyaiva17 svaviṣayaprakāśakatve prathamajñānasyāpi tadvattadupapatteḥ vyarthametatparijñānārthamanyapratīkṣaṇam | 18tanna arthajñānāparijñāne'rthaprakāśanasya 19parihāṇiḥ | arthajñānasmaraṇasya tarhi
parihāṇiḥ, aparijñāte tasmin20 tadayogāt tasya parijñātaviṣayatvāt | asti ca tajjñānasya
jñānamātronmukhe tasmin sambandhagrahaṇonmukhe
arthasya jñānamityeṣa vyavahāraḥ kṣayaṃ vrajet
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit