Nyayavinishcaya 10.6

10.6

tasminnarthasya vācyatvena pratibhāsanāt tatpratibhāsasya savikalpakatvāpatteḥ | arthasāmānyākāro'pi “tadanirdeśyasya vedakam” [ ] ityanenam̐ niṣidhyata iti cet ; na; śabdasāmānyākārasyāpi tenaiva niṣedhāt ‘na hyarthe śabdāḥ’ ityādervaiyarthyāpatteḥ | anena hi śabdasāmānyākāre niṣiddhe'pi “śabdenāvyāpṛtām̐kṣasya” [ ] ityādikamarthasāmānyākāraniṣedhāyāvaśyaṃ vaktavyam , tenaiva ca śabdasāmānyākārasyāpi nirdeśyatvena niṣedhe siddhe “na 5
hyarthe śabdāḥ” ityāderna kiñcitphalamutpaśyāmaḥ, tanna sāmānyākārasyānenam̐ niṣedhaḥ kintu svalakṣaṇākārasyaiva vācakasāmānyaikatvenādhyavasitasya, tato vācakasvalakṣaṇasambam̐ddhatayā grahaṇameva
vikalpānāṃ vikalpatvamiti kaścit ; so'pi na vipaścit ; śrotrajñānasyaivaṃ savikalpakatvāpatteḥ | tasya vācakasvalakṣaṇaviṣayatvāt
atha na tanmātraviṣayatvameva vikalpakam̐tvam api tu rtadviśiṣṭavācyagrahaṇam , 10
na ca śrotrajñānaṃ tadviśiṣṭavācyaviṣayamiti cet ; na; vācakagrahaṇasyaiva tadviśiṣṭavācyagrahaṇatvāt , vācyampānavasāye vācakatvasyaivānavasāyāt , vācyavācakayorekajñānasyānyatarapratipattināntarīyakatvāt | vācakatvamapi na śrotrajñānavedyam ; 90śabdasya pūrvāparībhāve 11tadapravṛtteḥ, nāntālikamanugocarattvāgarādvi śrotrendriyāt tadviṣayasyaiva jñānasyotpatteḥ | pūrvāparībhūtasya ca śabdasya vācakatvaṃ tatraiva saṅketakaraṇādeḥ sambhavāditi cet; 15
kathaṃ tarhi 12tadaparendriyajñānānāṃ vācakaviṣayatvam ? teṣāmapi tannāsti pūrvāparībhāve teṣāmapyapravṛtteriti cet ; vyarthaṃ tarhi tatra 13śabdasvalakṣaṇākāranirākaraṇam, satyapi14 tadākāratve
vācakasvabhāvāgrahaṇādeva vikalpāpattimaprasaṅgasya pratikṣepāt | sati tadākāratve vācakarūpam̐meva tadākāramadhyavasyanto vyavaharttāraḥ pratyakṣasya 16tadviṣayatvameva pratipadyeran , atastadabhiprāyaniṣedhena nirvikalpakatvasādhanārtham itarendriyajñāneṣu śabdasvalakṣaṇākārapratikṣepaḥ, ityapi na caturam; 20
śrotrajñāne'pi tadākārapratikṣepaprasaṅgāt , tatrāpi sati tadākāre vyavahartṛjanasya ‘vācaka eva
tadākārastadviṣayameva ca pratyakṣam’ ityabhisandhānasyāvaśyambhāvāt | apratikṣipte'pi tadākāre tatra
17tadbhisandhānameva prakārāntareṇa pratiṣidhyata iti cet; na; anyatrāpi 18 19tata eva tanniṣedhaprasaṅgāt | kiṃ vā tatprakārāntaram ? pratyakṣamivi cet 20; na; tatra vācakaviṣayatvasyaiva vyavaharttāraṃ
abhilāpatadaṃśānāmabhilāpavivektaḥ
25 apramāṇaprameyatvamavaśyamanuṣajyate