Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 10.649

Nyāyaviniścaya 10.649

Language
Sanskrit

10.649

pratyuktam ; tasyāpi viṣayadarśanasyai tata eva bhāvāt | cetanasyāpi tadaparādhiṣṭhānādeva
bhoktṛtvakalpanāyāmanyavasthiteḥ puruṣe'pi prasaṅgāt
api ca, yadyayaṃ bhogaḥ puruṣādananya eva tadvadeva nitya iti vyartha eva bhogyasannidhiḥ
akiñcitkaratvāt | bhogārtho hi tatsannidhiḥ, bhoganityatve ca kiṃ tena ? tatsannidhinityatvādeva tannityatvamiti cet ; na ; anirmokṣaprasaṅgāt | ātyantiko hi parabhogoparamo bhoktu- 5
rnirmokṣaḥ, tasya ca bhogyasannidhinityatve durupapādatvāttatparivṛttireva saṃsārasyeti kathamupajātatannirvedasyāpi tāpatrayanivṛttaye tannivartanahetau jijñāsā tapaścaraṇaṃ vā sambhāvyeta ? taduktamanyatra‘‘dṛśyadarśakayormuktirnityavyāpyakayoḥ katham
yatastāpādvimucyeta tadarthañca tapaścaret ? ||’’ [ siddhivi0 pari0 8 ] iti
tanna tatsannidhernityatvam | tadanityatayaiva tarhi bhogoparamādapavarga iti cet ; na ; 10
taduparāme tadātmanaḥ puruṣasyāpyuparamāt puruṣocchedakaivalyavādopanipātān | tanna bhogasya
puruṣādananyatvam
anyatvamevāstu tasya tatpratibimbarūpatvāt, puruṣapratibimbaṃ hi buddhivivartagataṃ tadvṛttisarūpaṃ bhogaḥ | na ca pratibimbatadvatorabhedaḥ; candratoyatatpratibimbayorbhedasyaiva pratipatteriti
cet ; ucyate-tatpratibimbaṃ yadi na tataḥ; tadavasthaṃ tadvaiphalyam | tata eveti cet ; tasya yadi 15
nityaṃ tatkaraṇasāmarthyaṃ nitya eva bhoga iti kathamapavargaḥ ? bhogyasannidhāveva tatsāmarthyamiti
cet; na; prāgasamarthasya tadāpi tadyogāt, nityatayā svarūpapracyuterasambhavāt | prācyāsamartharūpaparityāgena tadā tatsamartharūpopādāne tu pariṇāmyeva paramārthataḥ puruṣa ityayuktamuktam‘‘citiśaktirapariṇāminī’’ [ yogabhā0 12 ] iti
satyapi pūrvaṃ sāmarthye tatsannidhāveva tasya tatkartṛtvaṃ sāmagrītaḥ kāryabhāvāt nānyadeti 20
cet;tadāpi tasya yadyanupacaritameva tatkāritvaṃ kathamuktam‘‘guṇakarttṛtve'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ |’’ [ sāṃkhyakā0 20 ] iti ?
upacaritameveti cet ; vastutastarhi niṣphala eva puruṣa iti kathaṃ bhogāttadanumānam
tasyā'tatphalatvāt ? tato niṣiddhamevatat (metat)‘‘puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt’’ [sāṃkhyakā017]
10 bhogābhāve svataḥ siddhe kiṃśuke pāṭalatvavat
kastadarthaṃ pravarttata yadi nonmādavān janaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (1)