Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 10.8-2

Nyāyaviniścaya 10.8-2

Language
Sanskrit

10.8-2

iti
vyavasthāyo niveditatvāt | tato nāsmādupāyādindriyavyāpārasya kṣaṇaniyamapratipattiḥ | tadvyāpārajanitasya pratyakṣasya kṣaṇaniyamāt tadvyāpārasyāpi tanniyamapratipattiriti cet ; tatpratyakṣasya
kutastanniyamaḥ ? tadvyāpārasya tanniyamāditi cet ; na; parasparāśrayāt-indriyavṛtteḥ kṣaṇaniyatatve
tatpratyakṣaṃ kṣaṇaniyataṃ syāt , tasmiṃśca sati tanniyamapratipattiḥ kṣaṇaniyatā syāditi | svata
5 evandriyavṛttestanniyamaḥ pratīyata iti cet ; na; tadvṛtteracetanatvāt | cetaneva tadvṛttiḥ tadvṛttitvāt svapnopalabdhatadvṛttivaditi cet ; na ; taccetanatvasya “viplutākṣa” ityādau nirākaraṇāt | tanna kutaścidapi tadvyāpārasya tanniyamasya siddhiḥ
siddhasyāpi na gamakāṅgatvaṃ vyabhicārāt | dṛśyate hi samayaparyavasitādapi tadvyāpārād
alātakṣaṇeṣvanvayadarśanam anyathā cakrabhrānterabhāvaprasaṅgāt tasyāstadanvayajñānarūpatvāt, tajjñānasya
10 cendriyajatvāt | upaghātavaśādalapasamayādapi tadvyāpārāccakrajñānamaviruddhamiti cet ; na ;
stambhakṣaṇeṣvapi tata evānvayajñānasyāvirodhaprasaṅgāt | kutastatropaghāta iti cet ? alātakṣaṇeṣu
kutaḥ ? teṣāmeva śīghravṛttinirodhinimantraṇamiti cet ; na; stambhakṣaṇānāmapi śīghravṛttitvāviśeṣāt, anyathā vilambya pratipattiprasaṅgāt | upaghātajatve alātacakrajñānavan tadanvayajñānasyāpi vibhramaḥ syāditi cet ; na; tathāpi vyabhicārasyāparihārāt | api ca, yadi
15 tadvibhrameṇa prayojanaṃ mā bhūdupaghātanibandhanaṃ tadanvayajñānam , anugrahanibandhanaṃ tu syāt,
viṣayakṣaṇānvayena vastubhūtenaiva tannimittasadbhāvāt | viṣayasyākāraṇatvāt kathaṃ tadanvayasyānugrāhakatvamiti cet ; upaghātakatvaṃ katham ? saugate mate viṣayasya kāraṇatvāditi cet;
anugrāhakatvamapi tata evāstu taṃ pratyeva tadanvayasya vastubhāvopapādanāt , tadvastubhāvasyāpariskhalitāttajjñānādeva pratipatteḥ | na caivam alātacakrākārasyāpi vastubhāvaḥ; karavyāpārakṛtaśī20 ghraparivarttanābhāve'pi tatpratipattiprasaṅgāt , vastupratipattau tatparivarttanasyākiñcitkaratvāt
tadeva tatra sāmagrīti cet ; gatamidānīṃ vibhramavārttayā, kācāderapi rajanīkare dvyākārapratipattau
sāmagrīrūpatvopapatteḥ , tadvyākārasyāpi vastutvaprasaṅgāt | bādhakapratyayopanipātasya cakrākāre'pi
bhāvāt | tannāparimanthinapratyayavaśena tadākārasya yato vastubhāvaḥ syāt | stambhādyanvayajñānamapi pariskhalitameva manovikalpatvān marīcikātoyavikalpavat | kṣaṇakṣīgāni hi stambhasvala25 kṣaṇāni pratyakṣato vedyante, tadanantarakālabhāvī tu manovikalpaḥ tadanvayamavidyamānamevopadarśayatīti
cet ; na; tasyendriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhāyino manovikalpatvānupapatteḥ alātacakravibhramasyāpi tadvikalpatvaprasaṅgāt | tathā ca vyāhatametatātmanā'nekarūpeṇa bahirarthasya tādṛśaḥ
vicitraṃ grahaṇaṃ vyaktaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāk