Nyayavinishcaya 9.2
Nyāyaviniścaya 9.2
- Language
- Sanskrit
9.2
prasaṅgāt | api ca, avastuto'pi sāmānyasyaiva saṃvittiviṣayatvaṃ sambhinananyāyavidām
vakṣyate caitat"pramāṇamarthasambandhātprameyamasradityāpi
kevalaṃ dhyānadhyeyamaivaitatkinna santaṃ samīkṣyate ||" [nyāyavi0 kā0 289] iti
tannāsvarūpasya grahaṇam | tato na bahirantarvā sāmānyaṃ vastubhūtamivāvastubhūtamapi sambha- 5
vati yalliṅgaṃ bhavat śabdavācyaṃ bhavet
tadanena liṅgasādhyasambandhasya tadvācyatvaṃ pratyuktam ; liṅgābhāve tatsādhyasambandhaisyāyogāt | tato yaduktam-“liṅgasya tatsādhyasambandhasya vā pratipādakaṃ vacanaṃ
parārthamanumānam” [ ] iti ; tatprativihitam | na liṅge'pi vacanamavyabhicāritayā pratyayakaraṃ satyapi tasmin prākpravṛttapratibandhaviṣayapraimāṇaparāmarśocanādeva liṅgapratipatteḥ 10
vacanamātrāttadabhāvāt | vacanaṃ tu kevalaṃ tatpramāṇānusmaraṇamevopasthāpayatīti taitraiva tatpramāṇaṃ na
bahirarthe | taduktam-“arthe hi vacanamapramāṇaṃ pramāṇe tu pramāṇamiti na kiñcitkṣīyate”
[ ] iti cet ; na; pramāṇe'pi tam̐sya svayogyatayaiva pramāṇatve tṛtīyaṃ tatpramāṇaṃ
bhavet | śābdajñānasya vikalpatvena pratyakṣānantarbhāvāt liṅganirapekṣatvena cānumānatvāt | tataḥ
pramāṇasaṃkhyāniyama eva kṣīyata iti kathamuktam-‘na kiñcitkṣīyate' iti ? bhavatu tarhi vacana- 15
manumānameva pramāṇe tasya tatra pratibaddhatvena liṅgatvopapatteriti cet; kasya tatpramāṇaṃ yat vacanādanumātavyam ? pratipādakasyeti cet; upapannametat ; vacanasya tatraiva bhāvāt | liṅgaṃ hi yatra
svayamavasthitaṃ tadgatameva sādhyaṃ gamayati nānyagatam, parvatadhūmāt mahodadhau pāvakasyānanumānāt,
kintu tenānumitenāpi pratipādyasya kiṃ phalamiti vaktavyam ? sambandhagrahaṇamiti cet ; na;
anyapramāṇenastep-ānyasya tadgrahaṇādyogāt pratipuruṣaṃ pramāṇabhedakalpanāvaiyarthyāpatteḥ ekīyapramāṇenaiva 20
sarvasya tadviṣayaparicchedasambhavāt | tanna pratipādakasya tatpramāṇam
pratipādyasyeti cet ; na ; vacanasya tatrābhāvāt pratipādakavacanācca na 12tadanumānam ; pratibandhābhāvāt | na hi pratipādyapramāṇodbhavaṃ pratipādakavacanam ; santānāntarāsiddhiprasaṅgāt 13, santānāntarabhāvino 14vyāhārādeḥ svabodhādevotpattiprasaṅgāt | tajjātīyādutpannaṃ tato'pyutpannameveti cet ; syānmatam - pratipādyapramāṇasajātīyaṃ hi pratipādaka- 25
pramāṇam , tadudbhavaṃ15 vacanaṃ pratipādyapramāṇādapyutpannameva tatastadanumānam | na cātrāpakṣadharmatvam , tatsajātīyapakṣadharmatvenaiva tatpakṣadharmatvasyāpi lābhāditi; tadasrāram ; svasambandhino vyāhārādermṛtābhimataśarīre naintyānumānaprasaṅgāt , tasyāpi tatsajātīyakāryatvātenāyaṃ na paropakāra iti niścintā'pi 1cetaściraṃ
sūktābhyāsavivarddhitavyasanamityatrānubaddhaspṛham ||” [ pra0 vā0 1
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit
Linked texts (1)
- Pramāṇavārttika (ed. Rāhula Sāṅkṛtyāyana) — Sanskrit