Pramāṇa · Search · About · API

Siddhivinishcaya 4

Siddhiviniścayaṭīkā 4

Language
Sanskrit

4.1

evaṃ tāvat pramāṇasya sākṣāt siddhiḥ svārthaviniścayaḥ ityapekṣya smaraṇaṃ pramāṇāntaraṃ saprapañcaṃ cintitam . sāmpratam--pūrvaṃ pūrvaṃ pramāṇaṃ syāt phalaṃ syāduttarottaram laghī॰ ślo॰ 7 ityabhisamīkṣya tadeva pratyakṣāphalajananāt cintayituṃ pratyabhijñānaṃ ca ātmasiddhipurassaraṃ tarkajananāt prajñāvādau vijñātān ityādi --

4.2

manyate budhyate arthān iti manaḥ ātmā . sa kiṃ karoti ? ityāha--budhyate jānāti, na niranvayajñānasantānaḥ prakṛtipariṇāmo vyavasāyaḥ pṛthivyādirvā iti manyate . na cedamatra mantavyam sukhādivyatirekeṇa nātmā asti tatkathamasau budhyate ? sukhādeḥ ātmatve'vipratisāra iti kutaḥ ? pratyakṣaṃ kṣaṇikaṃ vicitraviṣayākāraikasaṃvedanam siddhivi॰ 2 . 3 ityādinā tadvyavasthāpanāt . vakṣyati ca tatsiddhim anantarameva . kiṃ budhyate ? ityāha--viṣayān iti . dravyaparyāyasāmānyaviśeṣārthān na viṣayārpitasvākārān . tato yaduktaṃ kenacit--yena vedyate tattato na bhidyate yathā tasyaiva vedakasya svarūpam, vedyate ca ātmanā nīlādikam iti; tadanena nirastam; pakṣasya pratyakṣabādhanāt, vedakasya ahamahamikayā anyatra anyatra ca ghaṭāderdarśanāt, itarathā kokilakulaṃ dhavalaṃ pakṣitvād balākāvat ityapi syāt . atha katham ātmā tato bhinnaḥ atadāyattastātvetti ? tathādarśanāt, kathamanyathā arthastathāvidhaḥ tajjanakaḥ ? yogyatā anyatrāpi na vāryate . śeṣamatra cintitam .

4.3

etena yaduktaṃ sāṃkhyena--indriyāṇi arthamālocayanti, ahaṅkāro'bhimanyate, manaḥ saṃkalpayati, buddhiḥ adhyavasyati puruṣaścetayate iti; tannirastam; buddhyākāravad viṣaya syeva sākṣād vedanasadbhāvāt . kaścāyaṃ niyamaḥ--buddhiḥ tadanuramantareṇa dṛśyate na viṣaya iti . na ca tasyāmajñātāyām ādarśavanna tatpratibimbavedanamiti . nanu yadi sattāmātreṇa sa tānu budhyate; tarhi tadaviśeṣāt sarvaḥ sarvadarśī syāditi cet; atrāha— abhijñayā iti pratyabhijñānena .

4.4

syānmatam--tadevedam iti jñānamabhijñā; tatra tad iti smaraṇollekhaḥ, idam iti ca varttamānollekhaḥ, na cāparaṃ jñānamasti yat pratyabhijñābhidhānaṃ syāditi; tadasāram; yataḥ pratiparamāṇuniyatasya vedanasya pūrvameva niṣedhāt . pratyakṣasya smaraṇasya vā ullekhaḥ, kharaviṣāṇollekhaḥ, yugapat citraikasaṃvedanābhyupagamaḥ, pūrvāpara paryāyagrahaṇollekhadvayamullikhantīṃ pratyabhijñāmekāṃ samarthayate . sāpi pramāṇam . tathā ca prayogaḥ--yena jñānena ātmā viṣayān budhyate tat pramāṇam, yathā ghaṭādijñānam, budhyate ca sa pratyabhijñānena viṣayān iti . atha mataṃ yadyasau gatāḥ tayā budhyate, tarhi adṛṣṭapūrvasyāpi bhāvasya pūrvāparaparyāyaikatvaṃ prathamadarśana eva tayā sa budhyeta iti; tadapi na yuktam; ityāha--vijñātān iti . kaiḥ ? ityatrāha--aśeṣakaraṇaiḥ sannihite bījapūrakādau yāni rūparasagandhasparśaviṣayāṇi aśeṣāni samastāni karaṇāni cakṣurādīni, jñānāni vā kārye kāraṇopacārāt, yadi vā pūrvaṃ yāni vṛttāni yāni ca paścāt pravarttante tānyaśeṣakaraṇāni taiḥ iti . nanvevaṃ vijñātavijñānād abhijñā pramāṇaṃ na syāditi cet; atrāha--na kiṃ te ityādi . na kiṃ tam ūhitam yad avagrahādi tasya gocaro viṣaya itaro vidhiḥ svabhāvaḥ, svakāraṇairvidhīyate iti vidhiḥ iti vyutpatteḥ taṃ nītvā viṣayān iti varttate . tathāhi--cakṣuṣā bījapūrādeḥ ekasya sthavīyaso rūpātmakasya grahaṇe'pi na sodyākasya grahaṇam, rasavādino'pi tasya rasādyātmakasya vedane'pi na rūpātmakasya vedanam, tathā pūrvadarśanena pūrvaparyāyaviśiṣṭasya avasāye'pi nottaraparyāyaviśiṣṭasya avasāyaḥ, nāpi aparaparyāyāvagraheṇa pūrvadaśāviśiṣṭasya avagraha iti, pratyabhijñayā tu ubhayāvasthāviśiṣṭo budhyate iti naikāntena gṛhītagrāhitvamiti bhāvaḥ . nanu yadi pūrveṇa uttareṇa vā darśanena kasyacid ekatvaṃ pratipannaṃ syāt yuktaṃ pratyabhijñayā tasya grahaṇaṃ darśanānusāritvādasyāḥ . na ca pūrvāparaikatvadarśanaṃ saṃbhavi . mā bhūt, pratyabhijñā ca tadviṣayā syāditi cet; uktamatra--pūrvadarśanābhāve'pi syāt . taddarśane sati iti cet; vismṛtataddarśanasya . āśusmaraṇe satīti cet; paṭadarśanasmaraṇāt ghaṭe tadekatvapratyabhijñānaṃ bhavet . tadekatvādarśanānneti cet; tata eva anyatrāpi mā bhūd aviśeṣāditi cet; atrāha--abhinanava iti . abhi navaṃ pūrvaparyāyaparihāreṇa aparaṃ yanti iti abhimataḥ nipātatvādayamasyārtha uktaḥ . pūrvatvaṃ kālāntarasthāna vatto viṣayān vijñātān viṣayān aśeṣakaraṇaiḥ iti sambandhaḥ . taduktam— paśyansvalakṣaṇānyekam siddhivi॰ 1 . 9 ityādi . na cāyamekāntaḥ aparāparadaśādarśane tadvātrayaṃ dṛśyate iti, kathamanyathā madhyakṣaṇasya darśanena pūrvāparakṣaṇādarśane tato vivekapratipattiḥ ? śeṣamatra pūrvamatrāpi cintitam .

4.5

syādetad yati vijñātān viṣayān aśeṣakaraṇaiḥ ātmā abhijñayā budhyate tarhi sarvān ājanmanaḥ sarvaḥtā tayā budhyate iti cet; atrāha--smṛtvā iti . smaraṇena vijñātān pūrvaviṣayān kṛtyottara viṣayaiḥ vijñānaiḥ ekatvena dhyasā budhyate na sarvāniti manyate . anena smṛteḥ pratyabhijñānaphalatvena prāmāṇyaṃ darśayati .

4.6

sāṃprataṃ tarkaphalatvena pratyabhijñāyā pramāṇatvamupavarṇayannāha--tarkam ityādi . asyāyamarthaḥ— abhijñayā karaṇabhūtayā kṛttvā tarkam ūhaṃ nītvā viṣayān tarkagrāhyān tān kṛttvetyarthaḥ . tān viṣayān nītvā taṃ tadgrāhakamāpādya ityarthaḥ . kimbhūtam ? ityāha--tarkitam ityādi . tarkitaḥ pratyakṣapramāṇena niścito gocaraḥ tasmāt itaro'nyaḥ deśādyantarabhāvī bhāvaḥ tatra vidhiḥ vidhānam utpattiryasya sa tathoktaḥ tamiti . anena pratyakṣaphalatvam ekāntena nirākaroti asya . sa kiṃ karoti ? ityāha--budhyate abhitaḥ samantād viṣayān tarkeṇa iti vibhaktipariṇāmena saṃbandhaḥ .

4.7

nanu smaraṇādiviṣayasya tatkāle'bhāvāt kathaṃ tena grahaṇam ? grāhakasamānasamayo hi viṣayaḥ tena gṛhyata iti yuktam, anyathā cakṣurādijñānamapi sarvātītādigrāhakaṃ syāditi cet; atrāha--śrotrādi ityādi . idaṃ vākyaṃ yathātathāśabdāvantareṇāpi prativastūpamālaṅkāravaśena vyāhṛtaṃ yathātathāśabdaṃ vyākhyeyam . śrotram ādiḥ yasya ghrāṇādeḥ sa tathoktaḥ yathā samupetameva svasannikṛṣṭameva nā'sannikṛṣṭaṃ viṣayīkurvīta viṣayam iti vacanapariṇāmena sambandhaḥ, cakṣuḥ navai naiva samupetameva viṣayīkurvīta tadasamupetameva viṣayaṃ viṣayīkurvan pratīyata iti manyate . etacca saugatasya prasiddhamiti na sādhanamarhati . yathā cakṣurādijñānaṃ svakālaviśeṣaṇaṃ vastu viṣayīkurvīta smaraṇādikaṃ tu bhinnakālaviśeṣaṇamapi iti, sarvatra tathāpratīteraviśeṣāt .

4.8

etenedamapi nirastaṃ yaduktaṃ pra jñā ka re ṇa--smaraṇādikam atītādau pravarttamānaṃ nirviṣayaṃ tatkāle viṣayābhāvāt iti; tannirastam; cakṣurjñānamapi tathā nirviṣayaṃ syāt, taddeśe tadviṣayābhāvāt iti .

4.9

nanu saugatasya cakṣuriva śrotramapi na vai samupetameva viṣayīkurvīta cakṣuḥśrotramanasām aprāpyakāritvam iti rāddhāntāt kimucyate śrotrādi ityādi . tasmādevaṃ vaktavyaṃ ghrāṇādi iti . dūre śabdaḥ nikaṭe śabdaḥ iti pratītiśca cakṣuriva śrotramaprāpyakāri iti cet; āstāṃ tāvadetat, āgamaprastāve asya nirūpayiṣyamāṇatvāt .

4.10

atrāha vaiśeṣikaḥ--śrotrādivat bāhyendriyatvāt cakṣurapi samupetameva viṣayīkaroti, tat kimarthamuktam cakṣurna vai iti; taṃ pratyāha--paśyatyeva hi ityādi . hi yasmādarthaḥ, yat paśyatyeva īkṣata eva na na paśyati iti evakārārthaḥ, cakṣuḥ ityanuvarttate . nanu manaḥ paśyati na cakṣuḥ anyathā tatparikalpanamanarthakam iti cet; na; ātmānaṃ viṣayaṃ paśyantaṃ cakṣuḥ saha karoti iti tat paśyati ityucyata ityadoṣāt . kiṃ paśyati ? ityāha--sāntaram . saha antareṇa deśena nadyādinā dravyeṇa kācātpaṭalādinā varttamānaṃ ghaṭādikaṃ viṣayam iti vacanapariṇāmena sambandhaḥ . etaduktaṃ bhavati--cakṣuriti yadi golakasya lokavyavahārataḥ abhidhānamāśrīyate; tarhi tasya deśādivyavahitena ghaṭādinā pratyakṣataḥ tato'tyantabhinnena pratīyamānena sannikarṣasādhane pratyakṣabādhitakarmanirdeśānantaraprayuktatvena bāhyendriyatvāt iti kālātyayāpadiṣṭo hetuḥ syāt, yathā aśrāvaṇaḥ śabdaḥ sattvāt iti .

4.11

tatraiva yuktyantaramāha--pṛthutaram iti . sarṣapādeḥ sūkṣmāt pṛthu cakṣuḥ tasmāt atiśayena pṛthu parvatādikaṃ pṛthutaraṃ tat paśyati iti sambandhaḥ . atrāyamabhiprāyaḥ--pūrvoktena vidhinā deśādinā deśādivyavahitena parvatādinā pramāṇabādhitatvānna cakṣuṣastena sannikarṣo'sti, tathāpi pādaprasārikatayā yadi iṣyate tarhi yataḥ parvatādipradeśasya pṛthuno jalabudbudasannibhena cakṣuṣā sambandhaḥ, tāvata eva tena grahaṇaṃ syāt na yojanādiparimāṇasya pṛthutarasya . na khalu hastena andhasya hastihastamātrasannikarṣe saṃpūrṇahastipratipattirasti . vidyate ca cakṣuṣā prathutarasya grahaṇam . tato manyāmahe asannikṛṣṭaṃ paśyati cakṣuḥ iti .

4.12

nanu na golakaviśeṣaḥ cakṣuḥ yenāyaṃ doṣaḥ syāt, api tu raśmayaḥ, teṣāṃ ca arthasannikṛṣṭānāṃ tatprakāśanasādhanāt . asmiṃśca pakṣe pṛthutaraṃ tat paśyati iti na vihanyate, mūle sūkṣmāṇāṃ pradīpādiraśmivat agre sthūlānāṃ bhāvāditi cet; atrāha--raśmeḥ ityādi . raśmiḥ iti jātivyapekṣayaikavacanam, vyaktyapekṣāyāṃ tu raśmīnāṃ cakṣuṣa iti vibhaktipariṇāmena sambandhaḥ . kutaḥ ? na kutaścit pramāṇāt niḥsṛtiḥpratipattiḥ gatyarthasya saraterjñānārthatvāt . na tāvat pratyakṣataḥ; tatra tadapratibhāsanāt . anavasthānāt teṣāmapi apana tadraśmisaṃbandhena grahaṇāt . nāpi anumānataḥ; tadabhāvāt . nanu idamasti--raśmivaccakṣuḥ svaraśmisambaddhaṃ sarvatra svārthaṃ prakāśayati, taijasatvāt, pradīpavat iti cet; kuto'sya taijasatvam ? uṣṇasparśatvāt; na; tadviśeṣasya tatrā'bhāvāt . soṣṇatāmātrasya ghrāṇādāvapi bhāvāt . bhāsurarūpavattvāt; kimidaṃ rūpasya bhāsuratvam ? ujjvalatvamiti cet; na; asya nimittaṃ nistriṃśādau bhāvāt . kapiśatve sati iti cet; na; tasya varanārīlocaneṣu dugdhadhavaleṣu abhāvāt, kanakavacca kanakaketakīkusumadaleṣu bhāvāt . etena mārjārādicakṣurapi vyākhyātam .

4.13

apareṣāṃ darśanam--cakṣuḥ taijasaṃ rūpādīnāṃ madhye rūpasyaiva prakāśakatvāt pradīpavat iti; teṣāṃ sarve ghaṭādayaḥ prasiddhāḥ pāvakavat sattvāt taijasāḥ kinna syuḥ ? atha uṣṇabhāsurasparśarūpaviviktaghaṭādigrāhiṇā adhyakṣeṇa pakṣasya bādhanāt naivam; prakṛte'pi samānametat .

4.14

kiṃca, na taijasaṃ cakṣuḥ atyāsannā'prakāśakatvāt, yat punaḥ taijasaṃ tad atyāsannasyāpi prakāśakaṃ yathā pradīpādiḥ iti vyati rekī hetuḥ atra kinna vijṛmbhate ? na cāyaṃ parasya agamakaḥ; anyathā sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvāt iti na subhāṣitam .

4.15

yadi vā, tamaḥprakāśakatvāt; yat punaḥ taijasaṃ na tat tamaḥprakāśakaṃ yathā pradīpādi iti grāhyam . taduktam--

4.16

*tamo nirodhi vīkṣyante tamasā nāvṛtaṃ param .
kuḍyādikaṃ na kuḍyāditirohita metkakā ..

4.17

laghī॰ ślo॰ 56 iti .

4.18

pradīpādyālokābhāve'pi ca kvacid rūpajñānasya udayadarśanāt kathaṃ tadālokasya niyamena rūpaprakāśakatvam, yataḥ sādhanavikalo dṛṣṭānto na bhavet ? tadevaṃ nāyanaraśmīnāmasiddheḥ teṣāṃ cakṣuḥśabdavācyatvena dharmitve bāhyendriyatvāt iti āśrayasvarūpāsiddho heturiti yatkiñcidetat .

4.19

idamaparaṃ vyākhyānam--raśmeḥ cakṣūraśmīnāṃ kutaḥ kāraṇāt niḥsṛtiḥ nirgamanaṃ svādhiṣṭhānāt . nahi akāraṇam adṛṣṭaṃ sattayā kalpanamarhati, atiprasaṅgāt . arthaprakāśanaṃ tatkāraṇam ityeke . tathā hi--indriyam ātmasaṃbaddhamarthaṃ prakāśayad dṛṣṭam . tatra yadi golakavat tadraśmīnāmapi arthasambandho na syāt kutastatprakāśanam ? asti ca . tato manyāmahe raśmeḥ nirgamanamiti . manovat sambandhasambandhāt tatprakāśanāpatteḥ adoṣaḥ . tathāhi--yathā mana ātmanā saṃyuktam, so'pi ākāśena, tadapi sarvabhāvaiḥ iti sambandhasambandhāt tadarthaprakāśakam . na khalu tasya tadraśmīnāñca svārthena saṃyogaḥ paraiḥ abhyupagamyate . tathā cakṣuḥ manasā, tadapi ātmanā saṃyuktam, so'pi ākāśena, tadapi sarvabhāvaiḥ iti sambandhasambandhāt tadarthaprakāśakam . na khalu tasya tadraśmīnāṃ svārthena saṃyogaḥ paraiḥ abhyupagamyate . tathā, cakṣuḥ manasā tadapi ātmanā so'pi viṣayaiḥ saṃyukta iti sambandhāt cakṣurapi tatprakāśakamityalaṃ raśminirgamanakalpanayā . na ca indriyatvā'viśeṣe'pi manaḥ tathā prakāśa ṣepirakṣuḥ iti na viśeṣaṃ paśyāmaḥ . evaṃ śākhācandramasoryugapadgrahaṇamupapannaṃ bhavati, anyathā krameṇa gacchatāṃ raśmīnāṃ pūrvaṃ śākhayā saṃyoga iti tasyā eva grahaṇaṃ punaḥ candramasā iti tasya grahaṇamiti kramapratipattiḥ syāt . na caivam .

4.20

utpalapatraśatavedhavat śākhācandramasorgrahaṇasya āśubhāvāt yaugapadyapratipattibhrama ityanye; tanna; mūrttasya asarvagatasya sūcīdravyasya tatpatraiḥ bhinnadeśaiḥ krameṇa sambandhāt yukto yugapattvavibhramaḥ nānyatra tadviparīte, itarathā evam ekajñānavārttā nirmūlā syād varākī .

4.21

yadi matam--anyatrāpi tathāvidhasya raśmerbhinnadeśābhyāṃ śākhācandramobhyām saṃyogaḥ krameṇa iti; syādetadevaṃ yadi sūcīdravyavat kutaścid raśmigamanapratipattiḥ syāt, na sā asti ityuktam . tadvibhramā'pratipattau anyo'nyasaṃśrayaḥ . tathāhi--krameṇa raśmigamanasiddhau tadvibhramasiddhiḥ tadvibhramasiddhau ca krameṇa raśmigamanasiddhiḥ iti . tataḥ sthitam--raśmeḥ kuto niḥsṛtiḥ iti .

4.22

nanu yasya sakalajñeyagrahaṇasvabhāvaṃ jñānaṃ tatsvabhāvaśca ātmā kathaṃ tasya sa kasyacidapyarthasya svayaṃ grāhako yataḥ akṣāpekṣasya arthe kramagrahaḥ syāt sarvajñavat . āvaraṇasadbhāvāt svayamagrāhaka iti cet; kutaḥ tatsiddhiḥ ? na pratyakṣataḥ; tatra tadapratibhāsanāt . deśādīnām āvaraṇatve sarvajñābhāvaḥ, teṣāṃ sarvadā bhāvāt . rāgādīnāṃ sadbhāve'pi viṣayadarśanabhāvānna āvaraṇatvam . anyasya anumānato na pratipattiḥ; tadarthāpaka liṅgābhāvāt . atha sarvaviṣayaprakāśanasvabhāvasya tadaprakāśanāt tatsiddhiḥ; tatsvabhāvatā kutastasya siddhā ? tadāvaraṇāpāye sarvaprakāśanasvabhāvatvāt; anyo'nyasaṃśrayaḥ--siddhe hi sarvaprakāśanasvabhāve sati āvaraṇasiddhiḥ, tatsiddhau tatkṣaye tatprakāśanasvabhāvasiddhiḥ iti cet; atrāha--mithyājñānam ityādi .

4.23

asyāyamarthaḥ--yat tasmin mithyājñānam apramāṇaṃ visaṃvādāt vañcanāt prasiddhaṃ hi loke prakṛtyādiviṣayaṃ tat dharmi . tatra sādhyam āha--āvaraṇodbhūteḥ iti . jīvasya svaviṣaye pravṛttiniṣedhakaṃ jñānāvaraṇīyādi karma āvaraṇaṃ tasya udbhūtiḥ svakāryakaraṇābhimukhyaṃ tasyāḥ, bhavati iti śeṣaḥ . sādhyametat . hetumāha--doṣahetoḥ iti . doṣaḥ anyathāgrahaṇaṃ sa eva hetuḥ liṅgaṃ tasmāt . dṛṣṭāntamāha--viṣādivat iti . viṣam ādiryasya surādeḥ sa tathoktaḥ tasmādiva tadvaditi . etaduktaṃ bhavati--yathā viṣādeḥ upajāyamānaṃ bhūbhramaṇādiviṣayaṃ viṣādyāvaraṇodbhūteḥ bhavati tathā prakṛtyādiviṣayamapi, tadadṛṣṭāvaraṇodbhūteḥ iti . prayogaḥ--vivādagocarāpannaṃ mithyājñānam āvaraṇodbhūterbhavati, mithyājñānatvāt mithyājñānasya upalakṣaṇārthatvāt tena ajñānatvād aspaṣṭatvāditi ca gṛhyate, viṣādijanitatathāvidhajñānavat, evamarthaṃ ca viṣādigrahaṇam, tadupayoge tatriyānanivṛtteḥ iti .

4.24

atrāha sautrāntikādiḥ--mithyājñānāt prāk tadādhārasya svaviṣayaprakāśanasvabhāvasya bhāve kasyacid āvaraṇakalpanā śreyasī; na ca so'sti pramāṇābhāvāt . mithyājñānamapi nirādhāraṃ jāyate ādeśāḥ citravaitasikā iti vacanāt . tatastasyāpi āvaraṇakalpanā kīdṛśī ? tatra bhāvāntarādarśanāditi pakṣasya pratyakṣabādho dṛṣṭāntasya sādhyavaikalya miti; taṃ pratyāha--jñātuḥ iti . yaḥ prāk śaṅkhaṃ śuklatayā jñātavān, saṃprati jānāti pītatayā, punarjñāsyati śuklatayā sa jñātā ityucyate . sa ca pratyakṣaṃ kṣaṇikaṃ vicitraviṣayākāraikasaṃvedanam siddhivi॰ 2 . 3 ityādinā leśataḥ pradarśitaḥ, prapañcataḥ punaratraiva pradarśayiṣyate . taduktaṃ nyā ya vi ni śca ye--

4.25

*satyantamādgarāyāyāṃ vidyayā vibhrameṇa yaḥ .
sadarthamasadarthaṃ vā pasurosvāvalokataḥ ..

4.26

nyāyavi॰ 1 . 38 iti .

4.27

vaiśeṣikastvāha--jñānotpatteḥ prāk ātmā vidyate, sa tu tadā jñānābhāvādeva viṣayaṃ santamapi na viṣayīkaroti nāvaraṇāditi; daivaraktāḥ kiṃśukāḥ iti na tatra naḥ prayāsaḥ āvaraṇasādhane . tatra kevalaṃ dharmādisāmagrītaḥ samīcīnajñānam, anyasyāḥ bhithyājñānamiti vibhāga iti . tatrottaramāha--svataḥ iti . svātmarūpeṇa na arthāntarajñānasambandhena jñātuḥ iti vṛttau pratipādayiṣyate .

4.28

vibhramaikāntavādī prāha--bhavatu kaścit svayaṃ jñātā, sa ca svabhāvata eva viparītārthagrāhī nāvaraṇāditi; tata uttaraṃ paṭhanti--sato'vitathasya yathāvasthitasvārthagrahaṇasvabhāvasya ityarthaḥ . svataḥ ityetadatrāpi sambandhanīyam, kathamanyathā vibhramaikāntasyāpi pratipattiḥ . na hi vibhramādeva tatpratipattiryuktā, atiprasaṅgāt . taduktaṃ kenacit--

4.29

*prabhāsuramidaṃ cittaṃ prakṛtyā''gantavo malāḥ .

4.30

pra॰ vā॰ 1 . 210 iti .

4.31

paraḥ punarevaṃ manyate--svatastasya mithyādarśanātmakatvam anyato yathārthadarśanātmakatvamiti; sa viṣāt ityanena nirastaḥ; viṣādyupayogānvayavyatirekānuvidhāyitayā dṛśyamānasya mithyādarśanasya anyataḥ kalpane dhūmo'pi agniprabhavo na syāt . svataśca mithyātvena sarvasaṃvidāṃ kutaḥ svasaṃvedanaparamārtha siddhiḥ ? nahi tatra pūrvasaṃvedanādanyasya vyāpāraḥ cakṣurāderviṣayapratiniyamaḥ vipayāt tadākāratā ālokāt spaṣṭatā vijñānād vijñānasya vidrūpatā . iti vacanāt . nāpi svasaṃvedanaparamārthā'siddhau saugatāḥ sukhamāsituṃ kālakalāleśamapi samarthāḥ, kasyacid vidhiniṣedhāyogāt . tataḥ sthitam--svataḥ sataḥ iti .

4.32

nanvevaṃ cedidamanumānaṃ tarhi mithyājñānamapramāṇam ityevāstu, kiṃ visaṃvādāt ityanena iti cet ? ucyate--vivādāspadībhūtaṃ mithyājñānam adṛṣṭāvaraṇam iti sādhayantaṃ prati yadā kaścid bravīti kasyacin mithyājñānasya abhāvāt sādhyadṛṣṭāntadharmiṇorasiddhiḥ iti; tadā taṃ prati taddharmiṇaḥ sādhanārtham visaṃvādāt ityucyate . yataḥ abhyupagacchatāpi pra jñā ka re ṇa pratibhāsādvaitam idam ato jāyate, idamasmād dūraṃ nikaṭam ityādi vikalpabuddhīnāṃ nirviṣayatvā'paranāmā visaṃvādo'bhyupagantavyaḥ kathamanyathā pratibhāsādvaitam ? tathā ca kathaṃ dharmyasiddhiḥ ? tathāpi mithyājñānaṃ visaṃvādāt ityastu kim apramāṇapadena iti cet ? na; anumānena āvaraṇasattā sādhyate bhavatā, tacca mithyā tatkutaḥ tato bhāvataḥ tatsiddhiḥ iti vadantaṃ prati evamabhidhānāt .

4.33

atrāyamabhiprāyaḥ--anumānaṃ cet mithyātvapekṣyate; tarhi visaṃvādādapramāṇaṃ syāt, pramāṇaṃ ceṣyate, tanna mithyā iti . nanu syādedat pramāṇaṃ yadi visaṃvādakaṃ syāt, yāvatā mithyātve'pi maṇiprabhāmaṇijñānavat sādhya pratibandhādavisaṃvādakamiti cet; nanu tanmaṇijñānam avisaṃvāde'pi yadi na pramāṇam; kvathamanumānaṃ tallakṣaṇavyabhicārāt ? pramāṇaṃ cet; pratyakṣam, anumānaṃ vā ? anyatra maṇyadhyavasāyaḥ anyatra maṇiprāpteḥ nādhyakṣam, itarathā marīcikānicaye jalādhyavasāyaḥ kūpādau jalaprāptau adhyakṣaṃ syāt . bhavati jātaparitoṣasya iti codavadet yadi maṇibhrāntiḥ indriyajñānam, na caivam, rūpasādharmyadarśanāpekṣaṇāt, akṣavikāramantareṇa bhāvāt, vāvakaiḥ santānāntareṇa samarpaṇāt, pratisaṃkhyānena bādhanāt, mānasī tu yuktā yukta rajatabhrāntivat . asyā indriyajatve sati--

4.34

*no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram .
śuktau vā rajatākāraḥ rūpasādharmyadarśanāt ..

4.35

pra॰ vā॰ 3 . 43 iti virudhyate .

4.36

manovibhrabhaṃ prati akṣavibhramasya dṛṣṭāntatvānupapatteḥ iti . bhavatu mānasī neratasya pramāṇamiti cet; pratyakṣād anyasyāṃ tadanurodhāt pratyakṣatve darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya vyavahāriṇaṃ prati smṛtitvavarṇanamayuktam . na khalu vyavahārī darśanād vikalpamanyamicchati manasoryugapadvṛtteḥ pra॰ vā॰ 2 . 133 ityādivarṇanāt .

4.37

astu nāma tamaḥ tadanyatra maṇiprāpteḥ dhūmādagnivat, pūrvaṃ ca tatprabhāvyavasāyaḥ syāt, vṛkṣādhyavasāye śiṃśapādhyavasāyavat, na caivam, avicāraikamajātaparitoṣaṃ vyavahāriṇaṃ prati tadaprāmāṇyavarṇanāt . etena kāryaliṅgatvaṃ tayornirastam; tadadhyavasāyāt prāg agnivyavasāyavat prabhādhyavasāyena bhavitavyamiti kutastatra maṇyadhyavasāyaḥ ? nahi dhūmaṃ niścinvataḥ pāvakasya anyasya vā adhyavasāyo dṛṣṭaḥ . tatra maṇivyavasāyasya anumānatve maṇipradīpaprabhayoḥ pra॰ vā॰ 2 . 57 ityādi sughaṭam . yastarhi avadhāritaviśeṣaḥ evamanumānaṃ karoti— prabhāvānayaṃ gṛhapradeśaviśeṣaḥ maṇisahitaprabhāviśeṣatvāt anyatropalabdhaivaṃvidhatatpradeśavat . kuñcikāvivaraprabhāviśeṣo vāyaṃ maṇisaṃsthānavān tadviśeṣatvāt pūrvopalabdhatadviśeṣavat iti, tatra kā vārttā ? anumānameva taditi brūmaḥ . ayaṃ tu viśeṣaḥ--yadyetat mithyājñānamapramāṇaṃ kathamanyasya tathāvidhasya anumānasya prāmāṇye dṛṣṭāntaḥ syāt ? na khalu sādhyameva dṛṣṭāntībhavati atiprasaṅgāt . tataḥ sthitam--anumānaṃ cet mithyājñānam apramāṇaṃ syāt, arthādutpattau taimirikajñānavat ityasya pradarśanārtham apramāṇagrahaṇamiti .

4.38

athavā, anyathā pūrvapakṣayitvā idaṃ vyākhyeyam . tathāhi--yaduktam anantaraprastāve tadetad dravyaparyāyasāmānyaviśeṣaviṣayam ityādi pramāṇam avisaṃvādāt ityantam; tatra tajjñānasya vedama svabhāve ātmani samavāyāt sa eva tāṃstathā budhyata iti naiyāyikādiḥ . śarīre samavāyāt śarīraṃ na manaḥ iti cārvākāḥ . pradhānam iti sāṃkhyāḥ . tajjñānaṃ svataḥ pramāṇaṃ na parataḥ iti mīmāṃsakāḥ . taduktam--

4.39

*svataḥ sarvapramāṇānāṃ prāmāṇyamiti gamyatām .
na hi svato'satī śaktiḥ kartumanyena pāryate ..

4.40

mī॰ ślo॰ sū॰ 2 ślo॰ 47 iti;

4.41

tatrāha--mithyājñānam ityādi . jñātuḥ avagrahādimatismṛti saṃjñācintābhinibodhātmakaṃ prāgabhilāpasaṃsargāt matijñānaprabhedalakṣaṇaṃ jñānam iti sambandhaḥ . na śarīrasya pradhānasya vā; tasya jñātṛtvāyogāditi nirūpayiṣyate acetanatvāt ghaṭādivat iti . kuto jñātuḥ ? ityāha--svataḥ svasvābhāvyāt, nārthāntarajñānasambandhāditi ca . tajjñānaṃ ca pramāṇamuktam . kutaḥ ? avisaṃvādāt . sāṃprataṃ vocyate, svataḥ sato jñātuḥ . tato'yamartho jāyate--tajjñānaṃ pramāṇam avisaṃvādāt, svaviṣayīkṛtasvārthā'vyabhicārāt . anena svakārye pravṛttilakṣaṇe svagrahaṇāpekṣaṇāt parataḥ tat ityuktaṃ bhavati . svato jñātuḥ sakāśāt iti kā vibhaktipariṇāmena sambandhaḥ, utpatteḥ iti śeṣaḥ, pramāṇam iti ghaṭanāt . kiṃbhūtāt ? ityāha--svataḥ sataḥ iti . vivṛtamidam . anenāpi kāraṇaguṇatastadudbhavāt parataḥ tad iti; manyate . atra dṛṣṭāntamāha--pramāṇaṃ mithyājñānaṃ visaṃvādāt āvaraṇodbhūteśca yathā parataḥ iti śeṣaḥ, āvaraṇād udbhūtiḥ āvaraṇodbhūtiḥ iṇo . kathaṃbhūtāt ? doṣahetoḥ iti . śeṣam uktavat a na nta kī rtti kṛ teḥ sva taḥ prā mā ṇya bha ṅgā d avaseyametat .

4.42

yadi vā, doṣahetoḥ ityādi anyathāvatārya adhunā vyākhyāyate--kuto nu khalu āvaraṇodbhūtiḥ ? yadi svataḥ; mithyājñānamapi tata eva astu . parataścet; sa vaktavyaḥ, na ca so'sti, apramāṇatvāt . nahi bījamiva aṅkuram āvaraṇaṃ janayan kaścidupalabhyate anumīyate vā liṅgābhāvāt . rāgādiḥ upalabhyate; satyam; kintu tadanantarameva āvaraṇaṃ jāyamānaṃ nopalabhyate anumīyate vā . bhavatu vā sakāraṇamāvaraṇam, tathāpi tena mūrtena amūrtasya ātmanaḥ pāṃśurāśinā iva ākāśasya na sambandha iti; atrāha--doṣahetoḥ ityādi . doṣo rāgādiḥ sa eva hetuḥ kāraṇaṃ tasmāt āvaraṇodbhūteḥ yadvā sa heturyasyāḥ tasyā iti . dṛṣṭāntamāha--viṣādivat iti . jīvopayuktaviṣāderiva tadvaditi . tathāhi--mithyājñānādanumitā āvaraṇodbhūtiḥ jñātṛrāgādipūrvikā tadupaghātahetutvād viṣādivat iti . jīvopayuktaviṣāderiva tadvat iti . vakṣyati ca--manodhyakṣāyakarmanirāśravaiḥ śubhairaśubhaiśca yathāsvaṃ puṇyapāpabandho jīvānām siddhivi॰ prastā॰ 4 ityādi . yaduktam--amūrttasya kathaṃ mūrttena sambandha iti ? tadapyanena nirastam; tatsambandhahetordoṣasya amūrtte'pi bhāvāt . etadapi vakṣyati--malairnisargād badhyeta siddhivi॰ prastā॰ 4 ityādinā . doṣasya hetoḥ viṣayāderiva tadvad iti vā vyākhyeyam .

4.43

kārikāṃ vivṛṇvannāha--matyādi matyajñānabhedā matyajñānaviśeṣāḥ, upalakṣaṇametat tena śrutājñānādibhedā gṛhyante . ke te ? ityāha--avagrahādayaḥ . ādi śabdena īhādiparigrahaḥ . etadapi upalakṣaṇam anusmaraṇādibhedānām . te kim ? ityāha--pramāṇābhāsāḥ pramāṇaṃ na bhavanti ityarthaḥ . kutaḥ ? ityāha--mithyā iti . mithyā anyathāgrahaṇātmakā yataḥ .

4.44

nanu anumānajñānam anyathāsthitaṃ svalakṣaṇam anyathā gṛhṇadapi pramāṇaṃ tato nedamapramāṇalakṣaṇaṃ vyabhicārāditi cet; atrāha--pramāṇasya ityādi . pramāṇasyāpi pratisāro yathāvasthitārthanirṇayo lakṣaṇaṃ yasya tasya bhāvāt tattvāt . etaduktaṃ bhavati--pramāṇatvaṃ yathārthanirṇayena vyāptaṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ siddham, mithyaikāntādipravāde'pi tadviṣayasyaiva paramārthato jñānasya pramāṇatvopavarṇanāt parairapi, tato yathārthe nivartamāne tadapi nivarttate yathā vṛkṣatve nivartamāne śiṃśapātvam, anyathā sarvasya pramāṇamiti na kaścit svapakṣasiddhivikalaḥ syāditi . anumānaṃ cet mithyā apramāṇam . śeṣamatra cintitam, cintayiṣyate cānakasya kathambhūtasya kuto bhavanti ? ityāha--svataḥ ityādi . svataḥ ātmano jīvasya na nirādhāro nāpi śarīrasya pradhānasya vā . kiṃbhūtasya ? pramāṇabhūtasya . yathārthagrahaṇasvabhāvasya svato nārthāntarajñānasamavāyāt . kuto bhavanti ? ityāha--parato viparyāsopapatteḥ . atrāpi ātmanaḥ ityapekṣyam, ātmanaḥ parataḥ mūrttakarmaṇaḥ sakāśāt yā viparyāsopapattiḥ anyathāsvabhāvāpādanaṃ tasyāḥ . atra dṛṣṭāntamāha--matta ityādi . mattamūrcchitasya iva tadvat iti . yathā mattādeḥ parato viṣādeḥ viparyāsopapatteḥ mithyā'vagrahādayaḥ tathā anyasyāpi iti nidarśanārthaḥ .

4.45

etena idamapi pratyuktaṃ yaduktaṃ pareṇa-- karmaṇā ātmasvarūpā'khaṇḍane tadavasthaṃ jainasya sarvasya sarvadarśitvam, khaṇḍane ātmā'nityatvam . āvaraṇaṃ ca prakāśyaprakāśakayoḥ antarāle varttamānaṃ ghaṭapradīpayoriva prāvaraṇam prakāśyasyaiva prakāśanaṃ pratibadhnāti na prakāśakasya . nahi antaryavanikayā dīpasya ātmaprakāśanaṃ pratihanyate iti ātmanaḥ tasmin satyapisarvathā svarūpaprakāśanaṃ syāt . iti; kathañcit ātmasvarūpakhaṇḍanasya abhimatatvāt, ātmanaḥ parato viparyāsopapattivarṇanāt, anyathā ko'syārthaḥ syāt, kathañcidanityatvasya va sarvathā anyatrāpi tadasaṃbhavāt . dṛśyate hi kiṭṭikālikādinā kaluṣitavapuṣām anyadīnāṃ svarūpe'pi citraprakāśanam--

4.46

*malaviddhamaṇervyaktiryathā'nekaprakārataḥ .
karmaviddhātmano vyaktistathā'nekaprakārataḥ ..

4.47

laghī॰ ślo॰ 57 iti .

4.48

svataḥ pramāṇabhūtasya ityasyā'nabhyupagame dūṣaṇamāha--yadi ityādi . yadi cet, punaḥ iti vitarke pakṣāntarasūcane vā, svata eva svasvabhāvata eva svakāraṇādeva yo jñātā yathārthagrāhī na syāt na bhaved ātmā iti vibhaktipariṇāmena sambandhaḥ . tatra ko doṣaḥ ? ityāha— parataḥ ityādi . svarūpāt svahetorvā paraṃ jñānaṃ tataḥ, kuto naiva syāt jñātā iti sambandhaḥ . atra dṛṣṭāntamāha--acetanavat iti . ghaṭādiḥ acetanaḥ tena tulyaṃ varttate iti tadvat iti . prayogaśca--yo jñānasvabhāvarahito nāsau jñātā yathā ghaṭādiḥ, jñānasvabhāvarahitaśca parasya ātmā iti .

4.49

nanu kimidamacetanamiti ? cetanā'samavāyikāraṇam; tatsamavāyikāraṇaṃ tarhi cetanaṃ prasaktamiti ātmāpi cetana iti katham ajñātā, cetanasyaiva tadvyapadeśādityabhyupagamavirodhaḥ . na ca cetanāsvabhāvo na tatsamavāyikāraṇam; arūpādisvabhāvasyāpi ghaṭāde rūpādisamavāyikāraṇatvopapatteḥ . atha cetanāyāḥ anyadacetanam syāt; na ca tadasti, pramāṇā'bhāvāditi dṛṣṭāntamātramaśeṣamiti na sādhyadharmisaṃbhavaḥ, tadbhāve vā tata evāsiddheḥ kimetena anumānena ? ata eva tatsiddhau anyo'nyasaṃśrayaḥ--tathā hato tasya ātmatattvasiddhau anye ghaṭādayo dṛṣṭāntībhavanti, tataśca tatsiddhiḥ iti . yadi punaḥ acetanatvāviśeṣe'pi ātmana āśrayatvaṃ ghaṭādestat acetanavat iti sāmānyavacanena labhyate iti cet; na; ubhayathāpyadoṣāt . tathāhi--astu tāvaccetanā'samavāyikāraṇam acetanaṃ ghaṭādi, cetanaṃ ca tatsamavāyikāraṇam, tathāpi na ityupagamamāhāniḥ , cetanāpariṇāmakāraṇasyaiva samavāyikāraṇatvāt nānyasya, anyathā cakṣurāderapi tatkāraṇatvaprasaṅgāt . tatra tasyāḥ asamavāyānneti cet; atha ko'yaṃ tatra samavāyaḥ ? tasmin sati ātmalābha iti cet; prasaṅgaḥ pūrvavadbhavet . tatrotkalitaṃ tadeva na budhyāmahe . tasmin sati tadātmana udbhava iti cet; na kiñcit parihṛtam . tadādheyatvam ityapi vārttam; bhūtale kalaśādeḥ samavāyaprasaṅgāt . ayutasiddhasya iti cet; kimidamayutasiddhasya iti ? apṛthaksiddhasyeti cet; na; apṛthaksiddhatvaṃ yadi kāraṇādekāntenābhinnasiddhatvam; sāṃkhyadarśanam . atha kathañcit; jainaśāsanam . syānmatam— kāraṇābhinnadeśakālaprabhavatvam; ākāśādi samavāyikāraṇaṃ kinna syāt ? nahi taddeśādiparihāreṇa cetanāsaṃbhavaḥ tadasarvagatatvaprasaṅgāt . buddhyātmapradeśasya cakṣurādyabhinnadeśāditve buddherapi tadbhavati na veti cintyatām . tataḥ cetanaiva cetanāsamavāyikāraṇam, tadakāraṇamacetanam iti sthitam .

4.50

yatpunaruktam--arūpādisvabhāvā ghaṭādayo rūpādisamavāyikāraṇamiti; tadapyanena nirastam; nanu ghaṭādivat ātmano'pi atatsvabhāvasya cetanāsamavāyikāraṇatve sādhyadṛṣṭāntayoraviśeṣa iti cet; āstāṃ tāvadetat, anantaraṃ nirūpaṇāt . bhavatu vā cetanāyā anyadacetanam, tathāpi na sarvasya dṛṣṭāntā'viśeṣaḥ, acetanatve'pi ātmanaḥ sādhyadharmitvena upādānāt, anyad acetanaṃ dṛṣṭāntībhavati, yathā piṇḍo'yaṃ sāsnādimān govat ityukte anyo gauḥ dṛṣṭāntībhavati . na cānyadharmasiddhicodanam; nyāyasiddhe tasmin parāropitadharmaniṣedhāt .

4.51

idamaparaṃ vyākhyānam--yadi punaḥ svata eva svanaiva rūpeṇa jñātā arthagrahaṇapariṇāmī na syād ātmā parato'samavāyi-nimittakāraṇāt kutaḥ syāt ? naiva nahi tathāpariṇāmasvabhāvarahitasya kasyacid anyaḥ tathāpariṇāmaḥ acetanavat pṛthivyādivat iti, lokāyatāpekṣayā ghaṭādivat iti .

4.52

nanu yaduktam--'ātmanaḥ cetanasyābhede tadvat cakṣurādirapi tatsamavāyikāraṇaṃ syāt, bhedasya samavāyasya vā'viśeṣāditi; tanna yuktam; bhedā'viśeṣe'pi kasyacideva kasyāścit pratyāsatteḥ kāryaṃ prati tatkāraṇatvopapatteḥ, citratvād bhāvaśaktīnāmiti cet; atrāha--parasya ityādi . parasya jñātuḥ anyasya kāraṇasya atiśayasya sāmarthyasya kalpanāyāṃ svata eva ityanuvarttate, anyathā anavasthā syāditi manyate . ātmanaḥ kinna kalpayet svata eva grahaṇātiśayaṃ naiyāyikaḥ, kalpayedeva nyāyasya samānatvāditi manyate .

4.53

athavā, anyathā pūrvapakṣayitvā idaṃ vyākhyeyam--'nātmā svataḥ parato vā jñātā tasya jñānasambandhā'bhāvāt, api tu pradhānaṃ jñātṛ viparyayāt, tatastasyaiva mithyājñānagrahādayaḥ parato viparyāsopapatteḥ pariṇāmitvāt, nātmano viparyayāt iti sāṃkhyaḥ; taṃ pratyāha--parasya ityādi . parasya ātmano'nyasya pradhānasya atiśayakalpanāyāṃ yathārthetarajñānasāmarthyakalpanāyām ātmanaḥ puruṣasya tamatiśayaṃ kinna kalpyate, yataḥ sāṃkhyapradhānavad ātmano'pi pariṇāmā'virodhāditi manyate .

4.54

nanu bhavatu svato jñātā ātmā sāvaraṇaśca tathāpi āvaraṇābhāve akṣavyāpārasamakālameva bhāvato'rthaṃ viṣayīkarotu tanmātra eva tatsāmarthyāt . tadyathā--pradīpaḥ anāvaraṇe'pi svayogyameva prakāśayati na sarvam iti pra jñā ka raḥ; tatrāha--jñasvabhāvasya ityādi . jānāti iti jñaḥ svabhāvo yasya jñasvabhāvasya ātmanaḥ jānato na kaścid virodhaḥ . kim ? ityāha— dravyam, na guṇaparyāyau . anena rūpādyavayavātmana ekasya sthavīyasaḥ tena grahaṇāditi manyate . vartamānakālaviśeṣaṇaṃ tattasya jānato na virodha iti cet; atrāha--trikālagocaram . trayaḥ kālo gocaro yasya tat tathoktaṃ trikālāvayavirūpamityarthaḥ . evamapi khaṇḍaśo jānata ityāha— aśeṣaṃ sarvam . kena prakāreṇa ? ityāha--kathañcit . yena kenacit prakāreṇa . tathāhi— pūrvaṃ cakṣurādinā navatvaviśeṣaṇaviśiṣṭasya ghaṭasya grahaṇam, punaḥ tasyaiva tena purāṇaviśiṣṭasya, tadanantaraṃ pūrvaparyāyaviśiṣṭasya smaraṇāt, pratyabhijñānāt pūrvāparaparyāyayoḥ tāṃ yāvaḥ , tarkeṇa janmādimaraṇaparyantaṃ paryāyāṇām ekatvāvinābhāvināṃ darśanasmaraṇābhijñānajanmanā sākalyena sāmānyataḥ svasādhyā'vinābhāve teṣāṃ gṛhīte sati, dravyasya anantatā anumānataḥ pratīyate iti .

4.55

eke anumānajanmanā mānasapratyakṣetva katham iti cintyam . akṣajātyatvāt na kiñcidapratyakṣaṃ syāditi cintitam .

4.56

kadā ? ityāha--pratibandhābhāve . yasya jñānasya svaviṣaye pravartamānasya yat pratibandhakaṃ karma tasya abhāve sati . nanu jñānasvabhāvasya pratibandharahitasyāpi abhinnadeśakālā'rthagrahaṇamātmanaḥ; anyathā atiprasaṅga iti cet; atrāha--aprāpyakāriṇaḥ . prāptuṃ grāhakasamānadeśakālaṃ kartuṃ śakyaṃ prāptaṃ yanna tathā bhavati tadaprāpyaṃ kartuṃ gṛhītuṃ śīlasya aprāpyakāriṇaḥ, deśavat kālabhinnasyāpi grahaṇe virodhā'bhāvāditi manyate . yastu manyate svarūpādanyatra na jñānasya pravṛttiḥ tatkathamucyate aprāpyakāriṇa iti ? sa dṛṣṭavyo bhavati--kathaṃ svarūpe vṛttiḥ ? tatra varttamānasya darśanāditi cet; taditaratra samānam . nirūpapitu caitat .

4.57

atrāha mīmāṃsakaḥ--tadaśeṣaṃ jānataḥ ṣaḍbhiḥ pramāṇairna kaścid virodhaḥ iti . taṃ pratyāha--sva ityādi . yathopavarṇitasya ātmanaḥ svaviṣayaṃ sat sarvam anyathā vyāptyapratipattiḥ, tatra vaiśadyamanubhavato na kaścid virodhaḥ pratibandhābhāve ityanuvarttate . dṛṣṭāntamāha--parokṣa ityādi . nanu pratyakṣaparokṣavat iti vaktavyam nyāyyatvāditi cet; na; paramatāpekṣayā evamabhidhānāt . tathā hi--yaduktaṃ pra jñā ka re ṇa--kathamekatra kramavittayo'vagamyante yato'śeṣaṃ dravyaṃ kathaṃvijñānato na kaścid virodha iti syāt iti taduddiśya parokṣaṃ sādhāraṇaspaṣṭākāraviṣayamānādivikalpajñānaṃ tacca tatpratyakṣaṃ ca svarūpāpekṣayā tena tulyaṃ varttate iti tadvad iti vyākhyeyam . yathā ekaṃ yugapad ākāradvayasādhāraṇamavagamyate tathā krameṇa anekavittisādhāraṇamiti manyate . mīmāṃsakamuddiśya samatvakā rādyantarā'viśadavṛkṣādijñānaṃ parokṣaṃ tadiva . cakārābhāve vi sat pratyakṣamucyate tasya iva tadvat iti vyākhyeyam .

4.58

pakṣe pramāṇābādhaṃ dṛṣṭānte sādhyaṃ darśayannāha saugataḥ--nāsmākam ityādi . nāsmākaṃ saugatānām āvaraṇaṃ ca jñānāvaraṇīyādikarma, kṣayaśca upaśamaśca anyasya aprakṛtatvāt aśruteḥ, svāvaraṇasyaiva kṣaya upaśamaśca gṛhyate teṣāṃ ca sā buddhiḥ nāvaraṇavaśāt mithyābuddhiḥ yena matyajñānabhedāt ityādi śobheta . nāpi tatkṣayopaśamavaśād yathārthabuddhiḥ yato jñasvabhāvasya ityādi ca . kutaḥ tarhi sā ? ityatrāha--api tu, kintu svakāraṇaśakteḥ mithyābuddheḥ kāraṇaṃ kadācit kaluṣitaṃ locanādi timirāśubhramaṇa nyāyabi॰ 1 . 6 ityādi vacanāt, yathārthabuddheḥ tadeva viparītam, tasya śaktiḥ yathoktajñānajananasāmarthyam tasyā buddhiḥ iti sambandhaḥ .

4.59

nanu yathā kāmalādyupaliptāccakṣurādeḥ indriyajā bhrāntiḥ tathā karmā''varaṇopaliptātmanaḥ sā mānasī vikalpabhrāntiriti; atrāha--svalakṣaṇa ityādi . svalakṣaṇadarśanena āhite sthāpite santāne yā vikalpavāsanā vikalpakāraṇabhūtā vāsanā . yadi vā, taddarśanāhitā svakāryajananaṃ pratyabhimukhīkṛtā pūrvapūrvavikalpajanitā vāsanā tasyāḥ prakṛteḥ svabhāvāt nāvaraṇodbhūteḥ saṃvṛtiḥ svataḥ udbhūtā tattvasaṃvaraṇāt sāmānyāditikalpabuddhiḥ . sā kiṃ karoti ? ityāha--vyavahāraṃ mithyetararūpam āracayati . kutaḥ ? ityāha--vastumātravyavasāyāt--asvalakṣaṇe'pi svākāre svalakṣaṇaleśādhyavasāyāt . anena mithyātvamasya darśayati . cet śabdaḥ parākūtoddyotakaḥ .

4.60

nanu mattamūrcchitādeḥ indriyajā mānasī bhrāntiḥ viṣādimūrttyasavasaṃya kaluṣitaprāktanānmanaso dṛṣṭāpi yadṛṣṭatathāvidhabhāvasaṃparkamanaḥpūrvikā kalpyate; tarhi kṣityādeḥ bījasahakṛtāyā dṛṣṭo'pi aṅkuraḥ khalavilādivyavahite bīje aṅkuro dṛśyamānaḥ kṣityādereva kinna kalpyate ? tathā, yadyathā yathā madirādipratibandhanivṛttiḥ tathā jñāneṣu mithyātvanivṛttirdṛṣṭāpi yadyanyathā syāt; na tarhi kāraṇanivṛttiprayuktā kāryanivṛttiriti na kvacid vyavatiṣṭheta ityabhiprāyavatā mithyājñānam ityādi vadatā etat parihṛtaṃ yadyapi tathāpi bhaṅgyantareṇa pariharannāha--na ityādi . paroktaniṣedhe na iti śabdaḥ . kutaḥ ? ityāha--kṣaṇikaikānte arthasya kāryasya kriyā karaṇaṃ tadvirodhasya nirṇayād anantarātītaprastāve iti śeṣaḥ .

4.61

tataḥ kiṃ jātam ? ityāha--kārya ityādi .

4.62

tadvirodhanirṇayāt kāryakāraṇatā kāryatā kāraṇatā vā naiva . keṣām ? ityāha— cittānāṃ kṣaṇikaikānte ityanuvartate . arthakriyārūpatvāttasyā iti bhāvaḥ . mā bhūt sā, tathāpi kim ? ityāha--santatiḥ santānaḥ kutaḥ cittānām iti sambandhaḥ . kāryakāraṇatāviśeṣalakṣaṇatvāt santateriti manyate . bhavatu vā tatra teṣāṃ kāraṇatā tathāpi doṣaḥ, ityāha--vāsyavāsakatā pūrvacittaṃ tasya vāsakatā, uttaracittasya vāsyatā kutaḥ naiva . kutaḥ ? bhedāt nānātvāt ekasantānatvena abhimatacittānām iti ghaṭanā . dṛṣṭāntamāha--santānāntarāṇāmiva santānāntaravad iti .

4.63

kārikāṃ vivṛṇvannāha--satyāṃ ca ityādi . ca śabdaḥ apiśabdārthaḥ saṃbhāvanāyām . satyāmapi kāryakāraṇatāyāṃ kvacit lakṣaṇaikānte kuto na kutaścit santānaniyamaḥ— ayam ekaḥ santānaḥ, ete ca nānāsantānāḥ iti vibhāgaḥ; tadekānte ityanusambandhaḥ .

4.64

nanu yeṣāṃ kṣaṇānām ānantaryeṇa pūrvāparabhāvaḥ teṣāmekasantānatvam anyeṣāṃ viparyaya iti cet; atrāha--sarvatra sarveṣām ityādi . sarveṣāṃ bhinnaikasantānapātināṃ kṣaṇānām ānantaryā'viśeṣāt sarvatra bahirantarvā . yadvā, sarvatra kāryakāraṇābhimatānām sarveṣāṃ tadaviśeṣāt iti pratyeyam .

4.65

atrāparaḥ prāha--nānantaryāt santānaniyamaḥ, anyathāpi tadbhāvāt, jāgatprabodhacetasoriveti; tasya samānaṃ kālaṃścaye jāgraccetāṃsi kasyacit prabodhasya ekasantānāni kuto na bhavanti ? deśādi deśasya bhedasya sarvatrāviśeṣāt . ekasya anekopādānābhāvāt na iti cet; kathamekasmād devadattajāgradvijñānāt prabodhajñānapañcakaṃ kadācit bhavati . ekasyaiva tato bhāve anyeṣāmanupādānatvam . teṣāṃ tadvijñānāt pūrvajñānopādānatve naikasāmagyadhīnaḥ bhāvānāṃ sahabhāvaḥ iti niḥsārametat--ekasāmagryadhīnasya pra॰ vā॰ 3 . 18 ityādi . rasādīnāṃ sahabhāve hi ekasāmagryadhīnatāniyamābhāvāt . na kālābhāvā ekasāmagrīvyapadeśatā ityuktam . tadbhāve'pi na jñāyate kiṃ kasya tatropādānamiti . rūpajñānaṃ rūpajñānasya, evamanyatrāpi yojyamiti cet; ādyaṃ saugataṃ jñānamanupādānaṃ prasaktam, pūrvaṃ tathāvidhasya tadupādānasyābhāvāt, anyathā kutaḥ sopāyaṃ sugatatvam ? anumānasya vikalpena bhinnasantānatve tu pratyakṣaṃ prati upādānatvam, anyathā vikalpasya tad iti abhedāt sadṛśasmṛtyām siddhivi॰ 1 . 7 ityādi dūṣaṇamavicalitam . ato yathā ekamanekasya upādānam tathā anekamekasya, itarathā jāgradvijñānapañcakāt naikaṃ kadācid iti anyeṣāmānarthakyam . sahakāritvānneti cet; tarhi viṣādimūrcchitādipratibodhaṃ prati vainateyādidhyānādikamapāthakam . bhinnakālānāmekatra sahakāritve anumīyamānarūpasamānakālyarasaḥ pūrvarūpāderupajanane sahakārīti sāmagryekadeśaḥ sāmagryā liṅgamiti prasaktam .

4.66

kiñca, ekatra bhinnakālānekopādānasahakārijñānavyāpārasaṃbhave na jñāyate bhedaikānte santatiniyama iti tadavastho doṣaḥ . na ca teṣāṃ sajātīye upayoge anyatra upayoga iti cintitam . tatra prabodhabhinnakāle upayogo vā tathaikasya kramabhāvini kārye vyāpāra iti nā'kramāt kramiṇo bhāvāḥ pra॰ vā॰ 1 . 45 iti na buddhyāmahe .

4.67

anye tvāhuḥ--na anantaraṃ nāpi bhinnakālamupādānam, api tu sadṛśam, ato'yaṃ niyama iti; teṣāṃ śāntacetasaḥ kutaścid āviṣṭaprabodhabhāve kathaṃ sa iti nirūpyatām ? putrasya pitṛcittadharmānuvṛttau saṃbhavet, niyamābhāvaḥ anyatrāpi . tanna santānaniyama iti sthitam .

4.68

bhavatu vā tanniyamaḥ, tathāpi doṣaḥ ityāha--satyapi ityādi . pūrvacittasya vāsakatā aparasya vāsyatā na bhavatyeva . kutaḥ ? ityāha--pratyāsatterabhāvāt .

4.69

atha keyaṃ pratyāsattiḥ yasyāḥ tvayā atrābhāvo'bhidhīyate ? hetuphalabhāva iti cet; sā astyeva iti hetorasiddhiḥ, satyapi ityādi vacanāt . anyathā'bhyupagame vā doṣaḥ . deśādinaikaṭyam; tarhi tadabhāve'pi upādānopādeyabhāvavad vāsyavāsakabhāvo'pi na viruddhyata iti sandigdhavipakṣavyāvṛttiko hetuḥ . yadi punaḥ tadabhāve anupādānetarabhāvo'pi neṣyate; satyapi ityabhyupagamavirodhaḥ ityukto doṣaḥ . yadi punaḥ yogyatā; kutastadabhāvo bhedaikānte ? vāsyavāsakatvena abhimatayoḥ deśādibhedāt; uktamatrāpi janyajanakabhāvayogyatābhāvāt, iyamapi yogyatā na virudhyata iti . dṛṣṭatvācca, dṛṣṭaṃ khalu jāgraccittaṃ śāstrādiparijñānaṃparikaraṃ deśādivyavahite prabodhacetasi vā nirūpāṃ vāsanāmādadhānam . na hi dṛṣṭe'nupapannaṃ nāma . na ca svāpādidaśā'nubhūyate . yāpi tatparikaracetastvacittakaiḥ anubhūyate taddaśābhāvabhayāt yatastatra vāsanā kalpyate iti tathā kalpaṃsādi kusumaṃ kusthamādiraktaṃ kālādivyavahite phalajāyi . bījapūrādikāṇḍādi kāṇḍādikaraktaṃ yataḥ syāt bhavet .

4.70

yatpunaretat nidarśanam--santānāntaravat iti; tadapi na sūktam; vaiṣamyāt, hetuphalabhāvasya niyatatvāt . anyatrāpi asya codyasya samatvāditi; tanna; anyathā'bhiprāyāt; tathāhi--rājñā rājaputrāṇāmiva bhede'pi yathākathañcidastu laukikaḥ santānaniyamaḥ, vāsyavāsakabhāvaḥ punaḥ kathañcit kāraṇānurūpakāryabhāvaḥ . sa pūrvameva kāraṇavināśe na yuktaḥ . na hi yathā pitari mṛte'pi kālāntare tatsantānaṃ ca gṛhṇanti putrādayaḥ, dṛśyate adyāpi rājyasthitena rājña janito'pi svarājye punaḥ niveśitaḥ tatsantānavyapadeśabhāk, tathā tadākāram; anyathā ciramṛte'pi bharttari vidhavāyāḥ cirabhāvini vā kanyāyātpradākāramapatyaṃ bhavet .

4.71

yatpunaretaduktam--mṛte'pi jāgraccetasi tadanurūpaṃ prabodhajñānamiti; tadapi na sāram; siddhaṃ yanna parāpekṣyam siddhivi॰ 1 . 24 ityādi kārikāvicāre vicāritatvāt . api ca, adarśanamātreṇa svāpādau ātmābhāvasiddhau ghaṭādāvapi syāditi na nirākulametat adṛśyānupalambhādātmano ghaṭādiṣu abhāvā'pratisiddhau ghaṭādīnāṃ nairātmyā'siddheḥ nirātmakebhyo ghaṭādibhyaḥ prāṇādeḥ anivṛttiḥ itinādṛśyānupalambha nādabhāvāsiddhiḥ, api tu pratipatrabhiprāyaviṣayād avasthācatuṣṭayādiveti cet,tarhi sātmakā'nātmakāvasthābhedāt tadviṣayāt ghaṭādīnāṃ nairātmyaṃ kena vāryate ? yathā casupto devadattaḥ suṣupto mṛto jīvati iti vyavahārabhedaḥ, tathā kāraṇāt kāryāt svabhāvād anyataśca sādhyasiddhivyavahārabhedo'sti, sa kinnā'bhyupagamyate ? kāraṇānyayojyaṃbhivāradarśanāt sarvadhānāsvāse dṛśyādarśanasya vyabhicāradarśane svāpādau kinnāma sattvāśaṅkā syāt, yataḥ jāgraccetasa eva prabodho niścīyeta ? na ca vyavahāraḥ caitanyavirahiṇīṃ svāpādidaśāṃ manyate, tadvatyapi jīvadvyavahārapravarttanāt . teṣāṃ ca tatra tadabhāvamananādabhāve na kvacit kṣaṇabhaṅgadarśanaṃ sidhyet . taiḥ anupalakṣitaṃ tadasti na svāpādicaitanyam iti kiṃ kṛto vibhāgaḥ ?

4.72

yatpunaruktam--kārpāsādikusume lākṣādirāgāt phale tadrāgavāsanā iti; tadapyatisāhasam; rañjitapuṣpasya vyavahitaphalakāraṇatve avāntarabījāṅkurādivaiphalyam . kathañcaivam anantaro'rthaḥ jñānaṃ svākāraṃ janayati iti niyamaḥ, yatastadarthināṃ niyatadeśādau vṛttiḥ ? tataḥ sthitam--kṣaṇikaikānte vāsyavāsakatā na bhavati iti .

4.73

tadabhāve ko doṣaḥ ? ityāha--tata ityādi . yata evaṃ tato vikalpa eva na bhavet kāraṇābhāvāditi manyate .

4.74

nanvasya sarvasya abhāvo na bauddhān prati pratibhāsādvaitavādino bādhate abhīṣṭatvāt . na ca pakṣa eva vipakṣaḥ atiprasaṅgāditi cet; atrāha--anyato'pi ityādi .

4.75

atrāyamabhiprāyaḥ--citramekaṃ jñānaṃ tadadvaitam, niraṃśānekajñānamātram, sarvavikalpātītaṃ vibhramamātraṃ vā yatredamuktam māyāmarīciprabhṛtipratibhāsavad asattve'pi adoṣaḥ pra॰ vārtikāla॰ pṛ॰ 286 iti ? tatra prathamapakṣe--anyataḥ sajātīyāt vijātīyācca vi nivṛttā apasṛtā dhīḥ buddhiḥ svabhāvān ātmabhūtān ākārān anuvartate vyāpnoti . kān tān ? ityāha--pratyakṣādīn pratyakṣo'bhrānta ādiryeṣāṃ bhrāntanīlādīnāṃ te tathoktāniti . anena ekatra viruddhadharmadhyāsasaṃbhave anekameva na kiñcit syāditi sarvasya sarvatropayogādiprasaṅgaḥ ityādi nirastamiti darśayati . citraikacittasya viruddhadharmādhyāse'pi patato'bhyupagamāt saugatairiti . tathā śabdaśravaṇāt yathāśabdaḥ atra luptanirdiṣṭo'numīyate . tathā tena ekasya anekasvabhāvabhūtākāratādātmyapratibhāsaprakāreṇa, sahotpattivināśasaṃvedanaprakāreṇa sahabhuvāṃ sarveṣāṃ kṣaṇānāmekatvaprasaṅgena ekasantānāpatteḥ ātmā puruṣaḥ ekaḥ svabhāvo'nuvarttate iti sambandhaḥ . kathaṃbhūtān ? ityāha--pratikṣaṇa ityādi . etena aśakyavivecanamapi śakyaparihāramiti darśitam . nahi tadapi svākāratādātmyābhāsād anyathā uktadoṣād aparam . ātmasvabhāvānāmadhya haraṇaṃ pracaṇḍanṛpatidhanāmiva aśakyasādhanam . etena paramātrena teṣāṃ darśanaṃ nirūpitam .

4.76

nanu pratibhāsādvaite vivakṣitadhīvyatiriktasyā'bhāvāt kathamucyate--anyato vinivṛttā dhīḥ iti . nahi asataḥ kiñcid vyāvarttate . sato'pi adarśane kutaḥ kasya kena vinivṛttiḥ pratīyate ? na ca ananyavedyeṣu vedaneṣu kenacid anyavedanamiti cet; uktamatra anyabhāvagrāhakapramāṇābhāvaḥ . yathā ca sukhenā'saṃvedanād duḥkhābhāvaḥ tathā tena sukhabhāvasyā'vedanādabhāva iti na kiñcit syāt . sukhena aviṣayīkriyamāṇaṃ duḥkhamasti na jñānāntarāṇi iti paśyata parasya sudhiṣo duśceṣṭitam .

4.77

yatpunaruktam--sato'pyaviṣayīkṛtā na kasyacid vinivṛttipratipattiḥ iti; tadapi parasya svavavāya śūlatakṣā svapratibhāsamātrasyāpyasiddheḥ, jñānena tadviparītadharmā'niṣedhāt tadadarśanopagamāt . yadi punaḥ, nirapekṣasukhādivedanameva tadviparītadharmaniṣedhanam; aviṣayīkṛtādapi tarhi vinivṛttiḥ pratīyate ityāyātam . api ca, ayaṃ svayameva sarvavikalpān pratipadyamāno'pi tadatītaṃ tattvaṃ pratipadyate vadati ca nā'viṣayīkṛtād vinivṛttisiddhiḥ iti tatkārī taddveṣī ceti upekṣāmarhati .

4.78

yaccānyaduktam-- ananyavedyeṣu vedaneṣu na cānyavedanam; tadapi na sundaram; pratibhāsādvaitā'siddhiprasaṅgāt sarvasaṃvidāṃ nirālambanatvā'siddheḥ . tataḥ sūktam--anyato vinivṛtā dhīḥ iti .

4.79

kārikāṃ vyākhyātumāha--sarvato'nyasmād ityādi . sarvato vijātīyāt upādānopādeyābhimatāt kṣaṇād anyasmāt svato bhinnād vyāvṛttam apasṛtaṃ cittaṃ jñānaṃ parikalpya . kathambhūtam ? ityāha--bahirantarmukhabhrāntāt tatsvabhāvāccapi bahiśca antaśca mukhamavabhāsanaṃ yayoḥ tau tathoktau tau ca tau bhrāntā'bhrāntasvabhāvau tau anvetuṃ śīlam, tadanvayo vā asyāstīti tadanvayi bahirmukhābhrāntasvabhāvānvayi . yadi vā, bahirantarmukhau yau svabhāvau bhrāntau ca yau svabhāvau tān anvetuṃ śīlamiti grāhyam . tathāhi--parasya sarvaṃ vikalpajñānaṃ svarūpe abhrāntam, sarvacittacaittānām nyāyabi॰ 1 . 10 ityādi vacanāt, bahiḥ artharūpe bhrāntam bhrāntirapi sambandhataḥ pramā ityādi vacanāt . upalakṣaṇametat, tena avikalpetaranīletarasvabhāvānvayi gṛhyate . punarapi kimbhūtam ? ityāha--akṣaṇasthitidharmakam . na caitat sarvato'nyasyād vyāvṛttam ityanenaiva kathitamiti kiṃ punarucyate, yad visavaṃto vyāvṛttaṃ tatkṣaṇasthitidharmakameva, anyathā na kaṃ sarvato vyāvṛttamiti cet; satyam; tathāpi yaḥ pūrvāparakṣaṇavyāvṛttaṃ necchati taṃ prati tatsādhanārthamidaṃ tatkṣaṇa ityādi . tathāhi--yasmāt kṣaṇasthitidharmakaṃ naśvarasvabhāvaṃ tasmāt nāśaṃ prati anapekṣaṇāt pratikṣaṇaṃ nāśaniyatamiti . yadi vā, pūrveṇa sahabhāvinaḥ sarvasmād vyāvṛttamuktam, etena pūrvāparābhyām iti viśeṣaḥ . kiṃ karoti ? ityāha--pratikṣipati--nirākaroti . kim ? ityāha--ātmānameva jīvameva na taccittameva iti evakārārthaḥ . kimbhūtam ? ityāha--svaguṇa ityādi . punarapi kathambhūtam ? ityāha--svataḥ ityādi . svataḥ ātmanaiva saṃvedananiṣṭhitam iti hetoḥ ayuktam anupapannam parasya sarvamiti .

4.80

sāṃpratam uttaraṃ vikalpatrayaṃ dūṣayitukāma āha--abhrāntam ityādi .

4.81

abhrāntaṃ jāgraddaśāyāṃ svarūpe'pi vā, bhrāntaṃ svapnāvasthāyāṃ grāhyākāre ca ātmānaṃ svabhāvaṃ pratikṣaṇaṃ kṣaṇaṃ kṣaṇaṃ prati amuñcatī svīkurvāṇā daddhiḥ buddhiḥ sarvasya pratītiviśeṣaḥ . sā kiṃ karoti ? ityāha--sītvā ityādi . ca śabdaḥ apiśabdārthaḥ bhinnaprakramaḥ muñcatyātmacetanām ityasyānantaraṃ draṣṭavyaḥ . na ityapi nipātānāmanekārthatvāt nani tyasya arthe, ākṣepe . tato'yamarthaḥ--buddhiḥ nanu ātmacetanāmapi na kevalaṃ guṇinamavayati taṃ pariṇāminaṃ muñcati jahāti, sakalaśūnyatā syāditi manyate . kiṃ kṛttvā ? ityāha— saditvā iti sūkṣmaparīkṣayā sthūlādyekasvabhāvāpi kathita phalavat niraṃśā'nekaparamāṇudaśāyāṃ gaṃdhā . punarapi kiṃ kṛtvā ? sītvā tādṛkṣasā'nandane bahiḥ paramāṇuvat mṛtā ityarthaḥ . tathā ca sarvadātve jagati jāte pratibhāsamātrasyāpi pratyastamayāt kimāśrayo'yaṃ kāraṇādīnāṃ pratiṣedhaṃ brūyāditi manyate . anena madhyavikalpadvayaṃ nirastam .

4.82

antyavikalpamāśritya idamaparaṃ vyākhyānam--bhrāntamātmānam amuñcatī, itarathā māyāmarīciprabhṛtipratibhāsavadasattve'pyadoṣaḥ pra॰ vārtikāla॰ 3 . 211 ityasya vyavasthāpakapramāṇābhāvena pratijñāmātratvaprasaṅgāt . na khalu vibhramād vibhramasiddhiḥ; atiprasaṅgāt . bhrāntamātmānamamuñcantī bahirantaśca viruddhadharmādhyāsino vicārākṣamasya svabhāvasyāpi tatra pratibhāsanāt pratikṣaṇaṃ buddhiḥ iti ubhayatra saṃbadhyate . kiṃ karoti ? ityāha--na muñcatyātmacetanām ātmāparanāmikāṃ pūrvāparaparyāyāṃ nayatī cetanāṃ na jahāti ityarthaḥ . kiṃ kṛtvā ? ityāha--sītvā saditvācca iti laukikī vacanapravṛttiriyam . yadi vā, tamātmānaṃ pratikṣaṇamamuñcatī buddhiḥ svabhāvāt pratikṣaṇavilakṣaṇād anuvarttate iti gatayā kārikayā sambandhaḥ .

4.83

nanu na bhrāntaṃ nāpi abhrāntamātmānaṃ buddhiḥ bibharti tasmāntam bhāvāt sarvavikalpātītatvāttattvasyeti cet; atrāha--sīrtta ityādi . ātmacetanāṃ svaprakāśaṃ na muñcantī anyathā sthūlādigrāhyarūpavat tatparityāge bahirarthasattvavad bhrāntetaraviveko'pi na sidhyediti ajñānārthako'sau iti pāramārthikaṃ pramāṇalakṣaṇam iti plavate .

4.84

svābhimatapradarśanaparaṃ kārikārthaṃ darśayannāha--cetano'yam ityādi . cetanaḥ svaparagrahaṇasvabhāvaḥ ātmā ekaḥ iti gatena sambandhataḥ naiyāyikādiparikalpitaḥ ayam iti svasaṃvedanādhyakṣeṇa īkṣamānaḥ ahami kayā na puruṣādvaitavādisāṃkhyakalpitaḥ, tatra nityam āgamagamyatvena ayam ityullekhābhāvāt . natu āgamavat tatra svasaṃvedanādhyakṣamapi vyāpriyate tato'yamadoṣa iti cet; atrāha--parā ityādi . parāvṛttaḥ apasṛtaḥ parasmād ātmāntarād ghaṭādeśca tathāpratīteḥ . naivaṃ brahmātmā; tadadvaitoparamāt . madīya ātmā tathā iti sāṃkhyaḥ; tatrāha--sarvataḥ sarveṇa svarūpeṇa iva deśādināpi parāvṛttaḥ . sarvataḥ ādyādipāṭhāntam . yadi vā, sarvasmāt sarvataḥ naivaṃ sāṃkhyātmā sarvathā sarvaṃ sarvatra vidyate ityasya virodhāt . anena ātmanaḥ sarvagatatvasādhanaṃ sarvamadhyakṣabādhitamiti darśayati .

4.85

pratikṣaṇanāśikṣaṇasantānātmā itthambhūta iti saugataḥ; tatrāha--pratikṣaṇam ityādi . kṣaṇaṃ kṣaṇaṃ prati ātmānaṃ svarūpaṃ jahadapi nātyantāya nātyantam ityasyārthe'vaṃta pratirūpako'yaṃ nipāto varttate, jahāti kintu kathañcit . kuta etat ? ityatrāha— svaguṇa ityādi . sve ātmīyā ye guṇā ye ca paryāyā na dravyāntarasambandhinaḥ teṣu anvayaḥ anugamanam tasya lakṣaṇaṃ grahaṇaṃ sa eva vālakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasya tattathoktam tasya bhāvāt tadvastunaḥ cetanasya itarasya vā bhāvasya . ātmani prakṛte . api ca, vastuna iti sāmānyavacanaṃ dṛṣṭānte na parābhyupetopalabdhiḥ ityasya pradarśanārtham . etadapi kutaḥ ? ityāha--tadvyatirekeṇa ityādi . tadvyatirekeṇa anantaravarṇita vastuvyatirekeṇa bhāvasya brahmaṇa iva niraṃśavijñāna, santānasyāpi anupapatteḥ pramāṇābhāvāditi manyate . tataḥ kiṃ jātam ? ityāha--kuto na kaścit sahetuḥ sakāraṇo aheturvā akāraṇo vā apinā yo yadbhāvaṃ pratyanyānapekṣaḥ sa tatsvabhāvaniyataḥ yathā antyā kāraṇa sāmagrī svasvakāryotpādanaṃ prati anapekṣayā satī la+a bhāvaniyatā, vināśaṃ prati anapekṣaśca bhāvaḥ iti durbhāṣitaṃ sādhyādyantyadharmyasiddhiḥ .

4.86

punarapi parasya sahetuke vināśe doṣamupadarśayannāha--hetumattve ityādi .

4.87

atrāyamabhiprāyaḥ--ekāntavādikalpitasya vastunaḥ pramāṇābhāvena asattvānna tasya heturvā vināśa ityukti laukikasya arthasya pareṇa sa vināśaḥ kalpanīyaḥ, tatrāpi pūrvottarākāraparihārāvāptilakṣaṇavikārasya vināśotpattivyapadeśe ubhayatrāpi jainamatasiddhiḥ ityuktamanantaraprastāve ahetuvināśapakṣe utpādasthitibhaṅgānām siddhivi॰ 3 . 17 ityādinā, sahetuvināśapakṣe'pi anādinidhanaṃ dravyamutpitsu khāsuśa naśvaram . siddhivi॰ 3 . 21 ityādinā . tataḥ tadbhayāt tena nāśotpādavata utpāda ekāntena bhinnaḥ abhyupagantavyaḥ . evaṃ ca vināśasya bhāvādekāntena bhinnasya pradhvaṃsasya hetumattve sakāraṇatve abhyupagamyamāne nāśāt pradhvaṃsāt vināśasya ityanuvarttate bhāvo ghaṭādiḥ punarbhavet svopalambhārthakriyākārī pūrvavat paścādapi syādityarthaḥ . etaduktaṃ bhavati--paravyāpārājjāyamāno nāśaḥ anyo vā kṛtako bhavati, apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ kṛtakaḥ nyāyabi॰ 3 . 14 iti vacanāt . kutaścid bhavato'syāpi bhāvavyapadeśāvirodhāt, kṛtakaśca ghaṭādivadavaśyaṃ naśyati iti . nanu yasya kṛtakaḥ svakāraṇānnaśvaro jāyate bhavatu tasyā'yaṃ doṣo nāsmākam, anaśvarakṛtako'pi hi bhāvaḥ vināśakāraṇasannipātād vinaśyati na svabhāvataḥ . na ca nāśasya nāśakaṃ kāraṇamasti ityeke; tatrāha--nānyathaikāntikā ityādi . vināśasya nāśābhāvaprakāreṇa anyathā naikāntikāḥ avyabhi cāriṇo na sarve niravaśeṣāḥ anaikāntikāḥ syuḥ ityarthaḥ . ke ? ityāha--hetumannāśahetavaḥ sakāraṇapradhvaṃsasya hetavaḥ liṅgāni kṛtakatvādīni . yadi vā, taddhetavaḥ tatkāraṇāni mudgarādīni . yathaiva hi vināśakṛtakatve'pi na tannāśahetavaḥ avaśyaṃbhāvinaḥ tathā ghaṭādivināśahetavo'pi .

4.88

atra anyeṣāṃ darśanam--vināśasya vināśe'pi bhāvasya na prādurbhāvaḥ, nahi devadattasya hantari hate devadattasya prādurbhāva iti; tanna sāram; vaiṣamyād dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ . nahi yathā bhāvasya pradhvaṃsabhāvaḥ tathā devadattasya hantā'pi, tena ātmano'nyasya devadatte'bhāvasya vidhānāt . asya nāśe bhavatyeva tasya prādurbhāvaḥ, itarathā tadabhāvavaiphalyam, tasmin sati jīvato'pi devadattasya adarśanaprasaṅgaḥ .

4.89

anye tu bruvate--ghaṭasya pradhvaṃsavat tatpradhvaṃso'pi upalabdhiṃ pratibadhnāti iti tadadarśanamiti; tadapi na sūktam; atiprasaṅgāt . tathāhi--yadi anyāmāvo'nyasya upa labdhipratighātakṛt; tarhi paṭābhāvaḥ sakalasya upalabdhipratibandhakārī syāt pratyāsatti viprakarṣābhāvāt . adyā bhāvenāpi bhāvasya viśeṣaṇībhāvasya asya vā sambandhasya paraṃ pratyasiddhatvāt, anavasthānāt sambandhāntarābhāvāt . yadi punaḥ, viśeṣaṇībhāvaḥ aparasambandharahito'pi kasyaciducyate; tarhi samavāyādyabhāve'pi guṇādiḥ kasyaciducyatāmaviśeṣāt . indriyeṇā'sambaddhasya ca tasya grahaṇe kimatra kimanyatra indriyasya viṣayeṇa sambandhakalpanena ?

4.90

kiñca, pradhvaṃsanāśavat prāgabhāvanāśo'pi ghaṭopalabdhiṃ pratibadhnāti iti na punaḥ ghaṭotpattiḥ syāt . atha ghaṭabhāvena tattvāśayasyu tiraskārāt nāsau tadupalabdhipratibandhakaḥ; kimasau tadbhāvaḥ pradhvaṃsakāle nāsti yena taskāraiko na bhavet . na caikasya ekatra kriyā'kriye virodhāt . anāditvāt prāgabhāvasya gaganādivanna nāśa ityeke; teṣāṃ prāgiva ghaṭotpattikāle dṛśyaḥ san upalabhyate iti tadāpi ghaṭo nādyāpi utpadyate iti pratītiḥ syāt pūrvavat . atha ghaṭabhāvena tiraskārāt sato'pi tārānikarasyeva bhāsvatā tasyā'nupalambhanam; nityasya svaviṣayavijñānotpādanayogyasyasamagretarakāraṇasya tiraskārāyogāt . na ca nityavyāpino vyavadhānaṃ śabdavat . tadevam anupalabdhikāraṇeṣu dūratvādiṣu asatsvapi anupalabhyamāno'pi yadi prāgabhāvo ghaṭakāle'sti śabdaḥ tālvādivyāpārāt pūrvamūrdhvaṃ ca tathā asti iti tasya ākāśakāryaguṇatvakalpanamayuktam .

First 90 of 308 passages. Read on

Linked texts (2)