Siddhantasaradipaka 6.56
Siddhāntasāradīpaka 6.56
- Language
- Sanskrit
6.56.1
tatra sārdhadviṣaṣṭiyojanavistīrṇaṃ, daśayojanāvagāhaṃ, ratnavedīdvāratoraṇacalaṃkṛtaṃ, śāśvataṃ kuṇḍaṃ
vidyate | kuṇḍamadhye jalād dvikośocchritoṣṭayojanavistīrṇaḥ saladākhyo dvīpo'sti | dvīpo madhye daśayojanottuṃgaḥ mūle caturyojana vistṛto, madhye dviyojananyāsaḥ, śikhare yojanaikavistāraḥ vajramayo girirasti
tasyādrermūrdhnikrośaukonnataṃ bhūtale, sārdhakrośadīrghaṃ madhye, krauśaikayatamśikhare ardhakrośāyāmaṃ sārdhadviśatadhanurvyāsaṃ | padmakarṇikā siṃhāsanastha jinabimbālaṃkṛtaṃ | catvāriṃśaddhanurvyāsāśīti, cāponnatadvārāṅkitaṃ,
caturgopuravedikā vanakhaṇḍādiveṣṭitaṃ divyaṃ gṛhamasti | daśayojanavistīrṇā sā sindhudhārā śatayojanotsedhā | pañcaviṃśatiyojanānyacalaṃ muktvā snānadhārevatadagrasthaśrījinabimbāṃge vahati | tataḥ kuṇḍasthadakṣiṇadvāreṇa nirgatya vijayārdhasya timiśraguhādvāre dehalītalaṃ praviśyāṣṭayojanavistīrṇā dakṣiṇabharatārdha
bhūtalamāgatya paścimābhimukhībhūya sārdhadviṣaṣṭi yojana vistṛta trikośādhika trinavatiyojanottuṅga
toraṇasthaśrījinabimba, dikkanyāvāsādyalaṃkṛta prabhāsāmaradvāreṇa sārddhaṃ dviṣaṣṭi yojanavistārā pañcakrośāvagāhā sindhunadī paścimāmbudhi praviṣṭā | mahāpadmadrahasya dakṣiṇadigbhāge sārdhadvādaśayojanavistāraṃ,
trikośādhikāṣṭādaśayojanocchritaṃ | dvikośāvagāhaṃ jinabimbadikkanyāprāsādādibhūṣitaṃ satoraṇaṃ vajradvāraṃ
syāt | tad dvārātsārdhadvādaśayojanavistīrṇā krośaikāvagāhā-rohinnadī nirgatya dakṣiṇadiśidrahavyāsonā
6.56.2
calavyāsādhaṃ bhūtalamāgatya girestaṭātsārdhaṃ dvādaśayojanavistṛtā yojanaikasthūlā yojanaikadīrghā gomukhākṛtivajrapraṇālyādho bhūtale patati | tatrapañcaviṃśatyagraśatayojana vistṛtaṃ viṃśatiyojanāvagāhaṃ maṇivedikā dvāratoraṇādi maṇḍitaṃ kuṇḍaṃ syāt | tanmadhye jalādviyati ṣoḍaśa yojana vistīrṇo dvīposti | tasya
madhye viṃśatiyojanottuṃgo mūle'ṣṭayojana vyāso, madhye caturyojanavistāro, mastake dviyojana vistṛto
vajramayo'calo'sti | tasya mūrdhni dvikośocchritaṃ, bhūtale trikośāyāmaṃ, madhye dvikośāyataṃ, śikhare
krośaikadīrghaṃ pañcaśatacāpavyāsaṃ kamalakarṇikāsiṃhāsanastha jina pratimādyalaṃkṛtaṃ | aśīticāpavistṛtaṃ
ṣaṣṭyadhikaśataśarāsanotsedhadvārānvitaṃ caturgopuravana-vedikādi bhūṣitaṃ divyaṃ prāsādaṃ bhavati | viṃśatiyojanavistṛtāṃ dviśatayojanadīrghā pañcaśad yojanānyadriṃ vihāya jinamabhiṣektu kāmeva gṛhāgrastha jinapratimāṃge vahati sā rohit nadī | tataḥ kuṇḍasya dakṣiṇadvārānnirgatya haimavatakṣetramadhye kṣamāgatya tatrastha
6.56.3
nābhigiriṃ yojanārdhenāspaśantī tasyaivārdha pradakṣiṇāṃ kṛtvā pañcaviṃśatiyutaśatayojanavistārāsārdhadviyojanāvagāhā pañcaviṃśatyagraśatayojana vistṛtāsārdhasaptāśītiyutaśatayojanottuṃga dvikośāvagāhārdhayojana bāhulya toraṇasyārhatpratimādikkanyāvāsādyalaṃkṛta rohitpraveśadvāreṇarohitsarit pūrvasamudraṃ praviṣṭā | himavatparvate padmahnadasya vyāsotsedhādyai rmahāpadmadrahasya dakṣiṇadvāra samamuttaradiśi dvāramasti | taddvārād vistārāvagāhādibhiḥ rohitsadṛśī rohitāsyā nirgatyottarābhimukhā draha vyāsonārdhācalataṭamāgatya prāgukta vyāsādi sama
praṇālikayā viṃśatiyojana vyāsā śatayojana dīrghā āgamokta yojanairadriṃ muktvādho bhūtalaṃ patati | tatra
vyāsādyaiḥ rohitsamāḥ kuṇḍadvīpācalagṛhādayo vijñeyāḥ | tataḥ kuṇḍasthottara dvāreṇa nirgatya haimavat kṣetramadhyasya nābhigiriṃ yojanādhena vihāya tasyārdha pradakṣiṇāṃ kṛtvā vyāsādyaiḥ rohitasamānārohitāsyā
prāgukta vistārādibhiḥ pūrvadvārasamāparadvāreṇa paścimārṇavaṃ praviṣṭā | niṣadhaparvatastha tigiñchākhya hṛdasya dakṣiṇadigbhāge pañcaviṃśati yojana vistṛtaṃ sārdhasaptatriṃśadyojanonnataṃ dvikrośāvagāhaṃ toraṇārhatpratimāṃ dikkanyāvāsādyalaṃkṛtaṃ vajradvāramasti | taddvārātpañcaviṃśati yojana vistārā dvikrośāvagāhā
harinnadī nirgatya drahavyāsonādri vyāsādhaṃmāgatya śailasya taṭāt pañcaviṃśati yojana vyāsa dvi yojana
6.56.4
bāhulya dvi yojanāyata gomukhapraṇālikayā catvāriṃśadyojana vistīrṇā catuḥśatayojana dīrghā, śatayojanānyadriṃ muktavādho bhū bhāge patatisma | tatrasārdhaṃ dviśatayojana vistīrṇaṃ catvāriṃśadyojanāvagāhaṃ ratnavedīdvāratoraṇādyalaṃkṛtaṃ kuṇḍaṃ vidyate | tanmadhye jalādākāśe dvātriṃśadyojanavyāso dvīpaḥ syāt | dvīpamadhye catvāriṃśadyojanonnataḥ, mūle ṣoḍaśayojanaviṣkambhaḥ, madhye'ṣṭayojana vistāro'gre caturyojanavyāso'calo'sti
tasya śirasi yojanocchritaṃ, bhūtale sārdhayojanadīrghaṃ madhye yojanāyataṃ, mūrdhni dvikrośāẏāmaṃ, ardhakrośa
vyāsa—
ṣaṣṭyagraśatadhanuḥ vistīrṇaṃ viṃśatyadhika triśatacāpocca dvārāṅkitaṃ, caturgopura vanavedikādi śobhitaṃ, padmakarṇikā siṃha viṣṭarārhad bimbādyalaṃkṛtaṃ, divyaṃ bhavanaṃ syāt | tajjinabimbāṅge pravahantī sā
haritkuṇḍastha dakṣiṇadvāreṇa nirgatya harikṣetra madhya bhūbhāgamāgatya tatrastha nābhigiriṃ yojanādhena muktvā
tasyārdhe pradakṣiṇāṃ kṛtvā sārdha dviśata yojana vyāsā pañcayojanāvagāhā svapraveśadvāreṇa pūrvārbdhi gatā
sārdhadviśatayojana vistīrṇaṃ pañcasaptatyadhikatriśatayojanottuṅgaṃ dvikrośāvagāhaṃ ardhayojanasthūlaṃ, toraṇārhanmūrti dikkanyāvāsādi bhūṣitaṃ taddharit nadī praveśadvāraṃ jñātavyaṃ
mahāhimavatparvatasthaṃ mahāpadmadrahasyottaradiśi vyāsādyaiḥ prāgukta tigiñchadakṣiṇadvārapramaṃ dvāramasti | taduttaradvārānnirgatya haritsamavyāsāvagāhā harikāntā sarit hṛdavistāronācalavyāsādhaṃmetya
6.56.5
vyāsādyai haritpraṇālīsamapraṇālikayā catvāriṃśadyojanavistīrṇā dviśatayojanotsedhā śrutoktayojanairacalāntaraṃ kṛtvādrermastakādbhūtalaṃ patati | tatra vistārādyaiḥ prāguktaharitpāta samānāḥ kuṇḍa dvīpādrigṛhādayaḥ santi | tataḥ kuṇḍottara dvārānnirgatya harikṣetramadhyabhāgaṃ gatvā tatrastha nābhigiriṃ yojanādhena
vimucya tasyārdhapradakṣiṇāṃ kṛtvā haritsama vistārāvagāhā harikāntā nadī vyāsādibhiḥ prāguktapūrvābdhidvārapramaṃ svapraveśadvāreṇa paścima samudraṃ praviṣṭā
atha nīlaparvata sthitakesaridrahasya dakṣiṇadigbhāge pañcāśadyojana vistīrṇaṃ pañcasaptati yojanotsedhaṃ
dvikrośāvagāhaṃ toraṇārhadbimba dikkanyāvāsādi maṇḍitaṃ vajradvāraṃ syāt | taddvārātpañcāśadyojanavyāsā
yojanāvagāhā sītānadī nirgatya giriśirasi drahavyāsonācalavyāsādhaṃ śailataṭaṃ cāgatā tasminnadrau pañcāśadyojana vistārā caturyojanāyatā caturyojanasthūlā gomukhākārā praṇālī bhavati | acalādho bhūtale
pañcaśatayojana vistīrṇāṃ aśītiyojanāvagāhaṃ ratnavedīdvāratoraṇādi maṇḍitaṃ kuṇḍaṃ syāt | tanmadhye
toyāt khe catuḥṣaṣṭiyojana viṣkambho dvīpo'sti | tanmadhyabhāge aśīti yojanocchritaḥ, mūle dvātriṃśadyojana
vistāraḥ, madhye ṣoḍaśayojanaviṣkambhaḥ, śikhare aṣṭayojanavyāsaḥ girirasti | tasya mūrdhni dviyojanonnataṃ, mahītale triyojana dīrghaṃ madhye dviyojanāyāmaṃ, mastake yojanāyataṃ, krośavyāsraṃ, viṃśatyadhika
triśatavistṛtaṃ, catvāriṃśadadhika ṣaṭśatacāpottuṅga dvārānvitaṃ, caturgopura vedī vanādyalaṃkṛtaṃ divyaṃ gṛhaṃ
6.56.6
syāt | tanmūrdhni padmakarṇikāntaḥ siṃhāsanastha śāśvataṃ jinabimbaṃ vidyate | sā sītā jinabimbamastake
pravahantī aśīti yojana vistīrṇā, catuḥśatayojanotsedhā, dviśatayojanairadrimasparśantī kuṇḍadvāreṇa
nirgatyottarakurusaṃjñotkṛṣṭa bhoga bhūmadhyena gatvā merusamīpe mālyavantaṃ gajadantaparvataṃ bhittvā pradakṣiṇena
yojanārdhena mahāmeruṃ vihāya pūrvabhadraśālavanapūrvavidehakṣetramadhyena, pañcaśatayojanaviṣkambhā, daśayojanāvagāhā svapraveśa dvāreṇa pūrvārndhi praviṣṭā | pañcaśatayojana vyāsaṃ sārdhasaptaśatayojanonnataṃ dvi krośāvagāhaṃ
ardhayojanasthūlaṃ toraṇārhadbimbadikkanyāvāsādi saṃyutaṃ tatpraveśadvāraṃ vijñeyaṃ
niṣadhādristha tigiñchadrahasya vyāsādibhiḥ sītānirgama dvārasamottaradvāreṇa sītātulyavyāsāvagāhā sītodā nirgatyācalataṭamāgatya vistārādyairnīlagiripraṇālīsamapraṇālikayādho bhūbhāge patati
tatra viṣkambhādyaiḥ sītāpātasamānāḥ kuṇḍadvīpādrigehādayaḥ syuḥ | aśītiyojanavistārā, catuḥ śatayojana dīrghā, dviśatayojanaiḥ śailaṃ muktvā jināceṃge pravahantī sītodā nadī kuṇḍasyottara dvāreṇa nirgatya
devakurunāmottamabhogabhūmikṣetramadhyena gatvā merusamīpe gajadantācalaṃ bhittvā pradakṣiṇena krośadvayena meruṃ
vimucya paścima bhadraśāla vanasya madhyenāparavidehāntarbhāgenainya sītānibha, vyāsāvagāhā, vyāsādyaiḥ sītāpraveśapūrvābdhidvārasamapaścimadvāreṇāpāmbudhi gatā
6.56.7
rukmiparvatasthamahāpuṇḍarīkadrahasya dakṣiṇadvāreṇa nirgatya nārī sarit śailataṭapraṇālyā dviśatayojanotsedhādhobhūstha kuṇḍamadhye patitvā taddakṣiṇa dvāreṇa nirgatya ramyakakṣetramadhye gatvā tatrastha nābhigiriṃ krośadvayena vihāya tasyaivārdhapradakṣiṇāṃ kṛtvā pūrvasamudraṃ praviṣṭā
nīlaparvatasthakesarīhradasyottaradvāreṇa narakāntānadī nirgatyādri taṭamāgatya tatpraṇālikayā catuḥ
śatayojanocchritādhodharātale patitvā tat kuṇḍadvāreṇa calitvā ramyakakṣetramadhya bhūtala mabhyetya tatrasthaṃ
nābhigiriṃ yojanārdhena tyaktvā tasyārdha pradakṣiṇāṃ vidhāya paścimāgaṃrvaṃ gatā asmin ramyakākhya
madhyamabhogabhūmikṣetre hradadvayanirgamadvāra vyāsonnati naryādidvi nadī vyāsāvagāhapraṇālīdvayavistārādiparvatanadyantaradhārāvistārakuṇḍadvīpācalagṛhādipūrvāparābdhidvāravyāsocchrayatyādi saridantaviṣkambhādayo'khilāḥ yojanādyaiḥ harikṣetra samānā maṃtavyāḥ
śikharisyapuṇḍarīkadrahasyadakṣiṇadvāreṇa nirgatya svarṇākūlākhyānadī parvatānta praṇālikayā
śatayojanadīrghadhārā kuṇḍe nipatya taddakṣiṇadvāreṇa calitvā hairaṇyavatakṣetra madhye gatvā tatrastha nābhigiriṃ
gavyūtidvayena muktvā tasyārdhaṃ pradakṣiṇāṃ kṛtvā pūrvasamudraṃ gatā
rukmiśailasthita mahāpuṇḍarīka hradasyottara dvāreṇa nirgatya rūpyakūlāhvayā sarit dviśatayojanotsedhā gireḥ praṇālyā kuṇḍe'vatīrya-taduttara dvāreṇa nirgatya hairaṇyavatākhyajaghanyabhogabhūmikṣetramadhye
gatvā tatrastha nābhigiriṃ yojanārdhena vihāya tasyārdhapradakṣiṇāṃ vidhāya paścimābdhi praviṣṭā | asmin
6.56.8
hairaṇyavatakṣetre prāguktā drahanadīnirgamadvārādyāḥ saritpraveśābdhidvārāṃtāḥ sarve vyāsādibhiḥ haimavatakṣetrasādṛśyā jñātavyāḥ
śikhariṃśailasthapuṇḍarīkahradasya pūrvadvāreṇa nirgatya pañcaśatayojanāni gatvā yojanārdhena
raktākūṭaṃ vihāyadakṣiṇābhimukhībhūya kiñcidadhikārdhakrośāgrapañcaśatayojanāni gatvā'cala praṇālikayā
kuṇḍa madhye patitvā taduttara dvāreṇa nirgatya vijayārdhaṃ guhā dehalī tale praviśyottarerāvata kṣetrārdhabhūbhāgaṃ
gatvā prāgmukhībhūya raktānadī svapraveśadvāreṇa pūrva samudraṃ gatā
tasyaiva puṇḍarīkadrahasya paścimadvāreṇa nirgatya raktodā sarit pañcaśatayojanāni gatvā krośa
dvayena raktodā kūṭaṃ tyaktvā girestaṭamāgatya tatpraṇālyādhobhūsthakuṇḍe nipatya taduttaradvāreṇa calitvā
vijayārdhaṃ guhādvāra dehalītale praviśyottarerāvatārdhabhūtalaṃ gatvā paścimābhimukhī bhūyāpara sāgaraṃ praviṣṭā
anayornadyorhrada nirgamadvāravyāsādipraṇālovistarādinadīparvatāntaradhārocchitivistṛtikuṇḍa dvīpādri
guhādisamudra praveśadvāra viṣkambhādayaḥ samastāḥ gaṅgāsindhunadī samānāḥ jñātavyā
rohit nadī kā vivecanaḥ -
yojana ūm̐cī dhārā vālī vaha harit nadī niṣadha kulācala ko chor̤akara 100 yojana dūrī para
tathā padmakarṇikā para sthita siṃhāsanastha arhanta pratimāoṃ evaṃ dikkanyāoṃ ke bhavanoṃ ādi se
dvāra 250 yojana caur̤ā, 375 yojana ūm̐cā, do kosa gaharā (nīṃva), ardha yojana (do kosa) moṭā tathā
arhanta pratimāoṃ evaṃ dikkanyāoṃ ke bhavanoṃ ādi se alaṃkṛta toraṇoṃ se yukta jānanā cāhiye
6.56.9
vyāsa pramāṇa arthāt (105263/19 - 500 = 55263/19 \div 2) = 2763/19 yojana pramāṇa - himavān
yojanoṃ pramāṇa arthāt 100 yojanoṃ ke dvārā parvata ko antarita karatī huī parvata ke mastaka se
dvāra se nikalakara harikṣetra-madhyama bhogabhūmi ke madhyabhāga paryanta jākara vahāṃ sthita (viṃjaṭā (vijaya)
vān ) nābhigiri ko ardhayojana dūra se chor̤atī huī usakī ardhapradakṣiṇā karake arthāt paścimābhimukha
sītā nadī kā varṇanaḥ—
sītodā nadī kā vivecanaḥ—
atha mahānadīnāṃ parivāranadīsaṃkhyā procyate :gaṅgāsindhvoḥ pratyekaṃ parivāra nadyaśca caturdaśasahasrāṇi bhavanti | rohit rohitāsyayoraṣṭāviṃśatisahasrāṇi ca | hariddharikāntayoḥ pṛthak pṛthak parivāranadyaḥ ṣaṭ pañcāśatsahasrāṇi bhaveyuḥ
sītāyāḥ parivāranadyaścaturaśītisahasrāṇi, tathāsītodāyāśca | nārīnarakāntayoḥ pratyekaṃ
parivāranadyaḥ ṣaṭpañcāśatasahasrāṇi | svarṇarūpyakūlayoraṣṭāviṃśati sahasrāṇi | raktāyāḥ parivāranadyaḥ
caturdaśasahasrāṇi, raktodāyāśca | pūrvāpara videhastha dvādaśa vibhaṅgānadī rahita catuḥṣaṣṭi mūlanadīnāṃ
pratyekaṃ pratyekaṃ caturdaśa caturdaśa sahasra parivāranadyo bhavanti | sarvā melitāḥ parivāra nadyo'ṣṭalakṣaṣaṇṇavatisahasrāṇi bhavanti | dvādaśavibhaṅgānām ekāṃ ekāṃ nadīṃ prati aṣṭāviṃśati-aṣṭāviṃśati sahasrāṇi
parivāranadyo bhavanti | sarvāḥ parivāranadyaḥ piṇḍīkṛtāḥ trilakṣa ṣaṭ triṃśatsahasrāḥ | samasta videhastha
6.56.10
sītādi sarvanadīnāṃ parivāranadyaḥ caturdaśalakṣāṇi | gaṅgādi ṣaṇṇāṃ nadīnāṃ ekatrīkṛtāḥ sarvāḥ parivāranadyaḥ ekalakṣaṇṇavati sahasrāṇi | nāryādiśeṣanadīnāṃ caikalakṣa ṣaṇṇavati sahasrāṇi bhavanti | caturdaśagaṅgādayaḥ, dvādaśavibhaṅgānadyaḥ, catuḥṣaṣṭi videhajā gaṅgādayaḥ samastakṣetrāṇāṃ navatimūlanadyaḥ | etāḥ
ekatrapiṇḍīkṛtāḥ samastānadyaḥ jambūdvīpe saptadaśalakṣa-dvinavatisahasranavati pramāḥ jñātavyā | etatpañcabhirguṇitāḥ naraloke sarvā nadyaḥ 8660450 bhavanti
jambūdvīpastha 60 pramukha nadiyoṃ kā citraṇa nimnaprakāra hai—
sarvāsāṃ saritāṃ santi ratnasopānapaṃktayaḥ
ubhayoḥ pārśvayornānāvṛkṣavallīvanāni ca
Linked texts (2)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Pāṇḍavapurāṇa (Vādicandra) — Vādicandra 1572, Sanskrit