Dvadasharanayacakra 4.28
Nyāyāgamānusāriṇī 4.28
- Language
- Sanskrit
4.28.1
evaṃ dṛṣṭāntabhūtaṃ prastutanyāyaprasādhitaṃ sarvasarvātmakavādaṃ prathayitvā dārṣṭāntikaṃ puruṣakarmavādamīśvarakāraṇanirākaraṇāyāha --puruṣakarmasvapyevamevetyādi . puruṣaḥ kartā karmayogyānāṃ pudgalānāṃ karmatvena ādikaraḥ . ke karmayogyāḥ pudgalāḥ ? ucyate--paramāṇuvargaṇā agrahaṇavargaṇā, agrahaṇavargaṇā dvipradeśavargaṇā, evaṃ daśapradeśādisaṅkhyeyapradeśavargaṇāḥ . samānajātīyānāmekaśo buddhyāvasthāpitānāṃ piṇḍo vargaṇā, kucikarṇakābhīrasavarṇagopiṇḍavat . anantapradeśavargaṇā api kāścid grahaṇayogyāḥ kāścidagrahaṇayogyāḥ . grahaṇayogyāyogyatvaṃ cātisthūlasūkṣmāyogyatvāt svedeneva paramāṇuśarkarāṇāṃ, yogyatvācca madhyamaparimāṇānām . tatra yā grahaṇayogyāḥ pudgalato vargaṇāḥ tāśca mānena siddhānāmanantatamabhāgaḥ abhavyasiddhīnāmanantaguṇāḥ . eṣa tāvadaudārikayogyasya jaghanyasya vidhiḥ . taduparyekaparamāṇau prakṣipte dvitīyāpyaudārikayogyā evamekaikavṛddhānyanantānantāni sthānāni audārikakāraṇatvena grahaṇayogyāni . jaghanyādutkarṣasthānamasaṅkhyeyaguṇam, yasmāt paramparopanidhayā prathamasthānādārabhyānantasthāneṣu teṣu teṣu dviguṇatā bhavati tasmādasaṅkhyaguṇaṃ saṅkhyeyaguṇaṃ vā, anantaropanidhayā tu rūpādhikameva . tasminnutkṛṣṭaudārikayogyadravye rūpe prakṣipte jaghanyaṃ vaikriyaśarīrasyāgrahaṇayogyam . evaṃ rūpādhikavṛddhyā tānyapyanantānantāni sthānāni pūrvavat, jaghanyādutkṛṣṭamasaṅkhyeyaguṇam, ko guṇakāraḥ ? śreṇyasaṅkhyatamabhāgaḥ . teṣāmagrahaṇānāmupari vaikriyasya jaghanyaṃ grahaṇayogyam . tānyapi sthānāni pūrvavadanantānantāni .
4.28.2
punarāhārakāgrahaṇāni, tathā tadupari tadgrahaṇayogyāni tathaiva . audārikaśarīrayogyebhyo vaikriyaśarīrayogyānyasaṅkhyeyaguṇāni, tato'saṅkhyeyaguṇānyāhārakayogyāni, tāvadasaṅkhyeyaguṇāni grahaṇāgrahaṇāni pūrvasmāt pūrvasmāt . taduparyāhārakotkṛṣṭe rūpe prakṣipte jaghanyamagrahaṇaṃ taijasasya, jaghanyādutkṛṣṭamanantaguṇam, ko guṇakāraḥ ? abhavyebhyo'nantaguṇaḥ siddhānāmanantatamabhāgaḥ . tadupari rūpādhike taijasaśarīrayogyaṃ jaghanyam . jaghanyādutkṛṣṭamanantaguṇam, ko guṇakāraḥ ? siddhānāmanantatamabhāgo'bhavyebhyo'nantaguṇaḥ . anena vidhinottareṣāṃ bhāṣāprāṇāpānamanaḥkarmayogyānāmagrahaṇāntaritānāṃ grāhyāṇāmuttarottarānantaguṇamāneyāḥ . antaraṃ tu grāhyāṇāṃ jaghanyādutkṛṣṭo viśeṣādhikaḥ sarvatra, ko viśeṣaḥ ? tasyaivānantabhāgaḥ . agrāhyāṇāṃ tu jaghanyādutkṛṣṭo'nantaguṇaḥ, ko guṇakāraḥ ? siddhānāmanantatamabhāgaḥ abhavyebhyo'nantaguṇaḥ . evaṃ- vidhaiḥ pudgalaiḥ sarvatra loke'vagāḍhagāḍhanicite karmatayā pariṇamayya tadyogyān kāyavāṅmanaḥkarmalakṣaṇānāṃ trayāṇāṃ yogānāṃ kāyayogena gṛhṇāti tenaiva kārmaṇaśarīratayā pariṇamayati puruṣaḥ svavīryeṇa yogākhyena, vāṅmanaḥprāṇāpānatayā pariṇamayya kāyayogenaiva vāṅmanaḥprāṇāpānatayālambya visṛjati . yathoktam— jogehi tadaṇurūvaṃ pariṇamayati geṇhitūṇa paṃcataṇū . pā+ugge vālaṃbati bhāsāṇamaṇattaṇe khaṃdhe .. karmapra॰ gā॰ 17 tathā manasā vācā kāyena vāpi yuktasya vīryapariṇāmaḥ . jīvasyātmani yaḥ khalu sa yogasaṃjño jinairdṛṣṭaḥ .. tejoyogād yadvad raktatvādirghaṭasya pariṇāmaḥ . jīvakaraṇaprayoge vīryamapi tathātmapariṇāmaḥ ..
4.28.3
iti . ki kāraṇam ? tathāvidhopayogagateḥ, bandhanayogyapariṇāmāpannapudgaladravyagrahaṇapariṇatakṛtaprayogapariṇāmāpatteḥ puruṣasyetyarthaḥ . yathoktam— ūṣmaguṇaḥ san dīpaḥ snehaṃ vartyā yathā samādatte . ādāya śarīratayā pariṇamayati cāpi taṃ sneham .. yathā cātmani akarmaṇāṃ karmatvena ādikaratvaṃ tathā karmaṇāmapi ātmana ādikaratvaṃ tathābhivyakteḥ tatprayuktatvāt . kasmāt ātmaiva na karmabhūtaḥ ? ko vā bravīti na karmabhūto'sau karmāṇi cātmabhūtāni neti tathāvidhopayogagatestatprayuktatvāt... ... .... anyonyakāritādikaratvāt karmakarmiṇoḥ sarvasarvātmakatā acetanajñānāvaraṇa... ... ...pālanapūraṇapuruṣatvāt . tadvad rāgādiguṇaḥ sa yogavartyā''tmadīpa ādatte . skandhānādāya tathā pariṇamayati tāṃśca karmatayā .. snehābhyaktasyāṅge lagadeva rajo malībhavatyapi vā . rāgadveṣasnehābhyaktasya tathā bhavati karma .. rūkṣayati ruṣyato nanu vaktraṃ snihyati ca rajyataḥ puṃsaḥ . audāriko'pi nanu bhāvavaśāt pariṇamati deho'yam .. tasmādātmā kartā karaṇayuktaḥ karmatvena ādikaraḥ, pūrvavat prayojanaparamārthatvād bhavitṛtvasya . kimātmaivādikaraḥ ? netyucyate, tadapi ca karma ādikaram, tadapi ca jñānāvaraṇādikarma grahaṇayogyamaudārikādiśarīrabhedādivipākaṃ pudgalaḥ, kiṃ bhavati ? naranarakadevatiryaggatisaṅgrahabhavanavāsyādyanekaprabhedasarvātmaśarīrāṇāṃ tatsambaddhātmanāṃ cādikaraṃ bhavati . yathoktam— jīvapariṇāmahetū kammatayā poggalā pariṇamaṃti . poggalakammaṇimittaṃ jīvo vi taheva pariṇamati .. iti . na kevalamādhyātmikamevādikaram, kiṃ tarhi ?
4.28.4
bāhyamapi ghaṭādi ādikaraṃ sarvādikaram .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit