Dvadasharanayacakra 5.27
Nyāyāgamānusāriṇī 5.27
- Language
- Sanskrit
5.27.1
evaṃ tāvad devadattagatisthitiviṣayayajñadattādhṛtivicāradvāreṇa doṣā uktāḥ . idānīṃ yajñadattādhṛtiviṣayo'pi vicārastathaiva kartavyaḥ . atrāpi yadi dravyapāramārthyavadityādigrantho dhṛtyadhṛtiyajñadattaśabdoccāraṇena yathāsambhavaṃ yojyaḥ . prakārāntareṇāpi tu yajñadattetyādi yāvad dhṛtiradhṛtirvā . yajñadattadravyatvaṃ na, tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvād bhavanamevedaṃ gatidhṛtisthityādi . bhedajñānavyavahārau tu śabdabhedadravyapravṛttitattvānurūpyāt, śabda- hi vastusvarūpam, dhṛtyadhṛtikriye ca tadavyatirikte . tato devadattayānasthānayorapi devadattāvyatirekāt tadvad yāvaddevadattaṃ gamanaṃ sthānaṃ veti dhṛtirevādhṛtireva vā syād yajñadattatattvavat, virodhinaḥ kriyāntarasyābhāvāt pūrvavat . tasmādetena kriyāyā api nityatvādityāha --na, tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvāt, tadbhavanamatadbhavanaṃ tadatadbhavanaṃ ca sarūpaikaśeṣāt tadatadbhavanam . tadbhavanaṃ tāvadastibhavatyādiviṣayam, punaḥ punarbhavatyeveti . atadbhavanaṃ sthānād gamanaṃ gamanācca sthānamiti . tadatadbhavanaṃ bhavanasahite te eva sthānagamane tathā dhṛtyadhṛtī .
5.27.2
tasyāviccheda ātmā yasyāḥ pravṛtteravicchedātmikāyāḥ sā tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttiḥ, tasyā nityatvam, tadakūṭasthaṃ kūṭasthadravyanityatvavilakṣaṇam, tadbhāvāt tadatadbhavanāvicchedātmakapravṛttinityatvasyākūṭasthatvād bhavanamevedaṃ gatidhṛtisthityādi, etā yānasthānadhṛtyadhṛtyādikāḥ parasparavirodhinyaḥ kriyāstā etā bhavanameva satatasampravṛttirūpabhavanātmakatvād bhavadbhavanavilakṣaṇaṃ nityaṃ ca pravṛttibhavanamātramevetyabhinnaṃ kriyāmātram . ato dravyaṃ kriyā cobhayaṃ nityaṃ bhāvaḥ . syānmatam--kriyābhedābhāvād bhedajñānavyavahārābhāvaḥ syāt, dṛśyete bhedajñānaṃ bhedavyavahāraśceti . etaccāyuktam, tasmād bhedajñānavyavahārau tu gacchati tiṣṭhati dhṛtiṃ karotyadhṛtiṃ vā na vā iti dvāvapyetau śabdabhedadravyapravṛttitattvānurūpyāt, śabdo bhedo yasyā dravyapravṛtteḥ sā śabdabhedadravyapravṛttiḥ, na śabdo'nyo dravyāt, pravṛttiḥ kriyā guṇo'pi kriyeti prāguktam . rūparasagandhasparśabhedāyāḥ pravṛtteḥ śabda- bhedā pravṛttiranyā, tasyāstattvaṃ varṇātmakatvādi rūpam, tadānurūpyācchabdabhedapravṛttitattvānurūpyād bhedajñānaṃ bhedavyavahāraśca bhavati . śaktimato dravyasya śaktayo yugapadbhāvinyo rūparasādayaḥ kriyā eva, gamanasthānādikriyāstu kramabhāvinyaḥ . yathoktam— śaktimātrāsahāyasya viśvasyādbhutakarmaṇaḥ . sarvathā sarvadā bhāvāt kvacit kiñcid vivakṣyate .. vākyapa॰ 3 . 7 . 2 iti . śaktīnāṃ yathānurūpaṃ prativiṣayaniyatapratyāyanavṛttitvāt nityapravṛttikramaprāptiviśiṣṭavastubhāgābhiniveśibhirabhidhānaiḥ sarvasya vasturūpasyābhidhātumayogyatvāt .
5.27.3
yathā devadatto gacchati ityatra devadattaśabdo dravyāṃśaviṣayaniyataśaktitvād gatyādīn nopātte na vā vyudasyati tathākhyātamapi devadattaṃ nopātte na vā vyudasyati kriyāṃśaviṣayaniyataśaktitvāt nāmākhyātayorniyatavastubhāgābhiniveśitvāt, tadanupātyayaṃ bhedapratyayaḥ . tathaiva gatisthitidhṛtyadhṛtyādibhedavyavahārāḥ sarvabhedaparyanubhavārthatvād nityapravṛtteḥ . devadattavastunā gatirupāttaiva tadātmatvāt agninevauṣṇyam . gacchatiśabdena vivakṣāpi ca tāsāṃ śabdaśaktīnāṃ yathānurūpaṃ prativiṣayaniyatapratyāyanavṛttitvāt, satyapi sarvasarvātmakatve dravyārthanayasya varṇātmakaghaṭaśabdaśakteḥ pṛthukukṣyūrdhvagrīvādyākārapratyāyane niyatā vṛttirnānyatra, rūpādidravyaśaktipravṛttibhedaniyatendriyagrāhyatvavacchabdaśaktipravṛttibhedād bhedajñānavyavahārāvityarthaḥ . tadvyācaṣṭe --nityapravṛttītyādinā, nityapravṛtteḥ kramaprāptyā viśiṣṭo yo vastubhāgastadabhiniveśibhirabhidhānaiḥ sarvasya vasturūpasyābhidhātuṃ śabdairayogyatvāditi . tannidarśayati --yathā devadatto gacchatītyādi yāvad na vā vyudasyatīti gatārtham . tathākhyātamapītyādi tadvadeva gatārthaṃ yāvat kriyāṃśaviṣayaniyataśaktitvāditi, nāmākhyātayorniyatavastubhāgābhiniveśitvāditi tadeva kāraṇam, tadanupātyayaṃ bhedapratyaya ityupasaṃharati, dravyaśaktyaṃśaniyataśabdapravṛttyanupāti bhedajñānamityarthaḥ .
5.27.4
tathaiva gatisthitidhṛtyadhṛtyādibhedavyavahārāḥ sarvabhedaparyanubhavārthatvād nityapravṛtteḥ yāsau satatasampravṛttiḥ sā sarvān gamanādīn bhavanabhedān paryanubhāvayāmi dravyam iti pravartate, yadi tān nānubhavet kriyābhedān dravyaṃ tato na te syuḥ tenāparyanubhūyamānatvāt khapuṣpavat . sarvabhedaṃ nirbhedaṃ bījaṃ dravyam iti ceṣyate . tadvā dravyaṃ na syāt bhedāparyanubhavanāt khapuṣpavat, evaṃ tad dravyaṃ bījaṃ syād yadi tān bhedān paryanubhavet .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit