Yashastilaka 4
Yaśastilaka 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.1
iti sakalatārkikalokacūḍāmaṇeḥ śrīmannemidevabhagavataḥ śiṣyeṇa sadyonavadyagadyapadyavidyādharacakravartiśikhaṇḍamaṇḍanībhavaccaraṇakamalena śrīsomadevasūriṇā viracite
yaśodharamahārājacarite yaśastilakāparanāmni mahākāvye paṭṭabandhotsavo nāma dvitīya
āśvāsaḥ || asya vyākhyānaṃ pūrvavadveditavyam
tṛtīya āśvāsaḥ
śrīlīlāmbujagarbhasaṃbhavatanuḥ svarṇācalasnānabhūrlakṣmīprārthitasaṃgamo'pi tapasaḥ sthānaṃ parasyābhavat
dhyānāvandhyavidhiḥ samastaviṣayaṃ jyotiḥ paraṃ prāptavānyastaddhāmadhṛtodayaśca sa jagatpāyādapāyājjinaḥ
4.2
lakṣmīpatiprabhṛtibhiḥ kṛtapādasevaḥ
pāyājjaganti sa jayī jinacandradevaḥ
sāmyaṃ triviṣṭapadhṛtisthitavikramasya
daṃṣṭrādhṛtābanitalasya harerna yasya
4.4
punastadadhyāsa śrīsarasvatīvilāsakamalākaraṃ rājamandiramaho asamasāhasārambha, tribhuvanabhavanastambha, kadācitsamīpasamastalokalocanonmeṣeṣu
niśīthinīśeṣeṣu 'himarucirastameti niśi nigaditanijaviniyogasaṃgaraḥ
ravirapi nayanaviṣayamayamavati jagati nijāya karmaṇe | tatkalahaṃ vihāya
saṃviśata punarnenu dūramantaram' iti prātaḥ kathayatīva mithuneṣu rasatkṛkavākumaṇḍalam
nidrāśeṣanimīlitārdhanayanaṃ kiṃcidvilambākṣaraṃ
paryastālakajālakaṃ pravilasaddharmāmbumuktāphalam
bhrūbhaṅgālasamalpajṛmbhaṇavaśādīṣatkampādharaṃ
cumbāliṅgaya sakhīmukhaṃ nanu rakhereṣā prabhā dṛśyate
vikiranikara eṣa vyākulaḥ pādapānāṃ
tirayati śikharāṇi preṅgito dvandvaśabdaḥ
iha ca yuvatisārthaḥ sadyakarmaprabandhāttaralitakucakumbhaḥ saṃcaratyaṅgaṇepu
4.5
galati tama ivāyaṃ cakranāmnāṃ viyogaḥ
sphuṭati nalinarājiḥ saṃdhyayā sārdhamepā
agaṇitapatinarmā kūṇitabhrūlatāntastyajati kulavadhūnāṃ vāsagehāni sārthaḥ
4.6
aviralapulakālīpāṃśulāsyāmbujānāṃ
navanavanakharekhālakhelolastanīnām
smaranarapatidūtīvibhramaḥ kāminīnāmiha viharati yūthaḥ prakvaṇannūpurāṇām
4.7
alakavalayavṛttāḥ kiṃcidākuñcitāntāḥ
sarasakarajarekhāḥ kāminīnāṃ kapole
pravidadhati palāśasyāgraśākhāśikhāyāmavanatamukulānāṃ mañjarīṇāmabhikhyām
4.8
dvīpāntareṣu nalinīvanavartivṛtte
bhānau kriyā nṛpa na kāpi yatheha bhāti
evaṃ tvayi priyatamādharapānalole
loke kutaḥ phalati dharmavatāṃ prayāsaḥ
4.9
smarabharakalahakeliṃlulitālakavidalitatilakamaṇḍanaṃ
navanakhalikhitalekhagaṇḍasthalamadayanipīḍitādharam
nidroṅgumaranayanamabalāmukhamupasi samanmanākṣaraṃ
suratavilāsahaṃsa tava kathayati nikhilaniśāsu jāgaram
4.10
vidviṣṭadarpahara madhyamalokapālaṃ
kastvāṃ prabodhayatu sarvajagatprabodham
lokatrayoddharaṇadhāmaniketaneṣu
nidrā kuto bhavati nātha bhavādṛśeṣu
4.11
mantryeṣa rājyarathatāradhirāgataste
nīrogatāvahitavākpravaṇo bhiṣakca
paurogavo'bhinavapākaparaḥ samāste
dvāre tavotsavamatiśca purohito'pi
4.12
prābhātikānakaravaśravaṇaprabodhāddīrghaṃ rasanti gṛhavāpiṣu rājahaṃsāḥ
uttiṣṭha deva bhaja saṃprati rājalakṣmīsaṃpāditaṃ vibhavamenamiti bruvāṇāḥ
4.13
supteṣu yeṣu ravireṣa budhāvaloka
yāvattamo dalati tatkila teṣu dhatte
bodhaṃ punardadhati ye'sya puro vitandrāstejāṃsi nātha vitanoti nijāni teṣu
4.14
iti vaibhātikasūktapāṭhakaṭhorakaṇṭhakānāṃ prabodhamaṅgalapāṭhakānāmavasarāvedanasundaroktīḥ sūktīrākarṇyannavollāsamāṃsalasarojakānanaṃ mandākinīpulinaṃ kalahaṃsa iva tadā kilāhaṃ mṛgamadāṅgarāgabahulaparimalaṃ palyaṅkatalamujjhāṃcakāra | kadācidāsannodayadyumaṇimahasi pratyūṣānehasi
vyomāmbudhau vidrumakānanaśrīrviyadvane kiṃṃśukapuṣpakāntiḥ
ābhāti rāgaḥ prathamaṃ prabhāte surebhasindūritakumbhaśobhaḥ
4.15
niśe vihāyāpi niśīthinīśaṃ ratistavātyantamiha prasiddhā
iyaṃ tvahaḥśrīrna vinā dineśamāste nimeṣārdhamapi svatantrā
4.16
ato nisargānniśi pāṃśulatvaṃ śuddhasthititvaṃ divasaśriyaśca
matvaiva saṃsargabhayātpuraiva saṃdhyāṃ tayoḥ sīmni vidhiḥ sasarja
4.17
pūrvaṃ sarasakarajarekhākṛtiradhararucistato ravistadanu ca ghumṛṇapiṇḍakhaṇḍadyutirabjacayacchavistataḥ
punarayamaruṇaratnamukuraśrīrudayati rāganirbharaiḥ
kurvankakubhi kakubhi bandhūkamayīmiva sṛṣṭimaṃśubhiḥ
4.18
śatamakhadhāmahemakumbhākṛtirindrasamudravidrumastambastimitakāntiraharutsavasamayasuvarṇadarpaṇaḥ
udayati ravirudāraharirohaṇarucirucirotkaraiḥ karairdigdayitāmukhāni piñjarayannaruṇitajaladhimaṇḍalaḥ
4.19
ardhakāvyakaviḥaruṇakiraṇamadhye vidrumastambabimbaḥ
kṣitipa kimiva śobhāṃ bhānurudyadvibharti
rājābudha yudhi mama śatroḥ śoṇitāpūritāyāṃ
prataradupari kopātpāṭalaṃ yadbadāsam
4.20
niśi madanavinodādvāsare ca prajānāmudayananiyogādgāḍhamudriktanidraḥ
iti vapuṣi nitāntaṃ bibhradambhojalakṣmīmudayati tapanaste deva sāmānyavṛttiḥ
4.21
alakavalayamadhye padmarāgaprasūtiṃ
navakisalayaśobhāṃ karṇapālīpradeśe
kucakalaśataṭānāṃ kuṅkumasyeva rāgaṃ
dadhati ravimayūkhāḥ prātarete'balāsu
4.22
kāśmīrakesararuca karajakṣatābhā
kāntādharadyutidhṛta śukacañcurūpā
sindūritāṅgaṇatalāstava deva citta
bhāno karā vividhacāṭutāyāśrayante
4.23
iti saukhaśāyanikānā sūktagītāmṛtarasa karṇapūratā nayansamācaritagurudevatopāsanavidhi pratāpanadhi sakalajagadvyavahārāgraṇīrmahyāmaraṇīriva sabhākyapurohitairupanītāni svastyanamaṅgalāni bhujaṅgabhogabhūṣaṇāmrataraṅgarucibhirambhodhibīcibhirvelācala iva kāmakodaṇḍamaṇḍitadordaṇḍikāmaṇḍalābhirabalābhi parivṛta saṃpāditaprabhātavṛtya puraskṛtamandarā
casatimiva pradakṣiṇīkṛtya savatsā dhenu prathamatarāvirbhūtadarśanai kalpataruriva katibhiścitraprasūnairattasitaśikhaṇḍadeśa śucipakṣa iva dhavalāmbaradhara
samudra iva saralormikābharaṇaḥ śrīsarasvatīratirahasyopadeśaditsayā karṇalamābhyāmuśanobṛhaspatibhyāmiva candrakāntakuṇḍalābhyāmalaṃkṛtaśravaṇaḥ pareṇa
cābhijātajanocitenākalpenādhyāsitasvaśarīraḥ samantādālānitānāmaparotsargaṃ diggajasargamiva darśayatāṃ daśanakośāruṇamakhūnmukharekhālekhapunarucyamānakumbhasthalī
ramārūpyamāṇendindirasundarīkulakalalayitagaganāpagāmārgam, itastataḥ kṛtāsaralacalasthānā netracīnacitrapaṭīpaṭolarallikādyāvṛtadehānā pratiyavasaghāsacalacāmaracumbyamānalocanāntānā muhurmuhurvijayaparamparāpratipādanapareṇeva
dakṣiṇacaraṇena mahītalamullikhatāmuttālajaladhikallolalīlānā vājināmanimeṣahreṣāghoṣamukharitasavidhasaudhotsaṅgam, aviratadahyamānakālāgurudhūpadhūmodgamārabhyamāṇadigvilāsinīkuntalajālam, uttaralatarapatākāpratānātanyamānāmbarasarohaṃsamālam, uttuṅgatamaśṛṅgasaṅgatānekamāṇikyottīrṇakalaśaruciracyamānakhecarīkucavicitrapatrabhaṅgam, abhinavotphullaphalitapallavāntarālavilasatkīrakāminīpunaruktanandanasrakprasaṅgam, antarāntarāvalambitottaralatārahāramarīcīvīcayapracārācaryamāṇasurasaritsalilasekam, atibahalakāleyakardamonmṛṣṭasphaṭikakuṭṭimatalapravekam, analpakarpūraparāgaparikalpitaraṅgāvalividhānam, īṣadvīpadunmiṣatkamalamālatībakulatilakamallikāśokādikusumopahārā modamandamadhulihāpādyamānāparamarakatamayavitardikāpratānam, avalaganāgacchadagaṇyapaṇyāṅganāstanatuṅgimotsāryamāṇamārgaparijanabalam, uccaistaroccāryamāṇajayajīvitayaśaḥ prakāśanāśīrvādavidagdhavandivṛndavadanocchalatkalakolāhalam, udīrṇamaṇistambhikāmadhyaprasādhitasiṃhāsanam, amarataruparikaraṃ meruśikharamiva, lakṣmīkaṭākṣavalakṣobhayapakṣavikṣipyamāṇacāmaraparamparam, amṛtodadhidevatāpāṅgadviguṇataraṅgaprasarākulaṃ kulaśailamiva, uparivitatasitadukūlavitānam, uditendumaṇḍalamudayācalamiva, adha ūrdhvaṃ
bhittīnāṃ ca ratnaphalakabhāgeṣu pratibimbitopāsanāgatasamastasāmantasamājam, asurāmaradikpāladattayātrabhājamiva, vividhamaṇivinyāsavihitabahurūpākṛte raṅgasyāvalokanādbharītamūpālabālakākulitasauvidallam, ākhaṇḍalasabhāpratimallam, 'mā bhajata vaikṛtamārūlpam, vijahīta dhanayauvanamadollāsitāni ṭiriṭillitāni, praviśatānadhikṛtamanīṣā puruṣā, samādhvamasabādhamātmabhūmikāyām, mā kathayata mitha prajalpotpathā kathā, pramuñcata cāpalaṃ
manomarkaṭasya, mā kuruta pāriplavaplutānimānindriyahayān, 'kevalaṃ kiṃ prakṣyati, kiṃ pravakṣyati, kimādikṣyati, kiṃ vā srakṣyati viniyogajātaṃ
deva ityekāyanamanaso nirīkṣadhvaṃ devasya vadanam' itītastataṣṭṭīkamānairgoṣṭhīkairvinīyamānānukasevakam, atividhīyamānāgantukam, akhilalokalocanendīvarānandacandramasaṃ lakṣmīvilāstāmarasaṃ nāma budhaprakāṇḍamaṇḍalīvidhīyamānadharmāṃgamālāpamāsthānamaṇḍapamāsthāya niḥsaṅgīkṛtadvāradeśaḥ svayameva
yathādeśarūpamanutpiñjalamanāḥ sakalavidyāvyavahāravedibhirvigatasarvapathīnnayāyadvāparairdṛṣṭaśrutānekācāravicārilokaiḥ satyavādibhistamopahālokairiva yathārdhadarśanairdharmasthaiḥ saha sarveṣāmāśramiṇāmitaravyavahāraviśrāmiṇā ca
kāryāṇyapaśyam | durdarśo hi rājā kāryākāryaviparyāsamāsannaiḥ kāryate'tisaṃdhīyate ca dviṣadbhiḥ | na hi niyogināmasatījanānāmiva bharturvyasanādparaḥ prāyeṇāsti jīvanopāyaḥ | svāmino vā niyuktānāṃ strīṇāmivātiprasaraṇanivāraṇāt | bhavanti cātra ślokāḥniyuktahastārpitarājyabhārāstiṣṭhanti ye svairavihārasārāḥ
viḍālavṛndāhitadugdhamudrāḥ svapanti te mūḍhadhiyaḥ kṣitīndrāḥ
4.24
jñāyeta mārgaḥ salile timīnā patatriṇā vyomni kadācideṣa
adhyakṣasiddhe'pi kṛtāvalopā na jñāyate'mātyajanasya vṛttiḥ
4.25
vyādhivṛddhau yathā vaidyaḥ śrīmatāmāhitodyamaḥ
vyasaneṣu tathā rājñaḥ kṛtayatnā niyoginaḥ
4.26
niyogibhirvinā nāsti rājyaṃ bhūpe hi kevale
tasmādamī vidhātavyā rakṣitavyāśca yatnataḥ
4.27
kadācitsacivasevāvasarānukūleṣu mantrakāleṣu
viśodhaya mahīpāla mantraśālāmaśeṣataḥ
ayukto'rhati na sthātumasyāṃ ratirahasyavat
4.28
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca hanyate
sabandhurāṣṭraṃ rājānaṃ hantyeko mantraviplavaḥ
4.29
tava tejonidherdeva sarvalokaikacakṣuṣaḥ
ko nāma darśayenmantraṃ pradīpaṃ dyumaṇeriva
4.30
candrādivāmbu tatkānte sūryāttejastadaśmani
tvatto guṇanidhernātha matirmādṛśi jāyate
4.31
svasyaiva buddhiśuddhyarthaṃ kiṃ tu kiṃcinnigadyate
nikaṣāśmopakārāya na suvarṇaparīkṣaṇam
4.32
svayaṃ nayānabhijñasya nisargātsajjanadviṣaḥ
puraḥ kṣitipaternāma maunaṃ mānyairvidhīyate
4.33
samastaśāstrasaṃdarbhapragalbhapratibhe tvayi
sallokalocanānande ko hi vācaṃyamakriyaḥ
4.34
kiṃ ca—
ukte yukte'pi yaḥ svāmī viparyasyeddurāgrahāt
pratyarthivedicetaṇḍasame tatra ka īśvaraḥ
4.35
daivamādau tato'mīṣāṃ grahāṇāmanukūlatām
svaṃ ca dharmānubandhaṃ ca vicintyotsahatāṃ nṛpaḥ
4.36
āgarbhācchrīriyaṃ yāvadyena cintā kṛtā purā
taddaivamuttaratrāpi jāgariṣyati dehinām
4.37
evameva paraṃ lokaḥ kliśnātyātmānamātmanā
yadatra likhitaṃ bhāle tatsthitasyāpi jāyate
4.38
maghonastridivaiśvarye śeṣasyoddharaṇe bhuvaḥ
ko nāma pauruṣārambhastadatra śaraṇaṃ vidhiḥ
4.39
tasmādyathāsukhaṃ devaḥ śriyamānayatāmimām
riktaḥ sukhairgataḥ kālaḥ punarnāyāti jantuṣu
4.40
vārtayāpi hi śatrūṇāṃ prakṣubhyati manombudhiḥ
kastāndṛṣṭipathe kuryānnaraḥ kumbhīnasāniva
4.41
durge mandarakandarāṇi paridhiste gotradhātrīdharāḥ
kheyaṃ saptapayodhayaḥ svaviṣayaḥ svargaḥ surāḥ sainikāḥ
mantrī cāsya gurustathāpyayamagātprāyaḥ pareṣāṃ vaśaṃ
daivāddevapatistadatra nṛpa kiṃ tantreṇa mantreṇa vā
4.42
yā naiva labhyā tridaśānuvṛttyā manorathairapyanavāpanīyā
sā deva lakṣmīḥ svayamāgateyaṃ niṣevyatāmatra sukhena saudhe
4.43
yastatprasādādadhigamya lakṣmīṃ dharme punarmandatarādaraḥ syāt
tasmātkṛtaghnaḥ kimihāparo'sti riktaḥ purojanmani vā manuṣyaḥ
4.44
dhana dharmavilopena parabhogāya bhūpate
pāpa tvātmani jāyeta harerdvipavadhādiva
4.45
iti daivavādino vidyāmahodadhe sacivāt,
ceṣṭamāna kriyāḥ sarvāḥ prāpnoti na punaḥ sthitaḥ
dṛṣṭvaivaṃ pauruṣīṃ śaktiṃ ko hyadṛṣṭāgrahe grahaḥ
4.46
puṇyapāpe nṛṇā daiva te ca svābhāvike na hi
kiṃ tūbhaya samīhātastaddaiva kaḥ sudhīrbhajet
4.47
narasya baddhahastasya puro bhakte kṛte'pi yat
aśakta mukhanikṣepe taddaiva kaḥ samāśrayet
4.48
daivaikaśaraṇe puṃsi vṛthā kṛpyādayaḥ kriyāḥ
akṛtvā kaṃcidārambhamākāśakavalo bhavet
4.49
daivāvalambanavataḥ puruṣasya hastādāsāditānyapi dhanāni bhavanti dūre
ānīya ratnanicayaṃ pathi jātanidre
jāgarti tatra pathike hi na jātu daivam
4.50
kiṃ ca
vihāya pauruṣaṃ yo hi daivamevāvalambate
prāsādasiṃhavattasya mūrdhni tiṣṭhanti vāyasāḥ
4.51
tejohīne mahīpāle svāḥ pare ca vikurvate
niḥśaṅkaṃ hi na ko dhatte padaṃ bhasamanyūṣmaṇi
4.52
ahaṃkāravihīnasya kiṃ vivekena bhūbhujaḥ
nare kātaracitte hi kaḥ syādastraparigrahaḥ
4.53
harṣo'marṣaśca no yasya dhanāya nidhanāya ca
ko viśeṣo bhavedrājñastasya citragatasya ca
4.54
yeṣāṃ bāhubalaṃ nāsti yeṣāṃ nāsti manobalam
teṣāṃ candrabalaṃ deva kiṃ kuryādambarasthitam
4.55
udayāstamayārambhe grahāṇāṃ ko'paro grahaḥ
ko'nyaṃ sraṣṭā jagatsraṣṭuḥ kapāle bhaikṣyamaśnataḥ
4.56
tadvikramakramākrāntasamastabhuvanasthitiḥ
vidviṣṭadānavocchedādvijayī harivadbhava
4.57
kāmapi śriyamāsādya yastadvṛddhau na ceṣṭate
tasyāyatiṣu na śreyo bījabhojikuṭumbivat
4.58
sukhaṃ śrībhyaḥ śriyaḥ śauryācchauryaṃ svāyattajanmakam
tathāpyatraitadāścaryaṃ yatsīdanti nareśvarāḥ
4.59
labdhāpyananyasāmānyasāhasaṃ nāyakaṃ vinā
lakṣmīrna nirbharārleṣā pramadeva jaratpatau
4.60
iti pauruṣabhāṣiṇaḥ cārvākāvalokanāt,
daivaṃ ca mānuṣaṃ karma lokasyāsya phalāptiṣu
kuto'nyathā vicitrāṇi phalāni samaceṣṭiṣu
4.61
aprekṣāpūrvikā yatra kāryasiddhiḥ prajāyate
tatra daivaṃ nṛpānyatra pradhānaṃ pauruṣaṃ bhavet
4.62
suptasya sarpasaṃparke daivamāyuṣi kāraṇam
dṛṣṭvā'nubandhini sarpe pauruṣaṃ tatra kāraṇam
4.63
parasparopakāreṇa jīvitāauṣadhayoriva
daivapauruṣayorvṛttiḥ phalajanmani manyatām
4.64
tathāpi pauruṣāyattāḥ sattvānāṃ sakalāḥ kriyāḥ
atastaccintyamanyatra kā cintātīndriyātmani
4.65
iti dvayāśrayiṇaḥ kavikulaśekharāt,
maṭhasthānamidaṃ naiva na vādasamayo'pi vā
kiṃ tu mantraniṣedheyaṃ tatprastutamihocyatām
4.66
vijigīṣurarirmitraṃ pāṇigrāho'tra madhyamaḥ
udāsīno'ntarāntarddhirityeṣā viṣayasthitiḥ
4.67
sa eva vijayī teṣāṃ śauryaṃ yasya nayānugam
kimasādhyaṃ tato deva tvayā tadvyasadmanā
4.68
deśakālavyayopāyasahāyaphalaniścayaḥ
deva yatra sa mantro'nyatuṇḍakaṇḍūvinodanam
4.69
mantraḥ kāryānugo yeṣāṃ kāryaṃ svāmihitānugam
ta eva mantriṇo rājñāṃ na tu ye galaphullanāḥ
4.70
nṛpastadarthamudyacchedakṛtvo dīrghasūtritām
mantrakriyānyathā tasya nirarthā kṛpaṇeṣviva
4.71
svadeśaḥ paradeśo vā mantrī bhavatu bhūbhujām
prārabdhakāryanirvāhasukhasiddhyā prayojanam
4.72
duḥkhāya dehajo vyādhiḥ sukhāya vanajauṣadhiḥ
guṇāḥ kāryakṛtaḥ puṃsā bhojane svaparakriyāḥ
4.73
mantrayuddhāśritaśrīṇāṃ śastrayuddhena kiṃ phalam
ko nāma śailamārohedakeṃ labdhamadhuḥ sudhīḥ
4.74
akṛtvā nijadeśasya rakṣāṃ yo vijigīṣate
sa nṛpaḥ paridhānena vṛttamauliḥ pumāniva
4.75
narasyopāyamūḍhasya mudhā bhujavijṛmbhitam
śarāḥ kiṃ vyastasaṃdhānāḥ sādhayanti manīṣitam
4.76
ayaṃ laghurmahāneṣa na cintā nayavedipu
nadyā pūraplavādyānti sama tīravṛṇadrumāḥ
4.77
eka hanyānna vā hanyādiṣuḥ kṣipto dhanuṣmatā
prājñena tu matiḥ kṣiptā hanyādgarbhagatānapi
4.78
labdhā api śriyo yānti puṃsā bhoktumajānatām
abaddhāḥ kuñjarendrāṇā pulākā iva hastagā
4.79
nijavaṃśaikadīpasya vaira sāpatnaja na te
caturantamahīnāthe tvayi tadbhūmijaṃ kutaḥ
4.80
na tvayi strījamapyetatparanārīsahodare
nayavikramasapanne vaira nānyadapi tvayi
4.81
udayaḥ samatā hānitrayaḥ kālā mahībhujām
tatrādya eva yoddhavyaṃ sthātavyamubhayoḥ punaḥ
4.82
pādyuddhamivebhena bhūyasā saha vigrahaḥ
taṃ saṃghātavighātena sādhayedvanahastivat
4.85
āmabhājanava
ahaṃ mahānayaṃ svalpaścinteyaṃ nṛpa mucyatām
siṃhaśāvātkarīndrāṇāṃ mṛtyuratra nidarśanam
4.86
puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniṃśitaiḥ śaraiḥ
tāmavasthāṃ gatānāṃ tu na vidmaḥ kiṃ bhaviṣyati
4.87
kṣatrasāraṃ bhṛtaṃ śūramastrajñamanurāgi cet
api svalpaṃ śriye sainyaṃ vṛtheyaṃ muṇḍamaṇḍalī
4.88
anyonyaśatrusaṃkṣobhānniṣkaṇṭakamahītalaḥ
lakṣmīpatistaṭastho'pi bhinnamudravahitravat
4.89
tannayānāyanikṣepātkuru haste dvipattimīn
dorbhyāṃ yuddhāmbudhikṣobhāttadrahe kuśalaṃ kutaḥ
4.90
ekaṃ vapurubhau hastau śatravaśca pade pade
duḥsakṛtkaṇṭako'pi syātkiyatsaṅkhyena sādhyate
4.91
sāmnā dānena bhedena yatkāryaṃ naiva sidhyati
tatra daṇḍaḥ prayoktavyo nṛpeṇa śriyamicchatā
4.92
sāmasādhyeṣu kāryeṣu ko hi śastraṃ prayojayet
mṛtiheturguḍo yatra kastatra viṣadāyakaḥ
4.93
akurvannātmalakṣmīṇāṃ saṃvibhāgaṃ nareśvaraḥ
madhucchatramivāpnoti sarvanāśaṃ sahātmanā
4.94
abhittvā śatrusaṃghātaṃ yaḥ parākramate nṛpaḥ
sa tuṅgastambhasaṃlagnavīraṇākarpakāyate
4.95
śaktihīne matiḥ kaiva kā śaktirmativarjite
nṛpasya nyāyyadṛṣṭāntaḥ paṅgurandhaśca kathyatām
4.96
dūrasthānapi bhūpāla kṣetre'sminnaripakṣiṇaḥ
balopalamahāghoṣaiḥ kṣipa kṣepaṇihastavat
4.97
nipājīva iva svāminsthirīkṛtanijāsanaḥ
cakraṃ bhramaya dikpālapurabhājanasiddhaye
4.98
nṛṇā paricchadaḥ svasya kāryāyātha sukhāya ca
tadarthamātmanaḥ kleśe kiṃ paricchadasaṃpadā
4.99
sa vāha veti saṃdeho materyatropajāyate
tatrādāveva ko nāma raṇe prerayate nṛpam
4.100
pāti kṣetraṃ yathā gopa. sthitvā tannābhimaṇḍale
tathā tvamapi rājendra caturantāmava kṣitim
4.101
ye'nantara sthitā bhūmeste nṛpāstava bhūpate
pratihārasamaṃ dvāri tiṣṭhantyājñāparāyaṇā
4.102
anye'pi maṇḍalādhīśāḥ kṛtalokaikaśāsanam
vānchitaistvāṃ niṣevante siddhāḥ kalpadrumā iva
4.103
sānuvartiṣu lokeṣu yastu kṣobhāya ceṣṭate
śreyāṃsi na ciraṃ tasya suptavyālaprabodhivat
4.104
vyalīkaiśvaryaparyāptavyastamaryādacetasām
vinayāya tathāpyeṣāṃ dikṣu daṇḍo'tidiśyatām
4.105
iti navakādupāyasarvajñāt 'sādhvāha deva, āryamiśrāṇāmagraṇīḥ manna
upāyasarvajñaḥ
dvipatāpi hite prokte santastadanulomanāḥ
vivadetātra ko nāma samakāryadhurodite
4.106
kevalamidamaśeṣārthaśāstropāttasārasamuccayaṃ subhāṣitatrayaṃ śārīraṃ karmeva
pratyahamavadhātavyam
svasmānnijaḥ paro'nyasmātsvaḥ parasmātparo nijāt
rakṣyaḥ svasmātparasmācca nityamātmā jigīṣuṇā
4.107
vṛkṣānkaṇṭakino vahirniyamayanviśleṣayansaṃhitānutkhātānpratiropayankusumitāṃścinvaṃllaghūnvardhayan
uccānsaṃnamayanpṛthūṃśca kṛśayannatyucchritānpātayanmālākāra iva prayoganipuṇo rājanmahīṃ pālaya
4.108
svalpādapi riporbījādaśvatthasyeva śākhini
bhayaṃ jāyeta kālena tasmātkastamupekṣate'
4.109
iti samāsāditasamastasacivapuraḥsarasthiternītivṛhaspateśca lakṣmīmudrāṅkāṃ
gāṅgeyormikāmiva hastakṛtyetikartavyatākriyāṃ satyavāgiva pratipannadharmavijayaikabhāvo yathākālaṃ ṣaḍapi guṇānanvatiṣṭham
yathā madagajārūḍhe yatayātāprayogiṇi
na ciraṃ śrīstathāmantre jātatantre'pi rājani
4.110
śucayaḥ svāmini snigdhā rājarāddhāntavedinaḥ
mantrādhikāriṇo rājñāmabhijātāḥ svadeśajāḥ
4.111
kadācitsatatasanmānadānāhlāditasamastamitratantraḥ sacivalokamatisamudūtamantraḥ śrīvilāsinīsūtritaiśvaryavareṣu vasumatīśvareṣu khalu dūtapūrvāḥ sarve'pi
saṃkhyādayo guṇā ityavadhāryākārya ca
dakṣaḥ śūraḥ śuciḥ prājñaḥ pragalbhaḥ pratibhānavān
vidvānvāgmī titikṣaśca dvijanmā sthaviraḥ priyaḥ
4.114
iti guṇaviśiṣṭamaśeṣamanīṣipuruṣapariṣadiṣṭamakhilaprayāṇasāmagrīsuvidheyaṃ
hiraṇyagarbhanāmadheyaṃ śāstraśastrābhyāsanirjitāmaragurupārthaṃ nisṛṣṭārthaṃ nijaprajñātiśayāvahelitapulahapulomapulastipālakāpyakātyāyanamatijātaṃ dūtamakṣapaṭalikena tameva lekhārthaṃ śrāvayāmāsa
dūtasya puna. svāminaivamuktasyāpīdamanuṣṭhānamsaṃkīrtayetsāma ripau sadarpe naya sanīto balini prabhedam
mantreṇa tantreṇa ca hīnavṛttau daṇḍāśrayopāyavidhiṃ vidhijña.
4.115
anyathāvāgartharūkṣalubdhānā dūtānā du pravṛttibhi•
śrī svāmina pravṛddhāpi kriyate saśayāśrayā
4.112
kadācitkṛtakārdhacandracumbitacandrakāpīḍaviḍambitamuṇḍamaṇḍala, tūlinītathā hi—
garvaṃ barbara muñca mā carata re pañcālakāścāpalaṃ
keliṃ kerala saṃhara praviśa re madreśa deśāntaram
mithyaiśvaryacalāvaleparabhasabhraśyadvivekātmanāṃ
mithyā vaṣṭiriṭillitaṃ na sahate devaḥ sa daivāśrayaḥ
4.113
śauṇḍīryaśālini jagattrayalaṅghavarṇe
deve na yaḥ praṇatibhāvamupaiti bhūpaḥ
tasyāhaveṣu vayasāṃ śirasi prabandho
yadvāśrameṣu paralokadhiyā jaṭānām
4.116.1
kusumakuḍmalākṛtijātuṣotkarpitakarṇakuṇḍalaḥ, kārmaṇānekajaṭājātijaṭitakaṇṭhikāvaguṇṭhanajaṭharakaṇṭhanālaḥ, ciracelacīrīcarcitavicitrāprapadīnaprāsalambajālaḥ, kuvalīphalasthūlatrāpuṣamaṇivinirmitāṅgadasaṃpāditaprakāṇḍamaṇḍanaḥ,
kūrparaparyantaprakoṣṭhaprakalpitagavalavalayāvaruṇḍanaḥ, kākanantikāphalamāloparacitavaikakṣakavakṣaḥsthalaḥ, kaṭhorakamaṭhapṛṣṭhāṣṭhīlasthalapuṭapāṇitalaḥ, paṭaccaraparyāṇagoṇīguhyāpihitamehanaḥ, purāṇataramandīramekhalālaṃkṛtanitambaniveśanaḥ,
kaṃsahaṃsarasitavācālacaraṇacāracāturīkṣobhitavīthījanamanaskāraḥ kātarekṣaṇaviṣāṇakvāṇaviniveditaniśābalipracāraḥ, kirātaveṣasya bhagavato viśvamūrteraparameva kamapyākalpaṃ bibhrāṇaḥ, putrabhāṇḍaṃ bandivṛndārakasya kaṭakādhipateḥ,
jāmirbhogāvalīpāṭhinaḥ subhaṭasauhṛdasya, dauhitraḥ śrotriyakitavanāmno narmasacivasya, samāśrayasthānamavakīrṇilokānām, akhilapunarbhūvivāhakṛtakaśipucetanasaṃbandhaḥ, sakalagokulalikhitatūvarasurabhisairabhīdāyanibandhaḥ, pracurapratikarmavikṛtagātraiḥ sanniputrairdaṇḍājinakaiśca parivrājakaiḥ 'eṣa khalu bhagavān
sajātamahāyoginīsaṃgatiratīndriyajñānoddhatiḥ siddhaḥ sāmaidhikaḥ saṃvananakarmaṇā kariṇā kesariṇamapi saṃgamayati vidveṣabheṣajena jananīmapyātmajeṣu
vairiṇīṃ vidadhāti ityāvedyamānajñānamantratantraprabhāva svapuraviṣayanivāsinaḥ
kṛtyākṛtyalokasya janaśrutimādāyāgata śaṅkanakanāmā praṇidhiriti gūḍhapuruṣādhiṣṭhāyakādvariṣṭhakādākarṇyāhūya ca tam 'haho śaṅkanaka, kuto na
khalu saṃprati sā tava tundavṛddhi.' iti tena saha narmālāpamakaravam
4.116.2
so'pi 'deva, kāminījanakaṭākṣairivātidīrghaviśadacchavibhirdīdivibhiḥ,
virahiṇīhṛdayairiva soṣmabhiḥ kāñcanacchāyāpalāpai sūpai, kāptānanairiva
tatprāñjalipeyaparimalai prājyairājyaiḥ, strīkaitavairiva janitasvāntaprītibhirbahurasavaśairavadaśai, lāsikāvilāsairiva manoharaiḥ samānītanetranāsārasanānandabhāvaiḥ khāṇḍavaiḥ, priyatamādharairiva svādyamānairavicchinnakhinnaiḥ pakvānnaiḥ, taruṇīpayodharairiva sujātābhogaiḥ stabdhavidhibhirdadhibhiḥ, praṇayinīvilokitairiva
madhurakāntibhiḥ snigdhairdugdhaiḥ, abhinavāṅganāsagamairivātīva svādubhiḥ śarkarāsaparkasamāsannaiḥ paramānnaiḥ, mehanarasarahasyairiva sarvāṅgīṇasatāpahāribhirdhanasārapārīdanturairvāripūrai , ākaṇṭhamānayanamāśikhamāśikhāgraṃ ca pratidinasa
daśadvādaśavāsarānvatsalavatsalānāmevaṃvidhasya ca tamisrāyā gṛhītapradīpasyevotkoṭaśrīśikhāprakāśapraśāntayathārthadarśanasya svabhāvadeva tundaparimṛjasya
lokasya śokāpanudasapadā bhavādṛśānāmevāyaṃ tundo'mandimānamāskandati
asmādṛśā tu devaprasādādupamānopameyārtharahitānā kathaṃ nāmāya piccaṇḍaḥ
sphāyatām' ityālalāpa
puna saparihāsamenamahamevamavocam—'ayi hulādhipate, kimadya kvanāpi hastamukhasaṃyogo'bhūt !' 'catu samudramudrāṅkitamedinīparivṛḍha, bāḍham !'
'kathaya kathaya !' 'deva, śrūyatām | tripuruṣolikhitakamaṇḍalu kambukalāvatalakanāmāvalīpraśaste, asti khalvasyāmeva puri prakṛtipuruṣasyeśvaravarterdivākīrternasā, svastrīyo balāhakasya saṃvāhakasya, maithunika savarakasyāstarakasya,
svakīyena ca yaśasā devādapi tricaturairaṅgulairuparivartamāna, tathā hi—
4.116.3
mitapacānāmagresara, kiṃpacānā prathamagaṇya, kīkaṭānāmudāharaṇabhūmi, kadaryāṇā dhurivarṇanīya , śikhāmaṇiloṃlubhānām, bhojanāvasānāntaramādeyanāmā, saṃprati ca paramaramāramaṇīkāmina svāmina prasādabhūmi, dākṣiṇātyadeśajanmano jaṅghācārikanāmakasya vidhāvaso pratihasta kiliñcakanāmadheyo
devena kṛtasaketa ivāparakṛṣṇamukhamakṣikāmuṇḍamaṇḍalīpratimatuṣapaṣupapāṣāṇākīrṇavivarṇavistīrṇajīrṇayāvanālaudanādiprārambham, atipūtiparyuṣitavirasālasāndrottarārambham, unduramūtramitakuthittātasyatailadhārāvapātaprāyam, asamastasiddhairvārukopadarśanikāyam, ardhārddhālābūphalaphāliprakāram, īpatsvitrakarkārkikarkaśacchedasāram, avālamālūramūlakacakrakopakramam, amṛṣṭacirbhaṭikābhakṣaṇabhagnabhāvakramopakramam, apakkārkābhidagdhanariṅgiṇīphalāviralaviracanam, agasticūtāmrātakapicumandakandalasadanam, anekadivasavāsārthitāmlakhalakavistāram, atīvapākopahatabṛhatīvārtākaphalasobhājanakandasālanakāvatāram, eraṇḍaphalapalāṇḍumuṇḍikāḍambaram, ucchūnodvelitavallakarālakakokundoḍḍamaram, analparājikāvarjitāvantisomāvasānam, samāptalilasamakṣārapānīyapānam | na kimapi nāma babhūja na cāśanāyā upaśāntirmanāgapyavāpam | kevala tasya vañcitadṛṣṭipātayā khavāsinyā pariviṣṭo mūlāṭīvarāṭotkaṭakaṭūlakālaśeyaviśiṣṭa sarvapātrīṇa śyāmākabhakta prāṇatrāṇamakārṣīditi ca kṣaṇamātra dvyālāpānanditacetastamakhaṇḍakṣīṇe śaraṇe
kimapyudantajātamāpapracche
sarvacetogatānarthāndraṣṭuṃ yeṣā kutūhalam
te bhavantu para cāraiścakṣuṣmanta kṣitīśvarā
4.117
cārasaṃcārato yeṣā nādhyakṣā svaparasthiti
niyuktārātisaṃpātātteṣā nārtho na cāsavaḥ
4.118
kadācitkaratalīkṛtasakalasacivaceta kūṭakapaṭa kāpaṭika, ya khalu
mayā tatrānvayāgataprajāpraṇaye janapadaviṣaye sarvarddhisamṛddho'pi vrataprathitāśayatayā trividhāsvapi strīṣu maharṣirivāsajātasmaraśaraśaravyahṛdayaḥ, saṃsāratimirāvasarāveśo'pi na manāgapi prabhālepīmaṇiriva sapannamalinābhiniveśa, paya pātocchvasitasya mahītalasya garbhiṇījaṭharasamtvādatikāruṇikatayāṅguṣṭhamātrrīmapi dharitrīṃ na karṣayati, mahākṛpālutayā sattvasamardabhayena
padātpadamapi bhramanbhavila iva nādatte dāravaṃ pādaparitrāṇam, ekāntataḥ
paramapadaspṛhayālutayā svairakathāsvapi karmandīva na tṛpyati viṣayavipamollekheṣu
viṣayasukheṣu, sadaiva śuciriva brahmacārī tathāpi lokavyavahārapratipālanārthaṃ
devopāsanāyāmapi samāplutya vaikhānasa iva japati jalajantūdvejanajanitakalmaṣapraśamanāyāghamarṣaṇatantrānmantrān | āstāṃ tāvadaśubhasya darśanaṃ sparśanaṃ ca,
kiṃtu manasāpyasya parāmarṣe śaṃsitavrata iva pratyādiśatyāśam| asahamavṛttasaṅgeṣu
bhaṅgeṣu ko nāma bharāṇāṃ lālanāyāgraha ityākalayya parvaraseṣvapi divaseṣu
mumukṣuriva na śākamuṣṭeryavamuṣṭervāparamāharatyāhāram | īṣadapyaśubhamanyatrotpāditamātmanyuptabījamiva janmāntare śataśaḥ phalatīti dayālubhāvādvuritabhīrubhāvācca na dalaṃ phalaṃ vā yogīva svayamavacinoti vanaspatīn | paroparodhādanubhavaṃśca tanna pataṅgapāvakasparśapūtamanubhavati | na kevalaṃ mayi ciraparicayodanvadasīmasnehanirbharatvātsuhṛdiva vṛttavighnākāramapi rājyabhāramūrīkṛtavān | nālampaṭamanaskāro'stīha kaścidvipaścidapyadhigatādhikāro nara iti
vyabhicārayitumiva kuśalāśayatayā ca ghaṭaśatenāpi snāti bindunāpi na
spṛśyata iti matvā dharmamūlatvānmahākulaprasūtermahābhāgapadaprādurbhūtiśca dharmasaṃvardhanaṃ vidhitsunā, prajāmūlatvātkośavṛddhestantravṛddheśca prajāpālanaṃ cikīrṣuṇā,
prakṛtimūlatvādasādhyasādhanasya parābādhāvarodhanasya ca prakṛtiprasaktimutpipādayiṣuṇā, satpuruṣamūlatvādaśeṣaśāstravyutpatterviśiṣṭācārapravṛtteśca satpuruṣānsajighṛkṣuṇā, pratipakṣāpāyamūlatvādājñotkarṣasya pratāpaprakarṣasya ca pratipakṣāpāyaṃ samīcikṣuṇā, rājyalakṣmīmūlatvādviṣayasukhopasarpaṇasyārthijanasatarpaṇasya ca rājyalakṣmīmuhliāsayipuṇā ca, ātmocitānucaracamayūkto niyuktaḥ prajñāprabhāvatiraskṛtabārhaspatyaḥ pāmarodārābhidhāno'mātyaḥ sa kīdṛśasthitiḥ saṃpratīti sādaramāpṛṣṭādasmādidamaśrauṣam | tathā hi-kāpaṭikaḥ
prāha-'deva, yathāyathaṃ kathayāmi | kiṃ tu tadvārtāvātūlīvyatikarāddevasyāpyupari kiṃciddurapavādarajaḥ prasariṣyati | yataḥpūjyamaṅgaṃ śriyaḥ saṅgājjyeṣṭhāyāśca na kairavam
prāyo jane'nyasaṃsargādguṇitā doṣitāpi ca
4.119
deva,
sa bhartureva doṣo'yaṃ svacchandaṃ yadvikurvate
ātmātiriktabhāvena dārā iva niyoginaḥ
4.120
svayaṃ viṣamarūpo'pi saṃghātaḥ kāryakṛdbhavet
adhiṣṭhātuḥ prayatnena yathā hasto'samāṅguliḥ
4.121
deva, devasya svabhāvata eva kalyāṇatvādāmāyavyavahāratvāccātmanīva
durātmanyapi jane nirañjanasaṃbhāvanaṃ manaḥ | yataḥ—
ātmanīva paratrāpi prāyaḥ saṃbhāvanā jane
yadastenādapi stenaḥ svadoṣātpariśaṅkate
4.122
tato deva, taṃ hatakacaritaṃ nirvicāracetaḥprabhāvaṃ devaṃ ca prati taistairvistṛṣṭaviṣṭapavye(pe)ṣṭaceṣṭitaravibhiḥ kavibhiḥ prāyeṇa devasya pūrvapakṣapātīti kṛtāni prahattavṛttāni sādhu samākarṇyatām | tatra tāvattaruṇīlīlāvilāsasya —
namo durmantriṇe tasmai nṛpāṅghripamahāhaye
yaddaśānnārthisaṃprāthryastacchāyāśramaviśramaḥ
4.123
aṣṭapadā nāndī
yasya śiṣṭaghaṭocchedi mantrasūtraṃ vijṛmbhate
satpātrapācine tasmai namo durmantricakriṇe
4.124
iyaṃ ca
aurvāyāpūrvarūpāya tasmai durmantriṇe namaḥ
ajaḍā api śoṣyante yena patyuḥ śriyaḥ parā
4.125
iyaṃ ca dvādaśapadā
tataścacañcāpañcajanākṛti kṣitipatiyaṃtrābhavannāyaka
pauro bhāgyapurāṇapālitamatirmantrī dhavitrīsutaḥ
sa prauḍhoktibṛhaspatiśca taruṇīlīlāvilāsaḥ kavistaddharmantridurīhitaṃ vijayate sūktotkaṭa nāṭakam
4.126
mṛlloṣṭaceṣṭa kṣitipa. svabhāvātsuduṣṭaceṣṭa sacivaśca yatra
śubhāśayasyāpi sumedhaso'pi kṣema kutastatra bhavejjanasya
4.127
śiṣṭavāsaḥ kutastatra durmantrī yatra bhūpatau
śyeneśvarye tarau yatra kutastatrāpare dvijā
4.128
jānannapi jano mohādāyāsāya samīhate
yasya kāryaṃ na yenāsti tasmāttasya phalaṃ kutaḥ
4.129
pātakānāṃ samastānāṃ dve pare pātake smṛte
ekaṃ duḥsacivo rājā dvitīyaṃ ca tadāśrayaḥ
4.130
durmantriṇo nṛpasutātsumahānsa lābhaḥ
prāṇaiḥ samaṃ bhavati yanna viyogabhāvaḥ
sūnākṛto gṛhamupetya sasārameyaṃ
jīvanmṛgo yadi nireti tadasya puṇyam
4.131
ahivalayitamūlaḥ pādapaḥ kena sevyaḥ
śrayati ka iha śiṣṭaḥ śalyasaṅgaṃ taḍāgam
viṣakalpitamandhaḥ kasya bhojyāya jātaṃ
kusacivahatabhūtirbhūpatiḥ kairupāsyaḥ
4.132
avivekamatirnṛpatirmantrī guṇavatsu vakritagrīvaḥ
yatra khalāśca prabalāstatra kathaṃ sajjanāvasaraḥ
4.133
vidagdhamugdhasya—
paṅkeruhavane lakṣmīrvipine vijayo hutāśane tejaḥ
tapane ca paraṃ maṇḍalamavaniphterbhavati duḥsacivāt
4.134
khaṅgeṣu paraṃ kośaḥ śeṣāyāṃ tandulāḥ kare parva
caturaṅgeṣu ca tantraṃ durmantriṇi bhavati bhūpasya
4.135
nītinetrasyarājyavṛddhistato'mātyādyo na kukṣiṃbhariḥ svayam
atti sthālyeva cedbhaktaṃ bhokturbhuktirbhavetkutaḥ
4.136
yaḥ syādbhujaṅgavadbhūpo bahirīkṣitamohitaḥ
taṃ khādanti na kiṃ nāma lañjikā iva sevakāḥ
4.137
parairabādhanaṃ svasya pareṣāṃ bādhanaṃ svayam
prajāprakṛtikośānāṃ śrīśca mantrātphalaṃ viduḥ
4.138
kośodghāsī prajādhvaṃsī tantrakṣobhavidhāyakaḥ
yo vidveṣṭā viśiṣṭānāṃ śatrurmantrimiṣādasau
4.139
mānadhanaṃjayasyaśrīmānarthijanārthī pṛthvīśaḥ puruṣaratnayatnārthī
sacivaśca parahitārthī yadi bhavati tataḥ kutastu kalikālaḥ
4.140
nṛpatisutaḥ khalanirata sacivajano durjano'dhanaḥ sujanaḥ
mahatā mastakaśala jātaiśvarya kadaryaśca
4.141
kapaṭapaṭubhirvācāṭāsyai pura sphuṭacāṭubhirbahirupahitaprāyomāyairmudhā vṛtikāśayai
vacasi phalavattantrāvāpaprayoganayānugernarapatisuta kṛtyo'mātyairvaśo'rthakṛśo'pi ca
4.142
yadīcchasi vaśīkartu mahīśa guṇaya dvayam
bahumāyāmaya vṛtta citta cākaruṇāmayam
4.143
bahiralaghurasaprabhavairantaḥśūnyārthapāṭavaiḥ sacivaiḥ
mugdhamṛgāḥ pratidivasaṃ vañcyante marumarīcikāśaṅkaiḥ
4.144
kārye svasyābhimate sacivaḥ siddhiṃ karoti haṭhavṛttyā
nṛpatirayaṃ bahusacivaḥ ke vayamatreti bhāṣate'nyasya
4.145
kāśā tatra nareṃge samastaparivārajīvitāhāraḥ
saṃcarati yasya nikaṭe sacivajano durjanācāraḥ
4.146
abhimānamahīdharasyaanavāptadhano'pi janaḥ sakiṃcane bhavati cāṭutāpātram
mātarlakṣmi tavāyaṃ mahimā kimi vocyatāmatra
4.147
āyattaṃ vṛttaṃ vṛttāyattāni jagati puṇyāni
puṇyāyattā lakṣmīryadi vidvāndainyavānkimiti
4.148
yadyapi vidhe na suvidhiḥ kāmye'rthe yācyase tathāpīdam
kuru maraṇaṃ mākārṣīḥ sujanānāṃ durjanaiḥ saṅgam
4.149
mantrāvasare samare vidhure dāreṣu vastusāreṣu
yo na vyabhicarati nṛpe sa kathaṃ nu na vallabhastasya
4.150
kṣārābdhau salilasya durjanajane vidyāvinodasya ca
kṣudre saṃbhramabhāṣitasya kṛpaṇe lakṣmīvilāsasya ca
bhūpe duḥsacivāgamasya sujane dāridryasaṅgasya ca
dhvaṃsaḥ syādacireṇa yatra divase taṃ cintayandurvalaḥ
4.151
yadatithiviṣaye'sminviṣṭape sṛṣṭireśā
surabhitaramaṇīnāmarthitārthapradānām
idamaṇakamihaikaṃ me kṛśāṅgatvahetuḥ
kusacivavaśavṛttirpūpatiśca dvitīyam
4.152
kavikusumāyudhasyayadi tava hṛdayaṃ sanayaṃ vidvansvapne'pi mā sma seviṣṭhāḥ
sacivajitaṃ yuvatijitaṃ khaṅgijitaṃ khalajitaṃ ca rājānam
4.153
upalaḥ salilepu tarejjaladhirgādheta mandaraḥ pracaret
iti saṃbhavati kadācinnākhalabhāvaḥ punaḥ sacivaḥ
4.154
viṣamakaraḥ śiśiraḥ syādanilo'capalaḥ kharāṃśuramṛtāṃśuḥ
sarpaścāviṣadapoṃ na tu maitrīstho niyogasthaḥ
4.155
vṛddhāṇḍa ivābhāṇḍe pāṇḍityakrīḍitasya naranāthe
kiṃ vidadhātu sudhīriha bahirīhābahaladehe'pi
4.156
viśvasta mahimāsta sujana vijana kulīnamasuhīnam
guṇina ca du khaṇina kuryāditi sacivasiddhānta
4.157
kumudākara iva dinakṛti viramati nṛpatirnare sarāge hi
sa laghu virakte rajyati rajanirasaścūrṇarajasīva
4.158
jvarārta iva khidyeta mantrī satsu dhanavyaye
kṛtārtha iva modeta viṭavāgjīvanādiṣu
4.159
bhasmani hutamiva mahate yaddattaṃ deva tadaphalaṃ sakalam
upayogine tu deyaṃ naṭāya viṭapeṭakāyāpi
4.160
piṇḍīśūrā kevalamamī hi sarvasvabhakṣaṇe dakṣā
nahi yāmārthe santa svāminbhaṭapeṭikārthaṃ vā
4.161
vilāsinīlocanakajjalasyayeṣā dharmārthakāmeṣu duṣṭaluṇṭākaceṭakāḥ
teṣāmanantarāyā syu. śreya śrīyoṣita kutaḥ
4.162
yadalpaṃ darśyate'mātyai phalamākāśajaṃ kacit
tatsarvasvāpahārāya mugdhepu puradhūrtavat
4.163
saṃbhāvayatyamātyo'yaṃ yatsvameva mahībhuji
tadanyasmādviveko'sya mā bhūnmayi dhanāśini
4.164
anyathā—
kiṃ kurvanti khalāḥ puṃsāṃ viśuddhe'dhvani dhāvatām
iti matvā pramodamante mahānto bahudhiṣṭhitāḥ
4.165
sārastanīkaitavakautukasya—
aurvo'kharvaḥ sudhāmbhodhau bhūpāla prabalāḥ khalāḥ
sadarpāścandane sarpā na ratnamanupadravam
4.166
graho grahāṇāmasuro'surāṇāṃ yamo yamasyāpi nṛpasya mantrī
evaṃ na cedeṣa kathaṃ nu jīvedakāraṇaṃ kovidakāmakālaḥ
4.167
api ca
dvijihvo jantūnāṃ mṛgapatiribhānāmiva kule
taḍiddaṇḍo'drīṇāmayamasa Shellmarociḥ kṣitiruhām
himātāno'bjānāṃ tapatapanakālaśca sarasāmabhūtkrūraḥ ko'pi prakṛtiklabhāvena mahatām
4.168
taduktaṃ kaiścidvipaścidbhiretadeva hṛdayasthamapi jihvāsthaṃ kartuṃmataradbhiḥ
samāsoktimiṣeṇa—
pratīkṣe jātāsthaḥ sukṛtasulabhaṃ taddinamahaṃ
yato yātāro'mī pralayamahayaścandanataroḥ
amīṣāṃ pāpānāmiha hi vasatāmeṣa mahimā
kadāpyetacchāyāmabhilaṣati yannādhvagajanaḥ
4.169
prauḍhapriyāpāṅganavotpalasyatatra kathaṃ nanu santo yatrāste taccatuṣṭayaṃ yugapat
kalikālaḥ khalakālo nṛpakālaḥ sacivakālaśca
4.170
guṇarāgadhṛti kṣitibhṛti sacivajane sujanajātibhajane ca
lakṣmīriva prasīdati sarasvatī paṭuṣu pātreṣu
4.171
śūraḥ samaravidūraḥ kṣudro rudraḥ parāparotsāraḥ
bhīmasamo'pi ca bhīmaḥ svārthaparastaddahameva tava deva
4.172
ityātmasaṃbhāvanājihmagrāhīkamupahāre hyatatā prakṛtayo jñātayaśca kathaṃkāraṃ na
sādhu prasāditāḥ
prajāpratipālanaṃ ca tasya krimiva varṇyate | yasya
vāpasamayeṣu viṣṭiḥ siddhāyaḥ kṣīrikaṇiśakāleṣu
lavanāvasareṣu punaḥ svacchandaḥ sainikābādhaḥ
4.173
'
rājā karṇau pidhāya śāntaṃ brūte-'āḥ pāpācāra kāpaṭika, mahābhāge
samāgataguruguṇānurāge ca tasminmaivaṃ pāpaṃ bhāṣīṣṭhāḥ |' kāpaṭikaḥ prāha'deva, locanāgocarāyāte kāryajāte cārasaṃcāro vicāraśca nareśvarāṇāṃ
prāyeṇekṣaṇadvayam | tacca devasya divyacakṣuṣa iva nāsti | kevalaṃ mithyābhiniveśānurodhānmanomohanauṣadhānubandhādvā viparyāsavasatirmatiḥ | tathā coktaṃ
śāstrāntarecāro yasya vicāraśca rājño nāstīkṣaṇadvayam
tasyānyadugdhavadrājyaṃ mantrimārjāragocaram
4.174
deva, māṃsarasaratasya puṃsaḥ kimiva māṃsavratam | kapāle bhuñjānasya hi narasya
ka iva keśadarśanādāśapratyādeśaḥ | pure pramopadakṣasya hi puruṣasya keva kāntāre'pekṣā | nirambaranitambāyāmātmāmbāyāṃ dāhodyogasya hi janasya ka iva
parāmbāyāmambaraparityāgaḥ | yataḥ
sthitāsuṃ prasamānasya gatāsau kīdṛśī dayā
parabāle kṛpā kaiva svabālena balikriye
4.175
deva, svabhāvajā hi dustyajā khalu prakṛtiḥ | na khalu poṣito'pyahipoto
jahāti hiṃsādhyavasāyam, na khalu vrataśīlo'pi biḍālastyajati krauryam,
na khalu prāyopaveśanavāsinyapi kuṭṭanī muñcati paravañcanocitāṃ cintām,
na khalu kālakavalanikaṭo'pi kirāṭo rahati śāṭhyasthitim | yataḥ
yaḥ svabhāvo bhavedyasya sa tena khalu dustyajaḥ
na hi śikṣāśatenāpi kapirmuñcati cāpalam
4.176
deva, vaṃśavidyāvṛttavidhuropakārā hi sevakeṣu svāminamanurañjayantyāścaryaśauryavijṛmbhāḥ prārambhā vā | tatra vaṃśastāvatpiṇḍībhāṇḍaśālināṃ pitṛpriyapiṇḍīnāmasya | yataḥ
dhvajakulajātastātaḥ pāmaraputrī ca yasya janayitrī
pañcapuruṣā ca yoṣā kulasthitiḥ sa hi kathaṃ tu kulajanmā
4.177
deva, tathāvidhānvayapātre cātra yeyamahaṃ mahīkṣitdityahaṃkṛtiḥ, ubhayakulaviśuddhipātrairnihīnacāritraiḥ kṣatraputraiḥ phelābhyavahāreṇa sthitiḥ, devena ca svayamabhyutthānavihitiḥ, bāndhavajanapraṇatiḥ sāmantopanatirmahāpuruṣāpacitiśca,
sā hantaḥkṛtātaṅkā śalyaśalākeva kamahaṃkārotsekaṃ savivekaṃ ca lokaṃ kharaṃ
na khedayati | tataśca
asallokānurodhena sallokopekṣaṇena ca
vyālaśailāntarālāṅgī kuraṅgīvākṣamā ramā
4.148-2
deva, śrūyante hyasatāṃ satāṃ ca pragrahāvagrahābhyāṃ ca nṛpeṣu vyāpadaḥ
tathā hi-kaliṅgeṣvanaṅgo nāma nṛpatirdivākīrtisenādhipatyena sāmantasaṃtānaṃ saṃtāpayan saṃbhūya prakupitābhyaḥ prakṛtibhyaḥ kilaikaloṣṭānurodhaṃ
vadhamavāpa | keraleṣu karālaḥ kitavasya paurohityena, vaṅgāleṣu maṅgalo
vṛṣalasya sācivyena, krathakaiśikeṣu kāmo'varuddhavadhūstanaṃdhayasya yauvarājyena,
tathā vaṅgeṣu sphuliṅgaḥ kulakramāgatasya caturupadhāśuddhasyāpi sacivasyāvamānena, magadheṣu makaradhvajaḥ sādhusamīhitasyāpi purohitasyāvahelena, kauṅgeṣu
kuraṅgo deśakośocitapratāpasyāpi senāpateradhikṣepeṇa, cediṣu nadīśo
nirapavādasyāpi mahataḥ sutasya yauvarājyapracyavena | deva, yadyapi devasya
tejobalaṃ prabalam, tathāpitejastejasvinā sthāne dhṛtaṃ dhṛtikaraṃ bhavet
karāḥ sūryāśmavaddhāno kiṃ sphuranti hatāśmani
4.179
deva, sakalalokādhikaiśvaryavandyānā hi vidyānāṃ sādhūpacaritaṃ sphuritamavasthānasthitamapi strīratnamivātīvātmanyādaraṃ kārayatyeva jane | etaccāsya
kṛtrimaratnamaṇeriva bahireva | deva, prasādanādanātmabhāvinyo'pi vibhūtayaḥ
patiṃvarā iva khātpatitasyāpi janasya bhavanti, na punarāyu sthitaya ivānupāsitagurukulasya yatnavatyo'pi sarasvatyaḥ | yataḥ
nṛpakaruṇāyāḥ kāmaṃ draviṇakaṇāḥ saṃcaranti śaraṇeṣu
na tvābhijātyametatpāṇḍityaṃ vā nṛṇāṃ bhavati
4.180
deva, tacchūnye'pi yatkvacitpuṃsi nabhasi vidyuta iva vidyāvilasitam,
taddhanasya ghanasyeva māhātmyānnātmanaḥ | yataḥ
vidyārasavihīnāpi dhīsthalī vibhavātapāt
vyalīkotkottaraṅgeyaṃ bhavenmugdhamṛgapriyā
4.181
yadapi kvacitkvacitkalāsu payasi patitasya tailabindorivāntarvyāptiśūnyasyāpyasyopanyāsasāhasam, tadapi lakṣmīlavalābhāśāpāśaskhalitamatimṛgīpracārasya durmarajaṭharakuṭhāravinirbhinnamānasārasrya hatāhaṃkārasya sarasvatīpaṇyapātakāvasarasya janasyājaryānna punarbodhaudāryāt
yato deva, ghaṭadāsīnā hi vadanasaurabhaṃ svāmitāmbūlodgalānna saubhāgyabalāt, pavanasya hi parimalapeśalatā prasūnavanasaṃsargānna nisargāt, dāruṇo
hi dāhadāruṇatā vṛhadbhānubhāvānna svabhāvāt, maṇḍalasya hi maṇḍanakaṇḍūlatādhipatisaṃnidhānavaśāmna śauryāveśāt, upalaśakalasya hi namasyatā devākārānubhāvānna prakṛtibhāvāt | api ca
avudhe'pi budhodvāre prājñānujñā vijṛmbhate
saṃskartuṃ kauśalādeti yata kāco'pi ratnatām
4.182
yatpunaḥ sevakalokadaurātmyaṃ pracikhyāpayiṣuḥ kimapyaṇakapadbandhena
bhagavatīṃ sarasvatīṃ vidhamati, tatra yo hi svayamevaṃ nikāyati sa kathaṃ nāma
durātmā syāditi parapratāraṇārtham | kiṃ ca
ātmani vivekavikalaḥ prasiddhimātreṇa rajyate sakalaḥ
kairava iva kamale'pi hi na śrīḥ pūjyaṃ tathāpyabjam
4.184
vṛttaṃ punarasya piṇyākapaṇyāṅganājanasyevālokāntotsargairanekaśo'nekapākhaṇḍiliṅgisaṃsargavisargaireva rājapathīkṛtam | yataḥ
traidaṇḍikāhituṇḍikakāpālikakauśikavratakaiḥ
kīrtirjagati prasṛtā kharapaṭadīkṣādhikairasya
4.184-2
vastu svāsthyāvasareṣvapi samṛddhadeśo hi mahīśaḥ kīnāśa ivāvaśya
karoti kāmapi vikrutimiti dhūmaketurivānaparādhamapi janapadaṃ pīḍayati,
prabhūtapakṣabalo hi bhūpāla śaila iva kasya bhavati vaśa ityanuraktamatīrapi
prakṛtīrasamañjayati, kṛśakośako hi dhareśa kṣapitapakṣa pakṣīva bhavetsukhasādhya iti dhana nidhanayati, vyasanavyākulito hi rājasuto vyādhita iva
na jātu vikurute puruścāriṣviti dviṣataḥ protkarṣayati, ekārakṣohi
kṣitipattiḥ karipattiriva na syātpareṣā viṣaya iti na kamapyabhijāta sahate, sa kila prāṇapratīkāreṣu svāpateyopakāreṣu vā vidhureṣu bhavitopakarteti
ko nāma śraddadhīta | yataḥ
khasthāvasthāyāmapi yo'narthaparamparārthamīheta
sa kathaṃ vidhureṣu punaḥ svāmihite ceṣṭate'mātyaḥ
4.185
tasmāddeva, karṇakaṭukamapīdamevamavadhāryatām
api tvāmativāhyaiṣa yathātītānmahīpatīn
tūrīvānyāśrayasthāyī labdhā(mbā)luñcāniśācaraḥ
4.186
anyathā
tattannṛpatisaṃtīrṇavinirvāhaparā narāḥ
kathaṃ patyantaraṃ yānti kāntā iva kulodgatāḥ
4.187
deva, nitānta saṃvṛtacittasyāpi durvṛttasya pramādena pramodamadābhyāṃ nidrodrekeṇa vātirahamyodayamapi hṛdaye bhavatyavaśyaṃ prakaṭāśayam | ataśca ya
khalu dṛḍhaduṣṭavāsanābhyāsaprakarṣādapāyāmevamutkhanati sa katha nāma daivadoṣeṇa
durvilsitonmeṣeṇa vā prakalpitasainyeṣu sahacārī saṃbhāvyeta | tathā hi
yau svāsthyāya samīhete vyādhitasya nṛpasya ca
svārthasiddhiniroddhārau dhigdhiktau vaidyamantriṇau
4.188
vyādhirvyasanavṛddhiśca gope bhūpe ca nāsti cet
na dhenu kāmadhenuśca vaidyasya sacivasya ca
4.189
tathā
aśubhasya kālaharaṇaṃ nṛpatervyasana niyoginā kalaham
tantrasya vṛttivinimayamārabhamāṇa sukhī saciva
4.190
śaurya cāsya nigadena vyākhyātam | yataḥ
vaṇiji ca bhiṣaji ca śūraḥ śauṇḍīro durbale ca vikale ca
kapiriva nibhṛtastiṣṭhati raṇaśauṇḍe caṇḍadaṇḍe ca
4.191
deva, saralasvabhāvasya devasyāmātyadaityānāmākalpāedbhavaḥ pratikriyāprapañcaśca
sādhutāyoge'nurāge ca kāraṇam | tatra cāmīṣāmetattātparyam | tathā hisatpuruṣapṛṣatavadhāya vyādhasyākhilāṅgasaṃvaraṇaṃ yatrāvaraṇamivāmātyajanasya lambāñcalakaṃ colakam, mugdhamīnabandhanānāyamiva mahākāyaḥ kūrcakeśanikāyaḥ,
kapaṭabakoṭapetakaghaṭanāya sara ivodāramudaram, paravyasanānaveṣaṇāya mṛgadhūrttasyeva mandamandācāraḥ pādapracāraḥ, kathamete khalu pātālasthāḥ karasthā mama
bhaviṣyanti śeṣaśikhāmaṇaya iti luṇṭākatayeva muhurmuhurjaleṣu nimajjanam,
kadā hyamī gaganacarā kadanakandukavinodakarā mama bhaviṣyanti ravirathaturaṅgā
ityapajihīrṣayevāditisutopāsanam, are hatāśa hutāśa, mayi satyāśrayāśe
sarvāśe ca katha nāma tannāmavānbhavānitīrṣyayevāhutimiṣeṇa viṣamarocitāḍanam, suprayuktasya dambhasya brahmāpyanta na gacchatīti manīṣayā sādhujanaśakunihananāya dvīpidvijoddīpanamiva devatārcanam, kiyanto mayā mahānta
pratāritā kiyanto nādyāpīti sabhālanāyeva japavyavasāya , kuśalaśakulāśanāya bakasyeva dhyānaparatā, caturavañcanāya bakasyeva dharmāgamapāṭha , paralokagatibhaṅgāya nigalajālasyeva gurucaraṇopacāra , śākinījanasyeva sevakeṣu
jīvitavināśāya priyaṃvadatā, avijñātāntastattvasya śuṣkasaraḥsetoriva
kleśāya priyālokatā | api ca
bahirvikṛtaveṣairmandamandapracārairnibhṛtanayanapātaiḥ sādhutākārasāraiḥ
nikṛtinayavinītaiścāntaretairamātyaistimaya iva bakoṭairvañcitāḥ ke na lokāḥ
4.192
deva, apsarasāmivāmareṣu nareṣvapi kila khalānāṃ caturdaśa kulāni purā
prādurbabhūvuḥ | tatra tāvatprathamaṃ pramathanāthakaṇṭhālaṃkāranikaṭātkālakūṭātprādu
rthīcandrāt, pañcama pañcatānucarebhya, ṣaṣṭha ṣaṭprajñāpadarāgāt, saptama saptāśo,
aṣṭamamaniṣṭaviṣṭapāt, navama narakārimāyāyā, daśama daśalocanadaṣṭrāṅkurāt,
ekādaśamekāntākṛtyebhya, dvādaśa dvāparābhiprāyapātakāt, trayodaśa trapottase, caturdaśa ca cakrikācakrebhya | anyatpunastamasa, yata samabhūnnabhasi kumbhi
nā kesarīvākāraṇavairī grahāṇā rāhu | para khaṇḍaparaśvadhāyudhasya sādhanasamṛddhisamaye druhiṇadāmodaraka dalāt, yasmādajāyata vidveṣabheṣajatvajjagadviprītirati
dohado nārada | para vajravidyunnirmanthanāt, yato'bhavadambhodhiṣu salilasattvasahāraprabalo vaḍavānala | tathaika dite, yata samudapādi nikhileṣvapi bhuvaneṣu
svayabhuvo varapradānātsaddharmakarmotsekānā lokānā pratārakastārako nāmāsuraḥ| saṃprati tu bhavādṛśairmahāmahīśaiḥ kalikālasyātīvatucchīkṛtatvādanuttamasattvatayāyameka evāmīṣāmaṣṭādaśānāmapi khalakulānāṃ bhāramācāraṃ ca
bibharti | tataḥ kathaṃ nāma svapne'pyasya sādhutā saṃbhāvyeta | api ca
asuramayastimiramayaḥ stenākāro'pi kauṇapākāraḥ
deva divāpi prabhavati sacivajano yattadāścaryam
4.193
dūrāddīrghamavekṣaṇaṃ sarabhasaḥ prītikramaḥ sabhramaḥ
pratyāsannamathāsanaṃ priyakathācāre mahānādaraḥ
bāhyo'yaṃ saciveṣu ceṣṭitavidhiḥ kāmaṃ na kaṃ modayeccittehā tu na jātu mārdavamayī manye jananyāmapi
4.194
he trailokyaniketavāsa bhuvanodante tvamevādṛtastatsatyaṃ kathayedameṣa bhavataḥ pādapraṇāmaḥ kṛta !
kaiḥ kāṭhinyakaṇairvidhiḥ pravidadhe duścāriṇo mantriṇo
yenaitanmṛdutākṛtau vidhivahaṃ prahāya tānāśraye
4.195
cāturyaṃ vañcanodañce luñcāluñce ca mantriṇām
rājño'nya eva te bhṛtyāḥ samare vidhure ca ye
4.196
sacivacaritaṃ tatraivaitatpraśāmyati bhūpatau
bhavati ya iha nyāyānyāyapratarkaṇakarkaśaḥ
sadayahṛdaye mandodyoge tadātvasukhonmukhe
striya iva nṛpe dṛptā bhṛtyāḥ kathaṃ na vikurvate
4.197
tathā ca
prakṛtivikṛtiḥ kośotkrāntiḥ prajāpralayāgatiḥ
svajanaviratirmitrāprītiḥ kulīnajanāsthitiḥ
kusacivarate rājanyetaddhruvaṃ nanu jāyate
tadanu sa parairdāyādairvā balādavalupyate
4.198
deva, saṃjātarājasutasamāgamāpīya lakṣmīrvyāptāśrayapādapā lateva na
jātu tadantarāvihitaspṛhāvatiṣṭhate | kevalaṃ prabhuśaktipeśalatvaṃ mahattvameva
mahīpateḥ satpuruṣasaṃpadaḥ kāraṇam | yataḥ
adhanasyāpi mahīśo mahīyaso bhavati bhṛtyasaṃpattiḥ
śuṣkasyāpi hi sarasaḥ pālitale pādapavibhūtiḥ
4.199
śāstraśastrocitotsekāḥ santi yeṣāṃ na sevakāḥ
rājyaśrīrvijayaśrīśca kutasteṣāṃ mahībhujām
4.200
deva, vigrahāvagrahābhyāṃ hīnānāṃ dīnānāṃ ca prajānāmavadānapradānābhyāṃ
rakṣaṇamavekṣaṇaṃ cāntarbahiratvāntarāṭopaiḥ kopairduḥsthitāvasthitīnāṃ prakṛtīnāṃ
nirāgakāraṇaparihāreṇaikamukhīkaraṇaṃ ca saṃkṣepeṇa mantriṇaḥ karma | tacca devenānavadhāryānyadeva kiṃcitaṃ sacivāpasadaṃ prati guṇoccāracāpalamācaritam| yataḥ
tantramitrāpritaprītirdeśakośocitasthitiḥ
yaścātmani bhavedbhaktaḥ so'mātyaḥ pṛthivīpateḥ
4.201
kāryārthino hi lokasya kimanyācāracintayā
dugdhārthī kaḥ pumānnāma gavācāraṃ vicārayet
First 200 of 514 passages. Read on
Commentaries (2)
- Śrutasāragani — Sanskrit
- Yaśastilakacandrikā — Śrutasāgara, Sanskrit
Linked texts (6)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit