Pramāṇa · Search · About · API

Gadyacintamani (Gadyacintāmaṇi)

गद्यचिन्तामणि

The Wishing-jewel in Prose

Prose romance on Jīvandhara in the style of Bāṇa.

Language
Sanskrit
Date
1000–1100 CE
Author
Vādībhasiṃha
Extent
222 passages, 15,601 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Gadyachintamani Of Vadibhasimha; ed. T. S. Kuppuswami Sastri; G. A. Natesan & Co.; 1902 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p14

śrīḥ

p15

gadyacintāmaṇiḥ

p16

prathamo lambaḥ

p17

śriyaḥ patiḥ puṣyatu vaḥ samīhitaṃ trilokarakṣānirato jineśvaraḥ | yadīyapādāmbujabhaktiśīkaraḥ surāsurādhīśapadāya jāyate || 1 || praṇamragīrvāṇakirīṭabhānubhiḥ praphullapādāmburuhāngaṇeśvarān | praṇaumi yeṣāṃ stutireva bhāratī kavitvaśaktyai bhuvi kalpate nṛṇām ||2|| atisthiraṃ svasya padaṃ manogṛhe sa dharmacintāmaṇirātanotu me | yadāśritāḥ śāśvatasaṃpadaṃ budhāḥ śrayanti bhavyā gatasaṃsṛtiśramāḥ || 3 || aśeṣabhāṣāmayadehadhāriṇī jinasya vaktrāmburuhādvinirgatā | sarasvatī me kurutādanaśvarīṃ jinaśriyaṃ syātpadalāñchanāñcitā || 4 || sarasvatīsvairavihārabhūmayaḥ samantabhadrapramukhā munīśvarāḥ | jayantu vāgvajranipātapāṭitapratīpasiddhāntamahīdhrakoṭayaḥ || 5 || śrīpuṣpasenamuninātha iti pratīto divyo manurmama sadā hṛdi saṃnidadhyāt | yacchaktitaḥ prakṛtimūḍhamatirjano'pi vādībhasiṃhamunipuṃgavatāmupaiti || 6 || snehaprayogamanapekṣya daśāṃ ca pātraṃ dhunvaṃstamāṃsi sujanāpararatnadīpaḥ | mārgaprakāśanakṛte yadi nābhaviṣyatsanmārgagāmijanatā khalu nābhaviṣyat || 7 || vyaktānuvartanatiraskaraṇau prajānāṃ śreyaḥ paraṃ ca kuruto'mṛtakālakūṭau | tadvatsadanyamanujāvapi hi prakṛtyā tasmādapekṣya kimupekṣya kimanyameti || 8 || niḥsārabhūtamapi bandhanatantujātaṃ mūrdhnā jano vahati hi prasavānuṣaṅgāt | jīvaṃdharaprabhavapuṇyapurāṇayogā - dvākyaṃ mamāpyubhayalokahitapradāyi || 9 || gīrvāṇādhipacoditena dhanadenāsthāyikāmādarātsṛṣṭāṃ dvādaśayojanāyatatalāṃ nānāmaṇidyotitām | adhyāsta tridaśendramastakamilatpādāravindadvayaḥ prāgdevo vipulācalasya śikhare śrīvardhamāno jinaḥ ||10|| tatrāsīnamamuṃ trilokajanatāsaṃsārajīrṇāṭavīdāvaṃ durmatagharmatāpaharasaddharmāmṛtasrāviṇam | rājā śreṇika ityaśeṣabhuvanaprakhyātanāmā namandūrānamrakirīṭatāḍitatalastuṣṭāva hṛṣṭāśayaḥ ||11|| tatrasthaṃ caturāśramasthapuruṣānuṣṭheyadharmasthitivyākhyāvyāpṛtadṛśyamānadaśanālokaṃ gaṇādhīśvaram | vanditvā makuṭāvataṃsakusumāmodena limpanmahīmaprākṣītkimapi kṣmāpatiratha spaṣṭībhavatkautukaḥ || 12 || nānābhogapayodhimagnamatayo vairāgyadūrojjhitā devā na prabhavanti duḥsahatamāṃ voḍhuṃ munīnāṃ dhuram | ityāhuḥ paramāgamasya paramāṃ kāṣṭhāmadhiṣṭhāstavastaddevo muniveṣameṣa kalayandṛśyeta kasmāditi || 13 || itthaṃ pṛcchati pārthive gaṇadharastadvṛttamākhyātavānnājannaiṣa suraḥ purā narapatirviśvaṃbharāviśrutaḥ | vairāgyeṇa tṛṇāya rājyamatulaṃ matvā vimucyāśu tatprāvikṣattapadarvīṃ tapovanagatāṃ gīrvāṇatulyākṛtiḥ ||14

p18

ityevaṃ gaṇanāyakena kathitaṃ puṇyāstravaṃ śṛṇvatāṃ tajjīvaṃdharavṛttamatra jagati prakhyāpitaṃ sūribhiḥ | vidyāsphūrtividhāyi dharmajananīvāṇīguṇābhyarthināṃ vakṣye gadyamayena vāṅmayasudhāvarṣeṇa vāksiddhaye || 15

p19.1

asti khalu nikhilajaladhiparikṣepavilasadanekadvaipakamalakarṇikārūpasya jambūdvīpasya dakṣiṇabhāgabhāji bhārate khaṇḍe puṇḍarīkāsanāyāḥ krīḍāgṛhamiba lakṣyamāṇaḥ, prakṣīṇamohajanitājinacaraṇapakṣapātairakṣū - ṇamatimandaramathitavidyāsāgaramasāditatattvāvabodhasudhārasairaharahrupacita - sukṛtamukulitaparalokaṃbhayairabhyāgatasaṃvibhaktavibhavavijṛmbhamāṇavitaraṇaguṇagarimanimīladamara mahīruhamāhātmyairmamatāmartheṣvanākalayadbirātmacaritāpahasitaka livilasitairāvasadbhiḥ sadbirāropitagarimā, diśidiśi dṛśyamānakanakamayavimānatila kitaviyanmadhyairdhyānaparayamadhanādhyuṣita vedikopaśo - bhitāśokapādapacchāyālaṅghanacakitabhavyalokavakritapradakṣiṇabhramaṇaiḥ parahitaniratamunivarapariṣadabhihitadharmānukathanakarmaṭhaśukakulavācālodyānaśā - khiśākhāpāriṣkṛtaparisarairupasaratsaṃsṛteruparatimupajanayadbhirjinālayairupaśobhitaḥ, satatavinihitasalilasekajanitaśailyavinirgatapulakatulitamukuladanturitena vahadanilakampitairviṭapabāhubhiratidurdharaṃ phalabharaṃ dātumāhvayateva pratyagrakandalīdalanadurlalitakokilakalālāpacchalena manasijavijayabhogāvalīmiva paṭhatā sahakārataruṣaṇḍena kṛtamaṇḍanairmadhukaranikarakajalākalaṅkitāḥ kāmavijayanīrājanadīpikā iva kususamañjarīḥ piñjaritadaśadiśo darśayatā campakacakreṇa cārutāmudvahadbhiḥ prasavotkaṇṭhamānakāminīgaṇḍūṣamadhudhārā sekaniṣpannapuṣparijcholidhavalitavapuṣā hasateva yuvatijanalālanavidhurānitaradharaṇīruhānvakulataruvāṭena vardhitaśobhaista - ruṇīcaraṇaprahārānantaramantaḥprarūḍhakopakṛpīṭayonimiva kṛkavākucūḍāpāṭalaṃ pallavāpīḍamudgiratā pratyaṅgaṃ kaṅkelijālena jātanayanātithyairanyalatāśleṣāvakāśaharaṇābhiniveśādiva gāḍhāśliṣṭaniḥśeṣakuravakatarubhirmādhavībhirārthīyamānamadanabalairūnmīlitakusumāvacayakautukamilitamahilānirviśeṣalatābhirāmairāmairvinoditalokalocanaḥ, pratiphalitataṭaruhatarunivahānibhena jalanidhijigīṣayā svayamapi kalpatarūniva katicana jaṭhare dhārayadbhiruddaṇḍakamalaviṣṭaropaviṣṭakāmbakadambakairutphullakalhāraniḥsyandimakarandameduritapāthobhiḥ pavanodbhūtakallolapaṭalakabalitaviyadavakāśaiḥ pāthorāśiparivṛbhūṣayā sāgaramahiṣīṃ mandākinīṃ bandīkartumantarikṣamutpatadbhiriva prekṣyamāṇaiḥ samantādunmiṣadutpalajālajaṭilairjanapadalakṣmīdidṛkṣayā sahasrākṣatāmiva bibhradbhiḥ śubhrasālilabhāritajaṭharairjalāśayairdarśitānekasāgaramahimā, kvacitpākakapiśakaṇiśabharavinamitaśirobhirātmarohāvakāśadāyinīṃ medinīmabhivādayamānairiva śālistambaiḥ śumbhitaśāleyena kvacidviharamāṇakamalācaraṇatulākoṭikaṇitairiva sthalakamalakānanakelīkalitadohalīnāṃ kalahaṃsīnāmārāsitairāpādyamānaśravaṇapāraṇena kvacidanavaratavidhīyamānaśuśrūṣāhṛṣyadurvīsrvāṅganirgacchadatuccharomāñcasahacaritarucibhiḥ katipayadivasaprarūḍhai rūḍhaharitimakabalitaharidantarālapraśasyaiḥ sasyakandalaiḥ kaṇṭhakathitakedārasāraguṇena kvacinnikaṭarūḍhapuṇḍrekṣudaṇḍavighaṭitaparvapuṭanitapatitamuktāphalapaṭalaśarkarilasāraṇītīrasaṃcārakheditakṛṣīvalacaraṇatalena kvacidatigambhīrakṣetraramasanipatadabhyarṇasāraṇīsālilasamuḍḍīnaśapharajighṛkṣājanitaparasparakalahavidhūtabakoṭapakṣapuṭadarśitasthalapuṇḍarīkavibhrameṇa kvaciddivāpyandhakāritaparisarābhirmarakataparighaparibhāvukarambhāparirambharamaṇīyābhiḥ prakrīḍāñcikroḍavighaṭitakohalapatitakesarasaṃkaṭābhiḥ pūgavāṭikābhiḥ prakaṭīkriyamāṇākāṇḍaprāvṛḍārambheṇa sarvakālamurvarāprāyatayā prathamānabahuvidhasasyasāreṇa grāmopaśalyena niḥśalyakuṭumbivargaḥ, saliladevatānābhimaṇḍalasanābhisaṃniveśaiḥ sphaṭikaviśadasalilapūritoda rairghanaghaṭitasudhālepadhavalabhittipariveṣṭitamukhatayā hasadbhiriva nirupayogasalilabharabhāritamapāṃnidhimambhaḥ kumbhotkṣepapatitapayobindurūḍhaśādvalatṛṇaśyāmalitānūpaiḥ kūpairupetaparyantābhiranatituṅgamañcikāpratiṣṭhitasalilaghaṭaparipāṭīvilokanamuṣitapathikajanapariśramābhirjalādhivāsaghṛṣyamāṇapāṭalīśarkarāparimalabahalimavidrāvitanidāghavaibhavābhirapraviṣṭataraṇikiraṇaśiśirakhalūrīparisaranidrāṇā - dhvanyodanyādainyaśamanacaturaprabhāvābhiḥ prapābhiḥ pratihatagharmavijṛmbhitaḥ, pratyagrarohāsitatṛṇakarīrakavalanamuditairakhanitalaviluṭhitavālapahvavairagracalitabalavadukṣadarśanabhayadhāvadadhvagairgatirabhasaraṇitamaṇikiṅkiṇīravamukharitabhuvanavivaraiḥ smaraṇapathaviharamāṇatarṇakavamitadugdhadhārādhautadharātalaiḥ kaṭhinakhurapuṭakhananasamutpatadviralaparāgapaṭalacchalena gośabdasāmyasamāvirbhūtasnehatayā bhūtadhātryeva dīyamānānuyātaiḥ svabhāvakuṇḍalitaśikharabhīṣaṇaviṣāṇavyājena duṣṭasattvasamutsāraṇāya kārmukamiva kalayadbhiḥ praśastakarmasādhanairgodhanaiḥ pavitrīkṛtasīmā, hemāṅgadanāmā janapadaḥ |

p19.2

yaśca daurgatyanivāsaparijahīrṣayeva niravakāśayatyātmānamabhito ghaṭitairdhānyakūṭaiḥ | yaṃ ca diśidiśi dṛśyamānajinālayalāñchanapañcānanavilokanacakitā iva nopasarpantyupadravakāriṇaḥ | yena ca viprakīrṇavividhamaṇigaṇamarīcimālinā jalanidhivirahaviṣādaḥ parihriyate paṅkajāsanāyāḥ | yasmai ca spṛhayanti niḥspṛhā api nirvāṇasudhāniḥsyandacandramaso munayaḥ | yasmācca satatajājvalyamānajinapūjācarupacanapāvakādupajātabhītiriva dūraṃ palāyata kaliḥ | yatra ca saṃkalpasamayāvarjitairdānajalapravāhaiḥ prakṣālita iva pralayaṃ prāpa kilviṣapaṅkaḥ

p20.1

tatra cāsti samastabhuvanavikhyātasaṃpadābhogā, bhogavatīva bhujaṅgacaritodvegena bhittvā bhuvamutthitā, namucimathananagarīva nirālambanatayā nabhaḥsthalānnipatitā, mādhuryakulabhūmiḥ phalamañjarīva bhāratavarṣabhūruhasya, bhuvanavalabhīmaṇḍanamuktāsaramarīcinicayakavacitā karṇacāmarikeva hemāṅgadamataṅgajasya, marakatamaṇikuṭṭimamayūkhapalvalā padmasarasīva kamalākalahaṃsīvihārasya, pātālavāsibhirapyanālokitamūlena gaganacarairapyalakṣitaśikhareṇa parājitaparanarapatikaradīkṛtakanakopaḷapaṭalaghaṭitena vighaṭitakulagiritaṭābhirdigdantadantāvaladaśanakuliśakoṭibhirapyabhedyasaṃsthānena stambhitajagadupamasamayasamīrasaṃrambheṇa tribhuvanalakṣmīkanakapādakaṭakakāntitaskareṇa prākoreṇa parivṛtā, kalaśabhavakabalitajalanidhijanitānuśayena kuśeśayabhuvā sāvadhānamanavadhi salilamāpāditeneva phaṇabhṛdāvāsaviśrāntagāmbhīryeṇa snānāvataradavanīpatimadavāraṇakapolatalavigalitadānajalaveṇikāvyājena jalanidhisamutkaṇṭhayā yamunayeva vigāhyamānena nijābhogavismayanipatitairuparicarayuvatinayanairiva nīlakuvalayāpīḍairakāṇḍe'pi niśāṃ darśayatā pratiphalitabhavananivahabharitajaṭharatayā kupitasurapatikarakalpitakuliśapatanabhayabhagnamahāmahīdharamudadhimavadhīrayatā parikhācakreṇa pariṣkṛtā, vikasadabhinavasumanaḥparāgavisaradhūsaritavāsarālokaiḥ patitapacelimaphalarasarpicchalatalaskhalitapuṣpalāvījanairanibhṛtaparabhṛtakūjitamukharitasahakāraiḥ prasavaparimalataralamadhukaranikarāndhakāritaiḥ pākasurbhitapanasaphalahelācchoṭanakupitamarkaṭīkopaśamanacaturaśākhāmṛgalīlājanitakutūhalaiḥ pārāvataparasparasaṃparāyapatitapuṣpastabakatārakitatarumūlairudvelavahamānamakarandakūlaṃkaṣakulyālokanamudita sekakarmāntikairlāvaṇyataraṅgitadigaṅganāmukhaiḥ śilīmukhapadabhagnavṛntalambamānacampakapāṭalapuṃnāgakesaraprasavaiḥ kaṃdarpakanakātapatrakamanīyakarṇikārahāribhirvanadevatādharabandhubandhujīvabandhuraiḥ kuravakapādapapariṣvaṅgasaphalamādhavīlatāyauvanairupavanairudbhāsamānā, marakatadṛṣaduparacitataṭābhiḥ padmarāgaśilāghaṭitasopānapaṅktibhirjaladevatākucakalaśakauśalamillucakamalamukulābhirunmiṣadasitotpa - lavanāndhakāreṇa divase'pi rajanīvibhramavighaṭitarathāṅkamithunābhirabhiṣekadohalāvataradabalācaraṇanūpuraraṇitaśravaṇodgrīvakalahaṃsābhiruḍḍīyamānajalacaravihagavidhūtapakṣapuṭapatitapayaḥkaṇakorakitataṭataruśikharābhirmṛṇālasaṃdoha - saṃdehikādambakhaṇḍyamānaphenakalikādanturataraṅgābhiḥ pratiphalananibhena gaganatalaparibhramaṇarabhasajanitapipāsāśamanakautukakṛtāvataraṇeneva taraṇinā ramaṇīyatāṃ bibhrāṇābhirvibhramadīrghikābhirdīrghīkṛtasaubhāgyā, kvacitpuronihitaviṣṭarapuñjitaṃ sphuritakaranakhamayūkhasaṃparkapunarudīritaṃ nijavadanajanitatuhinakaraśaṅkāsamupannatatārakānikaramiva dṛśyamānaṃ prasūnarāśimāraṇitamaṇipārihāryavācālabāhulatikāvibhramābhirāmamābadhnatībhirvyājīkṛtya puṣpakrayaṃ vakroktimabhidadhatā dhūrtalokena vismṛtahastāṅgulinyastasumanobandhananābhirapi kusumaśaurabhādadhikaparimalairātmaniḥśvāsairākulīkriyamāṇamadhukaramālābhirmālākārapuraṃdhrībhirnirantritena kvacidviśaṅkaṭapeṭakaprasāritaiḥ prasaradaviralasaurabhasaṃpāditaghrāṇapāraṇairyaugapadyupalakṣyamāṇairnikhilartuphalaiḥ phalitalokalocananirmāṇe kvacitsaurabhalubdhabhujaṃgasaṃgṛhyamāṇairmalayajairviḍambitamalayagirisarāraṇyena kvacitprasāryamāṇasphārakarpūraparāgapāṇḍaratayā laharīpavanasamutkṣiptaśuktipuṭamuktamuktāphalapulakitāmudadhivelāṃ vihasatā kvacidvadānyajanatājaṭilā nagarīyamiti vitaraṇakalāparicayāya dharaṇītalamavatīrṇaiḥ kālameghairiva kṛṣṇakambalaistimiritena kvacitkretṛdṛdayarucivardhanāya prasāryamāṇaiḥ śāradapayodharāvadhīraṇadhurīṇaiḥ parājitapārijātadukūlairanukūlasparśasukhasaṃpādanakṣamauḥ kṣaumairunmiṣatkṣīrodaśaṅkena kvacitpunarmathanacakitajaladhiḍhaukitairiva gāḍhodgacchadatucchamahaḥstabakitaiḥ kaustubhapratimallairanupalakṣitavāsakalaṅkādidoṣairahimakarakuṭumbaḍimbhairiva kṣititalacaṅkramaṇakutūhalādambarataḥ kṛtāvatārairmāṇikyairmadhyaṃdine'pyanujjhitadivasamukhalāvaṇyena kvacitpratiphalitataraṇikiraṇadhavalamarīcinirgamapratihatajananayanaparispandaiḥ parasparasaṃghaṭṭajanitakreṅkārāravavācālaiḥ kāṃsyamaṇḍalaiḥ samasamayasamuditānekadinakarakaranikaravirājitasya pralayasamayasyānukurvatā vipaṇipathena kuṭṭmalitakuberanagaragauravā, sāndrīkṛtavarṇasudhācchu ṇadhavalitatoraṇavitardikairanudvāradeśanihitakadalīpūgakathitamahotsavaprabandhairuttaptahāṭakaghaṭitakavāṭayugalabhūṣitairyoṣidaṅgalāvaṇyacandrikācarvaṇavitṛṣṇacakorāvehelitacandramarīcisamudgamaiḥ saṃgītaśālāprahatamṛdaṅgamandraghoṣajanitajaladharaninadaśaṅkātāṇḍavitakeliśikhāvalairjvaladanalakīlasaṃdehilīlākuraṅgaśābakaparihriyamāṇaraktakuṭṭimamahaḥpallavaiḥ pavanacalitaśikharaketupaṭatāḍitatapanarathakūbarairuparitalakhacitavalabhidupalanīlimaśaivālitasurasaridambupūrairniryūhanihitānekaratnabhuvā mayūkhakandalena mahendraśarāsanaśobhāmambhodasamayamantareṇāpi payodharebhyaḥ pratipādayadbhirmaṇimayabhittitayā prasaradbhirubhayataḥ kiraṇalatāvitānairvibudharājamandiravijigīṣayā vihāyasamutpatitumābaddhapakṣairiva lakṣyamāṇaiḥ śṛṅganikhātaketudaṇḍacchalena purayuvativadanasaukumāryacoraṃ candramasaṃ grahītumuttambhitabāhustambhairiva śumbhadbhirdurdharadharaṇīdhāraṇakheditamedinīpatibāhumārādhayitumāgataiḥ kulagiribhiriva gurubhiḥ prāsādaiḥ prasādhitā, ākarṇakuṇḍalitakusumaśarakodaṇḍanipatitaviśikhabhinnahṛdayagalitarudhirapaṭalapāṭalakuṅkumapaṅkilapayodharabharābhiḥ kāntisalilaśīkaraparipāṭīmanoharaṃ hāramudvahantībhirvilāsasitavisarpiṇā daśanakiraṇavisareṇa tryambakalalāṭāmbakaniryadanaladagdhaṃ ratipatimamṛteneva siñcatībhirgarutmadupalatāṭaṅkataralarāśmipalāśapeśalamukhakamalābhiryugmaśarasamaranāsīrabhaṭāntvivekajalādhimathana mandarānmantharamadhuraparispandānindivirakālikānukāriṇaḥ kaṭākṣānvikṣipantībhirmadanamahārājadhavalātapatrabandhucandanātilakabhāsamānabhālerekhābhirānanavinihitanavanalinasaṃdehanipatadalikulanīlakuntalābhiranādaranahanaśithilakabarībharaniravakāśitapaścādbhāgābhirvaravāmanayanābhirvirājitā, rājapurī nāma rājadhānī |

p20.2

yasyāṃ ca paritobhāsamānabhagavadarhadālayalaṅghanabhayādapahāya vihāyasāgatimadhaḥsaṃcaramāṇa iva bhavanamaṇikuṭṭimeṣu pratimānibhena vibhāvyate bhānumālī | yasyāṃ ca nīrandhrakālāgurudhūpatimiritāyāṃ vāsare'pyabhisāramanorathāḥ phalanti pakṣmaladṛśām | yatra ca nitambinīvadanacandramaṇḍaleṣu na nivasati kadācidabhyarṇakarṇapāśajanitanahanaśaṅka iva kalaṅkarūpaḥ kuraṅgaḥ | yasyāśca sālaḥ parikhāsalilāsaktamūlatayā kusumitamiva vahati miladuḍunikaramanoharaṃ śikharam | yasyāśca pratāpāvinataparanarapatikaradīkṛtakarikaraṭaniryadaviralamadajalajambālitāḥ praviśadanekajanyajanitamithaḥsaṃghaṭṭavighaṭitahāranipatitamuktāphalaśakalavālukāpūrairāśyānatāmanīyantādṛṣṭaśikharagopuradvārabhuvaḥ | yā ca śikharakalitamuktāphalamarīcīvīcicchalādapahasatīva dharmadhanajananivāsajanitagarvadurvinītadaśavadanacaritakalaṅkāṃ laṅkām | yasyāṃ ca bhaktiparavaśabhavyajanavadanavigaladaviralastavanakalakalamāṃsalaiḥ pratikṣaṇaprahatapaṭahapaṭuravaparirambhameduraiḥ pūrvamāṇāsaṃkhyātaśaṅkaghoṣapariṣvaṅgakarālairdhārālākāhalakalarasitamāṃsalībhavadārambhairjṛmbhamāṇajanakolāhalapallavitairulasadvīṇāveṇuraṇi - taramaṇīyairāraṭitaḍhakkājhallarīṃkārakṛtāhaṃkārairairbhaṅgurakaraṇabandhabandhuralāsyalāsivilāsinīmaṇibhūṣaṇaśiñjitamañjulaiḥ kisalayitabharatamārgamanohārisaṃgītasaṃgataiḥ saṃbhṛtamahodadhimathanaghoṣamatsarairjinamahotsavatumularavaiḥ paribhūta iva nāvakarṇyate kadāpi kalyāṇetarapiśunaśabdaḥ |

p20.3

yatra ca strīṇāmadharapallaveṣvadharatā kucataṭeṣu kaṭhinatā kuntaleṣu kuṭilatā madhyeṣu daridratā kaṭākṣeṣu kātaratā rateṣu vinayātikramo mānagraheṣu nigrahaḥ praṇayakalaheṣu prārthanāpraṇāmaḥ pañcabāṇalīlāsu vañcanāvatāraḥ paramabhūt

p21

tasyāṃ caivaṃvidhāyāṃ vidheyīkṛtaprakṛtiḥ, pratāpāvanamadavanopattimakuṭamaṇivalabhīviṭaṅkasaṃcāritacaraṇanakhakānticandrātapaḥ, karatalakalitakarālakaravālamayūkhatimirābhisaradāhavavijayalakṣmīlakṣitasaubhāgyaḥ, samarasāgaramathanasaṃbhṛtena sudhāraseneva pratāpadahanadandahyamānapratibhaṭavipinajanitabhasitarāśineva nijabhujaviṭapivinirgatakusumastavakeneva paripanthipārthivapaṅkajākarasaṃkocakautukasaṃcitena candramarīcinicayeneva khaḍgakālindīsaṃjātena phenapaṭaleneva pāṇḍureṇa yaśasā prakāśitadigantaḥ, mandīkṛtamandaramahībhṛti nijāṃsapīṭhe bahunarapatibāhuśikharasamārohaṇāvarohaṇaparikhedinīṃ medinīṃ cirāya viśrāmayan, aśrāntaparicīyamānena vanīpakacātakapariṣadviṣādavighaṭanaghanārambheṇa karṇakīrtikairaviṇīnimīlanabālātapena kavikulakalahaṃsakalasvanaśravaṇaśaradavatāreṇa vitaraṇaguṇena mandayanmandāragarimāṇam, raṇajaladhitaraṇapotapātreṇa kṛpāṇaviṣadharavihāracandanaviṭapivanena kṣatradharmadinakṛdudayaparvatena parākrameṇa krītārṇavāmbaraḥ, prayāṇasamayacaladdalavucamabhāravinamitena mahīniveśena phaṇācakraṃ phaṇābhṛtāṃ cakravartino jarjayandiśidiśi nihitajayastambhaḥ, kumāra iva śaktikalitabhūbhṛdvigrahaḥ, śatamakha iva sumanasāmekāntasevyaḥ, sumeruriva rājahaṃsalālitapādaḥ, duryodhana iva karṇānukūlacaritaḥ, candra iva kuvalayānandikarapracāraḥ, caṇḍadīdhitiriva kamalākarasukhāyamānapādaḥ, pārijāta iva paripūrṇārthijanamanorathaḥ, rājā rājyāśramaguruḥ kurukuladhuraṃdharaḥ satyaṃdharo nāmābhūt

p22

yasya prasaradaviralakīrticandrātapaśītalāmaṃsavalabhīmadhiśayānā medinī śeṣaphaṇāviṣṭaranivāsānubandhinīṃ viṣoṣmavedanāmatyajat | yasminparipālayati payodhiraśanāvacchedinoṃ medinīṃ kusumaparimalacauryeṇa cākityamudvahanta iva mātariśvāno na kvāpi labhante sthitim | yasya ca nihitahāropadhānamadharitakanakagiriśilātalaviśālaṃ vakṣaḥsthalamadhiśayānā svabhāvasaṃkaṭakamalakoṭarakuṭīradurāsikāduḥkhamatyākṣīllakṣmīḥ | yasya ca pralayasamayavilasadanekadinakarakiraṇaduḥsahe prasarpati pratāpānale jalanidhijalamadhyaghaṭitāṃ prāktanīṃ sthitiṃ bahumanyata madhusūdanaḥ | yasya ca duḥsahapratāpe'pi sukhopasevyatā saukumārye'pyāryavṛttiratisāhase'pyakhilajanaviśvāsyatā viśvaṃbharāvahane'pyakhinnatā satatavitaraṇe'pyakṣīṇakośatā paraparibhavābhilāṣe'pi paramakāruṇikatā pañcaśarapāratantrye'pi pākaśāslate paramadṛśyata | yasya cārambhamabhimatāvāptiḥ prajñāṃ vidyādhigamaḥ parākramaṃ paripanthiparikṣayaḥ parahitaniratiṃ janānurāgaḥ pratāpaṃ durākramatā tyāgaṃ bhogāvalī kāvyarasābhijñatāṃ kavisaṃgrahaḥ kalpasaṃdhatāṃ kalyāṇasaṃpattirnyāyanetṛtāṃ nijakṛtyānullaṅghilokata| tattvajñānitāṃ dharmaśāstraśuśrūṣā durabhimānahīnatāṃ munijanapadaprahvatā mānanīyatāṃ dānajalārdīkṛtakaraḥ paramadhā-, rbhikatāṃ parameśvarasaparyā nītinipuṇatāṃ niṣkaṇṭakatā nirakṣaraṃ nirantaraṃ nivedayati

p23

tasya cābhavadadbhutācārarūpā rūpasaṃpadiva vigrahiṇī gṛhiṇīdharmasthitiriva sākṣātkriyamāṇā, samaravijayalakṣmīkhi puṣpadhanuṣaḥ, saṃkocitasapatnanārīvadanakamalā kaumudīva vidhuṃtudakabalanabhayādapahāya rajanīkaramavanimavatīrṇā, rāmaṇīyakacandrodayapiśunena saṃdhyārāgeṇeva manasidamadakarikumbhamaṇḍanasaṃbhṛtena gairikapaṅkāṅgarāgeṇeva navanalinanipatitena taruṇataraṇikiraṇakalāpeneva svabhāvapāṭalena prabhāpaṭalena vināpyalaktakarasānulepanamupapāditatalākalpaśobhamanavaratavinamadavanīpatiyoṣidalakāpīḍanipatitaiḥ sumanobhiriva manoharāṅguliparyāyaśuktipuṭavamitairmuktāphalairiva prakṛticaturacaṅkramakalāśikṣaṇakutūhalaniṣevamāṇaiḥ kalahaṃsaśāvakairiva satatamurucchatā stanamaṇḍalena mā pīḍaya vadanatuhinamahamiti kṛtapraṇāmaistārakāgaṇairiva tāruṇyoṣmakaṭhinībhavatkāntisalilabindusaṃdohasaṃdehadāyibhirnakhamaṇibhiravataṃsitamanupajātapaṅkaparicayamajñātamadhupapariṣadrūpasarpaṇamālinyamaharniśavibhāgavidhuravikāsamanubhūtapūrvamambhoruhayamalamiva caraṇayugalaṃ dadhānā, madanatūṇīvaiguṇyajalpākena kāntijaladhijalaveṇikānukāriṇā jaṅghādvayena pratipāditādhomukhakamalanālaśobhā, sunāsīradantāvalaśuṇḍāgārimaluṇṭākena kusumaśaranivāsamitambaprāsādamaṇḍanamaṇitoraṇarāmaṇīyakadhurīṇena madanamātaṅganahānālānastambhasavibhrameṇa svabhāvapīvareṇorukāṇḍadvayena kāmapi kamanīyatāṃ kathayantī, kaṃdarpasāmrājyasiṃhāsanena kaṭhinaviśālena pratikṣaṇamucchvasatā śroṇimaṇḍalena śithilīkṛtanīvīnahanābhyāsakheditakarā, maṇikiṅkiṇīraṇitacchalena bhaṅgabhayānnitambaviṣṭaramivābhiṣṭhuvatā ciraparicayapallavitaprematayā patanaśīlasya madhyasya mandetaramarīcīvīcisamudgamavyājena hastadānamiva prayacchatā prataptakāñcanakalpitena kāñcīvalayena pariveṣṭitanitambacandrabimbā, viḍambitaraśanālaṃkāramarakatamaṇimayūkhalekhayā tribhuvanavijayasaṃnahyadanaṅgasubhaṭakarakalitakṛpāṇalatālāvaṇyāpahāsinyā romarājikayā virājantī, rāmaṇīyakasaridāvartamaṇḍalena madanamataṅgajagalakaṭakena kāntanayanaśapharaviharaṇataḍāgena saundaryamahānidhigartasanābhinā nābhicakreṇa caritārthīkṛtalokalocanā, nitāntapīvaranitambaniṣpādanajanitaparikhedapariṇatatandrālubhāvena kamalasadmanā kṛśataramupapāditeneva durbahapayodharayugalavahanakātaratayā nābhihradanimagnenevānupalakṣitarūpeṇātitanīyastayā ghaṭitapaṭabandhaneva trivalīvyājena madhyadeśena darśitasaubhāgyā, saukumāryasaraścakravākamithunena mīnaketanakarikumbhasahacareṇa śṛṅgāranaṭaraṅgapīṭhena vilāsasarasīsamutpannasarasijamukulakomalena kucadvayena kiṃcidavanatapūrvakāyā, kadarthitakamalamṛṇālasaukumāryeṇa māṇikyapārihāryamarīcipaṭalakavacitena stabarakaniculitakusumaśaravilāsopadhānasaubhāgyena pravālakomalāṅgulinā surabhiśarīraparyāyapaṭīraviṭapisaṅgibhujaṃgena bhujadvayena bhūṣitā, dūṣitakambusaṃpadāḍambareṇa vadananalinanālakāṇḍena kaṇṭhena khaṇḍitataruṇapūgakaṃdharāhaṃkārā, pratibhaṭatuhinakiraṇavijayakautukena kārmukamiva bhrūlatānibhena bibhratā sahajaśaśadharaśaṅkhāgataṃ kaustubhamiva snigdhapāṭalamanoharamadharaṃ dadhatā sudhākarakalatramiti kaumudīmiva bandīkṛtya mandahasitacchalena darśayatā yuvativadanasāmrājyacihnamitra dhavalātapatramalakalatānipatitamiva kusumamābhirūpyadarśanadohaladhṛtamiva darpaṇaṃ candanatilakamudvahatā lalāṭārdhacandrabimbavigaladamṛtadhārāsaṃdehadāyinyā nāsikayā sīmantitena surāsurapariṣadapahṛtasāraḥ samudgatakālakūṭagaraladūṣitaḥ kṣīrajalanidhiriti jalajasadmanā sādaramupapāditamanapahāryaṃ kaṭākṣaśṛṅgārarataramaṇīyāmābhirūpyalakṣmījanamamahitamasitabhrūlatātamālavanalekhāpariṣkṛtapakṣmavelaṃ vilocanamayaṃ dugdhasāgarayugalamupadarśayatā mukhena madanamapi madayantī, manmathavilāsadolāyamānena prakṛtitaralanayanahariṇanahanapāśasavarṇena karṇapāśena baddhaśobhā, niśāmukhena kusumatārakāsphuraṇānāmabhinavajaladhareṇa vilāsavidyudunmeṣāṇāmunmiṣadandhakāramecakarucā mukhaśaśisaṃbhogakautukasaṃnihitaśarvarīśaṅkāvahena keśahastenāpahasitabarhibarhāḍambarā, pratinidhiriva lakṣmyāḥ, pratāpapūrtiriva saubhāgyasya, samāptibhūmiriva saundaryaparamāṇūnām, mano-

p24

rathasiddhiriva pātivratyasya , prakarṣarekheva strītvasya , mūrtiriva dākṣiṇyasya, kīrttiriva cāritrasya, vijayapatākeva pañcaśarasya, vijayā nāma mahiṣī

p25

tasyāṃ saundaryapunaruktābharaṇānāmabalānāṃ varge satyapi nisargata eva narapateraramatāntaḥkaraṇam | atha sa rājā rajanīkarākiraṇakandalavipakṣaiḥ kṣīrajaladhijaṭharaluṭhitaphenapaṭalaviśadairyaśaḥpallavairāpāditadiśāvilāsinīkarṇapūraḥ pūritamanīṣijanamanorathaḥ pratibalajaladhimathanamandareṇa vasuṃdharāmayūrīnivāsaviṭapena vīralakṣmīkareṇukālānena bhujastambhadambholinā khaṇḍitabhūmṛnmaṇḍalaḥ karttavyamaparamapaśyannavaśyendriyaḥ kusumacāpacāpalāni saphalayituṃ sarvākārābhirāformyā rāmayā sahābhilaṣansvabhāvāniśitadhiṣaṇāvadhīritapuruhūtapurodhasi yathāvadavagatarājanītivartmani phalitacaturupāyavijṛmbhitayaśasi parākramamṛgapatinivāsajaṅgamajagatībhṛti gabhīri maguṇagarhitodanvati sthairyaparihasitakulaśikhariṇi kuliśakaṭhinamanāsi saṃkaṭe'pyakhedini nikhilāricakrākramaṇaniṣṭhe kāṣṭhāṅgāranāmani nirastatandre mantriṇi niveśayituṃ rājyabhāramārabhata

p26.1

tathā prārabhamāṇe ca rājani rājanītikuśalāḥ kuṭiletarabuddhayaḥ kulakramāgatibhājaḥ kutsitakarmaparācīnacetovṛttayaḥ śamini vayasi vartamānāḥ katicana sacivāḥ sametya kṛtapraṇāmāḥ sapraṇayaṃ vyajijñapan— “ deva , devenāviditaṃ kiṃcidastīti na prastumahe kathayitum | tadapi devapādayoranitarasādhāraṇī bhaktirasmānmukharayati | taducitamanucitaṃ vā praṇayaparavaśairasmābhirabhidhīyamānamākarṇayitumarhati svāmī | deva, svahṛdayamapi rājñā na visrambhaṇīyam | kimutāpare | iyaṃ hi svabhāvasaralanijahṛdayajanitā sarvaviśvāsitā viśvānarthakandaḥ | kṣamāpatayaḥ śailūṣā iva mantriṣu nāṭayanti visrambhaṃ na tu badhnanti manasā | yataściraparicayasamupacitena visrambheṇa mantriṣu niveśitarājyabhārā rājānastaireva vyāpāditāḥ iti lokapravādā mukharayanti naḥ śrotrapatham | api ca sarvathāyamanarthānubandhī parihṛtanikhiletaravyāpāraḥ pakṣmalalocanāyāmatyāsaṅgaḥ | yataḥ surāsurasamarakaṇḍūladordaṇḍamaṇḍalī helollāsitakailāsakaṇṭhoktaparākramaḥ pratāpabhayavinamadanekavidyādharamakuṭamaṇipādapīṭhaviluṭhitacaraṇo'pi rāvaṇaḥ praṇayabhareṇa janakaduhitari janitapāravaśyaḥ samaraśirasi daśarathatanayanidhanāya nijakaravimuktena raṇalakṣmīmukhakamalavikāsadivasakarasahacareṇa cakreṇa yaśaḥśeṣatāmanīyata | api ca tapaścarannatiduścaramaravindasadmā śaṅkitabalamathanapreṣitavarayoṣidviracitavilāsavilokanavigalitadhṛtiranubhavannātmabhuvaścāpalamabhajadapahāsyatām |

p26.2

tathā tathāgato'pi kadācitkāmaśarapatanaparavaśakarabhapariṣadahamahamikayā parigrahaparyākulāṃ kāmapi bāleyīmālokayankaruṇārasataralitamatirāvirbhavadanekaśatabhagaśabalitakarabhīve - ṣaḥ kṣaṇamasthāditi nāstikacūḍāmaṇermahīyānnanu kalaṅkastasya | taditthamyaśaḥpaṅkapayodharāgame dharmakamalākaranimīlananiśāmukhe dvitīyapuruṣārthaparuṣarājayakṣmaṇi jaḍajanajanitasaṃbādhe vivekilokanindite kaṃdarpavartmani na nirbharaṃ nidadhati kṛtadhiyaḥ padam | tadavirodhena dharmārthayoranubhavankāmasukhamajahadavanīpatidharmaṃ pannagaparivṛḍhaparibhāvukena bāhunā pālaya payonidhiraśanālaṃkāriṇīṃ dharaṇīm ” iti praṇayasvarūpasākṣātkāraṇamaṇidarpaṇābhāni bahuvidhānidarśanasaṃvāhitārthāni prekṣāvadekāntahṛdyāni tadātvakaṭukānyapyudarkamadhurāṇi mantrivacanāni vanitāpabhogakutūhalajālajaṭilite jananāthacetasi niravakāśatayeva na padamalabhanta | atha bhāviparibhavacakitasvānteṣu sāmanteṣu kartavyābhāvena mūkībhavatsu, śokakṛśānuparamarśamarmaritamanasi sīdati ciraṃtane rājaparijane, paryaśrunayaneṣu pravṛttavanagamanaśraddheṣu pauravṛddheṣu , pārthivastāvanmātratayā dharitrīrājyopabhogādṛṣṭānāṃ tathābhāvitayā tasya vastuno durnivāratayā makaradhvajasya duratikramatayā ca niyaternirantaranipatadanaṅgaśaraśakalīkaraṇabhayādiva palāyitavivekaḥ prakṛtiniṣṭhure kāṣṭhāṅgāre nijabhujādavatārya rājyabhāraṃ rājīvadṛśā saha rantumārabhata | kadācitprahatamṛdumṛdaṅgaṃ raṅgamadhivasanvilāsinīnāmaticaturakaraṇabandhabandhuramanaṅgatantraśikṣāvicakṣaṇaviṭavidūṣakapariṣadupaASYṃ lāsyamavālokiṣṭa |

p26.3

kadācidanugatavīṇāveṇuraṇitaramaṇīyaṃ ramaṇīnāṃ gītamākarṇyankarṇapāraṇāmakārṣīt | kadācidvikacakusumaparimalataralamadhukarakalaravamukharite latāmaṇḍape viracitanavakisalayaśayane kṛśodarīmarīramat | kadācidūnakarīva kariṇīsakhaḥ saha dīrghadṛśā viharanvihāradīrghikāṃ balavadāsphālanabhayādiva samuttarattaraṅgalaṅghitamaṇisopānapathāṃ parasparalīlāprahāradohalāvācitanalinaśayanasamuḍḍīnakalahaṃsadhavalapakṣapaṭalamuhūrtaghaṭitaviyadvitā - nāmatānīt | kadāciccandraśālātalaprasāritaśayanamadhyaṃ tanumadhyayā sahādhivasanbasantayāminīṣu nirantaramāvirbhavadbhirāmṛtakarakiraṇakandalaiḥ kaṃdarpadantāvalakarṇatālāvacūlacāmarairnayanacakorayorātitheyīmanalpāmakalpiṣṭa| tadevaṃ manorathapathātivartiṣvamartyalokasulabheṣu viṣameṣuvilāsasāphalyasaṃpāditaviṣayasukheṣu nimajjati nikāmavijṛmbhitarajasi rājani, kadācitkasyāṃcana niśīthinyāmanena saha saudhaśikharabhāji paryaṅke pañcaśarakeliparicayapaunaḥpunyajanmanā pariśrameṇa paravaśā mahiṣī suṣvāpa | tataścaṭulacakoracañcupuṭakabalanādiva viralamahasi candramasi nikhilaniśājāgaraṇajātayā suṣupsayeva viśati caramagiriguhāgahvaramavataradanūrusārathisaparyāparyākulena saptarṣilokena vikacakusumakutūhalādavacita iva viveyatāmupeyuṣi jyotiṣāṃ gaṇe gataprāye rajanyāsturyaprahare rājñī svapnatrayamadrākṣīt | ayākṣīcca tatkṣaṇa eva sā saṃjātaśokaprasādavidrāvitāṃ nidrām | aśrauṣīcca prabudhyamānabhavanakalahaṃsaravamāṃsalaṃ vaco maṅgalapāṭhakānām |

p26.4

samudasthācca satvarasamupasṛtayāmikayuvatijanaprasāritahastāvalambanā pralambamānakeśahastavinyastavāmahastā śanaiḥśanaiḥ śayanatalāt | udamīmilacca vikacotpalavibhramamuṣī cakṣuṣī sakaladoṣaparihāriṇi bhagavadarhatparameśvarasya śrīmukhāmbhoje | prāṇaṃsīcca pracurabhaktyā baddhāñjaliḥ praśithilitakabarīcumbitamahītalā nikhilabhavakleśaharaṃ bhagavantam | vyacīcaracca vigalitanidrākṛtālasyā kimasya phalaṃ svapnasyeti | vyadhācca mano bharturmukhādasya phalaśrutau

p27

atha rajanīvirahajanitamasahamāna iva paritāpamaparajalanidhijalamavagāhamāne yāminīpraṇayini, taraṇirathaturagakharakhurapuṭaparipatanabhayena kvāpi gata ivānupalakṣyamāṇe tārāgaṇe , gaganapayonidhijaṭhararūḍhavidrumalatāvitānaviḍambini prathamagiriparisaravanadāvavibhramamuṣi pratyagrajanitapratyūṣagarbharudhirapaṭalapāṭalimadruhi pallavayati balamathanadiśāmukhamaruṇakiraṇakalāpe tapanadarśanarasādiva vikasitatāmarasadṛśi vikacitadalaniścayakavacitakakubhi kamalākare , prabudhyamānapaṅkajinīniḥśvāsasabrahmacāriṇi prasṛmaratuhinasalilakaṇanikaraparicayasamupacitajāḍimāni ghaṭamānarathāṅgamithunavihitāśiṣi virahinayanajalavarṣiṇi vismarakusumaparimalavāsitahariti vātumārabdhavati maruti vaibhātike , nijasuhṛdabhibhāvukadinakṛdudayadarśanapārijihīrṣayeva ghaṭitadalakavāṭamudre nidrāmabhilaṣati kairavākare, vārākaraciranivāsajanitajaḍimavighaṭanavidhṛtāruṇakambala iva vibhāvyamāne divasabhujaṃgaphaṇāratne gaganamurabhidābharaṇakaustubhe gabhastimālini mahaḥstomaiḥ stabakayati pūrvamacalam , anuṣṭhitadivasamukhavidheyā vijayā vihitavaibhātikakṛtyaṃ kṛtajinacaraṇasaparyaṃ paryaṅkikāniṣaṇṇaṃ savinayamabhyetya rājānamardhāsanamadhyāsiṣṭa | punarabhāṣiṣṭa ca mukhākṛtisūcitākūtā jijñāsāparavaśapārthivakṛtānuyogā paṅkajākṣī— “āryaputra , svapne vikasitakusumasaurabhasaṃbhramadalikulamukharitaharidavakāśamahimakararathamārgalaṅghanajaṅghālaviṭapānibiḍitaviyadābhogamabhinavaghanapariṣadabhibhāvukapalāśapaṭalakavāci - tavapuṣamaruṇakiraṇaśoṇakisalayaprasūnadarśitākālasaṃdhyaṃ kamapyaśokaśākhinamavālokiṣi | sa ca kṣaṇena kṣoṇīruhaḥ kuladharaṇīdhara iva kuliśapaṭanena śatadhā śakalīkṛtatanurapatadavanīpṛṣṭhe | samudatiṣṭhacca tasya tarormūlādakaṭhoradalapuṭaluṇṭhitena lohitimnā limpam̐llocanapathamadhāratadivasakarabimbena jāmbūnadaghaṭitena kirīṭena śobhitaśikharabhāgastuṅgaviśālaviṭapakabalitaviyadantarālaḥ ko'pi kaṅkeliḥ | tatra ca prālambiṣṭa prathamānaparimalataralamadhukaramālaṃ mālāṣṭakam | tathāvidhaṃ tamanubhūya svapnavṛttāntaṃ pravṛttaharṣaviṣādā ca tatkṣaṇa eva nidrāmamuñcam | ācakṣva phalamamuṣya " iti

p28.1

tadanu narapatiravaniruhapatanadarśanādakuśalamātmani śaṅkamāno'pi cāmīkarakirīṭanirīkṣaṇaniveditena tanayalābhena mudamudvahannadhikavikasitavadanatāmaHTrasarasīruhāsanavilāsinīcaraṇanakhamaṇicandrikāmiva daśanakiraṇakandalīṃ darśayansa caturamavocat—“devi, pakvamadya naściraviracitena jinapādapaṅkeruhasaparyāprabandhena | phalanti ca sakalabhuvanamahanīyatapasāmavitathavacasāmatrabhavatāmṛṣīṇāmāśiṣaḥ | tathāhi—kathayati kanakamakuṭaḥ kalyāṇi, te tanayam | tasyodayamāvedayati patitapādapamūlarūḍhaḥ kaṭhoretaraḥ sa kaṅkeliḥ | amuṣya ca vadhūḥ sūcayanti tāḥ puṣpasrajaḥ ” iti | dayitavacanāmṛtaparitoṣitasvāntā sīmantinī 'mahīruhapātaḥ kimabhidhatte' iti mahīkṣitamaprākṣīt | 'tadapi kimapi me nivedayatyamaṅgalamavaniruhapatanam' iti kathayati jagatīpatāvapatadanilarayahatā vanalateva mahītale mahiṣī |

p28.2

tataḥ kṣititalaviluṭhitavapuṣaṃ vigaladaviralabāṣpajalapūratarattaralatārakadṛśaṃ śithilitanahanavismṛrakeśamasṛṇitabhuvamavirataniḥśvasitamarudūṣmamarmaritadaśanacchadakisalayaṃ vidhuṃtudakabalitamiva tuhinakiraṇabimbamantargataviṣādaviṣavegaśyāmamānanamudvahantīṃ davadahanaśikhāparāmarśaparimlānāmiva vanalatāṃ vanakarisamutpāṭitāṃ dinakaramarīciparicayapacelimamiva mṛṇālinīṃ māninīṃ manyubharaparavaśaḥ pṛthvīpatiravattīrya paryaṅkādadharitabhujaṅgapatibhogasaubhāgyena bhujadvayena samutkṣipya svāṅkamāropayannati tvaritaparijanāepanī tairmalayaja mṛṇālaghanasāratuṣārapramukhaiḥ śiśiropacāraparikaraprakaraiḥ pratyutpannasaṃjñāmakārṣīdvyāhārṣīcca“bhīru, keyamākāsmikakātaratā taralayati bhavatīm | kena jagati svapnānāmavitathaphalatvānvabhāvi | bhāvi vā vastu kathamastu pratibaddham | purākṛtasukṛtetarakarmaparipākaparādhīnāyāṃ vipadi viṣādasya ko'vasaraḥ | viṣādaḥ kiṃ nu vipadamapanudati | pratyuta vipadāmeva bhavebhave prabandhamanubadhnāti | tadeyamubhayalokavirodhī viṣādaḥ kimityādriyate | yaśca samupasthitāyāṃ vipadi viṣādasya parigrahaḥ so'yaṃ caṇḍātapacakitasya dāvahutabhuji pātaḥ | tato hi kṛtadhiyastattvacintayā vipadāmeva vipadaṃ vitanvanti | kiṃcāvayoranantāḥ khalvatītā bhavāḥ | na teṣu saṃgatistathaiva bhāvinyapi bhavaprabandhe | tatastadantarālagatakatipayadi ROBERTparyavasāyini saṃgame'sminkastavāyamāgrahaḥ | saṃsṛtau hi viyogaḥ saṃyogināṃ niyogena bhavitā | tvamapi kimetanna jānāsi | kimavagāhitajinaśāsanaḥ kṛtī jano vipadi saṃpadi vā bāhya iva momuhyate |

p28.3

kaḥ syādevaṃkṛte kṛtināmaviśeṣajñādviśeṣaḥ | kiṃtu viśeṣatastvamaśeṣadoṣaharaṃ bhagavantamataḥ paramārādhayeḥ | kurvīthāśca pātradānādinā pavitramātmānam | kimanyadātmanāmasti śaraṇam | asti cedāyuṣaḥ śeṣaḥ śeṣaiva jinapādāmbhojalabdhā bhavābdhau bhavyānāmupaplavamupaśamayet | tasmādvivekavidhurajanaviṣayādviṣādānnivartayitumātmānamarhasi” iti | tataḥ priyatamavadanatuhinakiraṇamaṇḍalaviniryadmallavacanāmṛtanirvāpitaviṣādaviṣānalā vilāsinī śaradi sarasīva śanaiḥśanaiḥ prasādaṃ pratyapadyata | prāvartata ca yathāpuramavanipuraṃdaramanuvartitum | atha katipayadivāsāpagame pariṇataśarakāṇḍapāṇḍunā kapolayoḥ kāntimaṇḍalena tuhinamahasamiva vāsavī diśā śaṃsati sma garbhe garbharūpasya pariṇāmaṃ hariṇākṣī | kāṣṭhāṅgārakānanadidhakṣayā jvaliṣyataḥ sutapratāpānalasya dhūmakandala iva kālimā kucacūcukayoradṛśyata | tanayamanasaḥ prasāda iva bahiḥ prasṛtaścakṣuṣoralakṣyata dhavālimā | nikhilajanadaurgatyaduḥkhadruhi gatavati garbhamarbhake bibhratīva bhītimudarādatidūraṃ daridratā prādravat | buddhvaiva bhāvinaṃ snuṣābhāvamabhavadavanau padanyāsaparāṅmukhī | garimṇā garbhe samupeyuṣi durdharatāṃ kleśitādharapallavāścāmarapavanā iva dauhṛdaśriyaḥ pratikṣaṇaṃ niḥśvāsāḥ prāsaran | nikhilabhuvanavāstavyānāṃ vastūnāṃ bhoktāramātmajamāvedayantīva vividharasāsvādalālasā samajani rājñī | parijanavanitākarapallavātpādayugalamākṛṣya pārthivamakuṭamaṇiśilāśayaneṣu śāyayitumacakamata kamalākṣī |

p28.4

api bhūṣaṇānāmudvahane klāmyadaṅgayaṣṭiścayāṇāmapi viṣṭapānāṃ bhāramaṃsaśikhare niveśayitumudakaṇṭhata kambukaṇṭhī | tadevamupacitadauhṛdalakṣaṇāmeṇākṣīmālokya kadācidatanuta narapatirantaścintām- 'āpannasattveyamāvedayati phalamabhyudayaśaṃsinaḥ svapnasya | kimevamaparo'pyaśivaśaṃsī phaliṣyati | kena vā viniścetuṃ pāryate | bhavitavyatā phalatu vā kāmam | kā tatra pratikriyā | na hi purākṛtāni puruṣaiḥ pauruṣeṇa śakyante nivārayitum | kiṃtu duṣkṛtaparipākabhāvinā durnivāreṇa duḥkhena yadyapi vayamabhibhūyemahi tadapi kurukulaniranvayavināśaparihārāya parirakṣaṇīyā prayatnena patnīyamantarvatnī' iti | tataśca viśrutaviśvaśilpakauśalaṃ viśvakarmāṇamiva pratyakṣaṃ takṣakamāhūya garbhadohalajanitakelīvanaviharaṇamanorathāṃ manoramāṃ vinodayitumabhimatadeśagamanakauśalaśālinaṃ kamapi yantrakalāpinaṃ kalpayeti mahīkṣidādikṣat | adrākṣīcca satvaraśilpikalpitamakalpitanirviśeṣamaśeṣajanananayanaharṣadāyinaṃ śikhinam | adācca tasmai vismayamānamanā mānaveśvaro manorathapathātivarti kārtasvarādikam | vyaharacca manohareṣu vihāropavaneṣu vanitāmāropya mayūrayantre narendraḥ

p29.1

itthaṃ gamayati kālaṃ kāmasukhasevārasena rājani rājīvadṛśaśca kramādabhivṛddhe garbhe nirbhararājyopabhoganiṣṭhaḥ kāṣṭhāṅgāro'pyākṛtimiva kṛtaghnatāyāḥ sākṣātkārayannayaśaḥśarīramivākalpamavasthāpayansajjanasaraṇimiva khilīkurvansarvajananigrāhyatāmiva pratigṛhṇanprakṛtimiva tucchatāyāḥ pradarśayanpṛthivīpatāvacitetaramuparacayitumupākraṃsta prākraṃsta ca pratidinamevaṃ cintayitum—“ viharadaśvīyakhurapuṭavighaṭitadharaṇītalotthitadhārālarajaḥpaṭalaghaṭitaripumaṇḍalotpātapāṃsuvarṣeṇa samaraharṣalamadvadibhakapolataṭavigalitamadajaladarśitāparakālindīpravāheṇa vilasadasimarīcijālamecakitadaśadiśāmukhena yuddhonmukhasubhaṭabhujadaṇḍakuṇḍalitakodaṇḍaviḍambitapitṛpativakrakuhareṇa bhuvanavivaravyāpinā balena śaśarire śatravaḥ | ā mahendramadāvalakalabhakarṇatālapavanavidhutapādapakusumaghūlīdhūsaritaparisaravanādudayagirerā kheladūruṇaramaṇīcaraṇanyāsamiladaviralapāvakapallavitaprastarādastagirerā śailarājaduhitṛkaranakhalūnapallavabharakṛtāvanīruhaśikharollāsātkailāsādā niśicarakulapralayadhūmaketoḥ setoravanatamakuṭamaṇitaṭaluṭhitairmāṇikyamahaḥpallavairarcayanti naścaraṇau dharaṇībhujaḥ | evaṃ phalitasakalamanorathasya sarvorvīpālamauliviniveśitacaraṇasya śauryaśālino mādṛśasya paranideśakaraṇamayaśaḥkāraṇam | na hi cetayamānā māninaḥ paraśāsanaṃ śirasā dhārayanto vahanti jīvitam | sakalabhuvanādhipatyopabhogasukhitamapi duḥkhayati hi pāratantryam | tatkenāpi vyājena vyāpādya rājānaṃ vyapagatapāratantryaśokaśaṅkurniḥśaṅka eva mahīṃ madekaśāsanāṃ vidhāsyāmi ” iti |

p29.2

itthamanuvartamānamanoratham , kadācitkanakagiriśilātalaviśālasya vimaladukūlavitānavirājinaḥ pralambamānakadalīkākalāpasya kāñcanaśilāstambhaśumbhato mahato maṇḍapasya madhyabhāganiveśini niṣkṛṣṭrāṣṭāpadanirmitavapuṣi vicitrāstaraṇaśobhini siṃhāsane samāsīnam,pṛṣṭhataḥ sthāpitena rājalakṣmīnivāsapuṇḍarīkapāṇḍareṇa dhavalātapatreṇa tilakitamūrdhānam,ubhayataḥ sthitābhiranukṣaṇaraṇitamaṇipārihāryamukharabāhulatikābhirvāravāmanayanābhi ḥ savilāsavidhūyamānavimalacāmaramarudāndolitakusumadāmasurabhitavakṣaḥsthala - m , mūrtimantamiva śauryaguṇam , vigrahavantamivāvalepam , ātmadehaprabhākavacitakāṣṭhaṃ kāṣṭhāṅgāraṃ parivārya prakaṭitapraśrayāḥ samantādāsikṣata sāmantāḥ | atha tānālokya kapaṭakarmapaṭiṣṭhaḥ kāṣṭhāṅgāraḥ svahṛdayaviparivartamānārthasamarthanacaturaṃ kimapi vacanamacīkathat —‘‘ kimapi vivakṣatāmeva naḥ kṣīṇatāmayāsiṣuraneke divasāḥ| adyāpi lajjamānamiva mānasamāntarākarṣati rasanām | parivādapavipatanabhīteva galakuharānna niḥsarati sarasvatī | pātakapaṅkapattanātaṅkādiva kampate kāyaḥ | kimetatsvāntaṃ durantaṃ veti svāntaṃ na muñcati cintā | tadapi daivādeśalaṅghanabhayotkhātaśaṅkāśaṅkuniraṅkuśena manasā samāvedyate | svapne kenāpi pārthivaparipanthinā daivatena ‘nihatya rājānamātmānaṃ rakṣa’ iti niranukrośena samāvedyate | kātra pratikriyā | kiṃ vātra prayujyate |

p29.3

yadihāsmābhirvidhīyeta tadabhidhīyatām ” iti pāpiṣṭhena kāṣṭhāṅgāravacanena kupitakaṇṭhīravakaṇṭhaniḥsṛtena svanena vanakāriṇa iva kāṃdiśīkā niṣkṛpaniṣādanirdayākṛṣṭiniṣṭhyūtena cāpaṭaṅkāreṇa raṅkā iva dhṛtātaṅkāḥ pramādapravṛttena prāṇivadhena tapodhanā iva sadyaḥsaṃjātabhayāḥ sarvaṃkaṣaśokapāvakapacyamānatanavaḥ saṃtāpakṛśānudhūmamiva śyāmalimānamānanena darśayantaḥ pātālatalapraveśāya dātumavakāśamarcayanta iva vikacakamaladalaniścayena medinīmavanamitadṛśaḥ prasṛmaraniḥśvāsanirbharauṣṇamarmaritādharāḥ karanakharaśikharavilikhitāsthānabhūmayaḥ svāntacintyamānanarapatiduścaritadūyamānā duḥkhabharabhajyamānamanovṛttayaḥ kartavyamaparamapaśyantaḥ paśyantaśca parasparamukhāni mūkībhāvena darśitaduravasthamavāsthiṣata mantriṇaḥ | tatastūṣṇīṃbhāvāvivṛtāvisaṃvādeṣu svedasalilaniveditavedanānubandheṣu citragateṣviva niṣkampanekhilāṅgeṣu mantraprabhāvāniruddhavīryeṣviva viṣadhareṣu vigatapratīkāratayā hūtkurvāṇeṣu saciveṣu dharmadatto nāma dharmaikatānabuddhiramātyamukhyaḥ prajñāpradīpadṛṣṭakāṣṭhāṅgārahṛdayagatārtho'pi pārthivapakṣapātādanapekṣitaprāṇaḥ sadhīramabhāṇīt—"āyuṣman, naikadoṣatimiraviharaṇarajanīmukhaṃ rājadrohaṃ daurātmyādupadiśati daivate'sminnākasmikaḥ ko'yamādaraḥ| paśya viśaṃbharāpatayo hyātiśayitaviśvadevatāśaktayaḥ | tathāhi—yastvapakaroti devatābhyaḥ sa punaḥ paratra vipadyeta vā na vā | manasāpi vaiparītyaṃ rājani cikīrṣatāṃ cintāsamasamayabhāvinī vipaditi naitadāścaryam | yadekapad eva saha sakalasaṃpadā saṃpanīpadyate pralayaḥ svakulasyāpi |

p29.4

paratrāpi pāpīyasastasyādhogatirapi bhaviteti śaṃsanti śāstrāṇi | tadvivekavidhurajanagatāgatakṣuṇṇamayaśaḥpaṅkapaṭalapicchilamabhitaḥprasaradapāyakaṇṭakakoṭisaṃkaṭamaśeṣajanavidveṣaviṣadharavihārabhīṣaṇamaparyavasāyiparivādaparyāyadāvapāvakaparītaṃ pārthivaviruddhamadhvānaṃ sudhiyaḥ ke nāma vagāhante | prakṛtimūḍhamatayaḥ prekṣāvihīnā hi muñcantaḥ saujanyaṃ saṃcinvantaḥ sarvadoṣānutsārayantaḥ kīrtimurīkurvāṇā avarṇavādaṃ vināśayantaḥ kṛtaṃ vyākrośayantaḥ kṛtaghnatāṃ parihṛtya prabhutāmanupraviśya bāliśyamanāropya garimāṇamāropya laghimānamanarthamapyabhyudayamamaṅgalamapi kalyāṇamakṛtyamapi kṛtyamākalayanti | bhavādṛśāṃ punarīdṛśeṣu viṣayeṣu kaḥ prasaṅgaḥ” iti| pṛthivīpatisaṅkrapiśunaṃ dharmadattavacanaṃ kāṣṭhāṅgārasya madapariṇatavāraṇasyeva nivāraṇārthaṃ niṣṭhuraniśitasṛṇipatanaṃ paravādivargasyeva nisarganirdoṣānaikāntasamarthanaṃ prakṛṣṭakulajātasyepramādasaṃbhavadanivāryātmaskhalitamarantudamabhūt

p30

tadvacanamadhikṣipya kṣeprīyaḥ kṣititalāduttiṣṭhankāṣṭhāṅgārasya syālaḥ sālaprāṃśukāyaḥ kanda iva heyatāyāḥ kāṣṭheva kāṭhinyasya kāṅkṣitakāśyapīpatinidhano mathanaḥ “kathayantu kāmaṃ kākā iva varākāḥ | na kadācidapi devena devatādeśalāṅghinā bhavitavyam | bhavitavyatābalaṃ tu paścātpaśyema | kiṃca kiṃkarāḥ khalu narā devatānām | yadīha devatāḥ paribhūyante narāpacāracākyityena so'yaṃ pāśadarśanabhayapalāyitasya phaṇini padanyāsaḥ karikalabhabhītasya kaṇṭhīravakaṇṭhārohaḥ” iti roṣaparuṣamabhāṣiṣṭa | tadvacanaṃ tu tasya hṛdayaṃ taskarasyeva karṇīsutamatapradarśanaṃ saugatasyeva śūnyavādasthāpanaṃ pariṇatakariṇa ivādhoraṇānuguṇyamatitarāṃ prīṇayāmāsa

p31

tataḥ samīhitasādhanāya kāṣṭhāṅgāraḥ saciveṣu pratīpagāmiṣu katicidavadhīdapadhīḥ | katicana kālāyasanigalacumbitacaraṇāṃścakāra coravatkārāgṛhe | jagṛhe ca rājagṛhamapi tatkṣaṇa eva kṣoṇīṃ kṣobhayatā balena prabalena

p32

anantaramaṣṭāpadanirmite mahati paryaṅke pākaśāsanamiva sumeruśirasi niṣaṇṇam, aparaviyadāśaṅkākṛtāvatārāmistārakāpaṅkibhiriva vyākośakusumaniścayaviracitābhiḥ prālambamālikābhiḥ surabhitavakṣaḥsthalam , adharitaśāradapayodharakulena dukūlena mandaramiva mathanasamayamilitena phenapaṭalena pāṇḍuritanitambam, paricumbitadaśadiśāvakāśena padminīsahacaramarīcīvīciparibhāvukena sahajena tejaḥprasareṇa prataptacāmīkaraparikalpiona prākāreṇeva parivṛtam, śekharakusumaparimalataralamadhukarakalāpapunarudīritakuntalakālimakvacitamūrdhānam, ubhayasavidhagatavārayuvatikaratalavidhutadhavalacamaravālapavananartitacelāñcalam, antikamaṇidarpaṇapratibimbanibhenānaṅgasukhānubhavāya nālamekeneti dehāntaramiva dhārayantam, anavaratatāmbūlasevādguṇitena sphuṭitabandhujīvalohitimasucchāyena daśanacchadālokena prabhūtatayā manasyamāntaṃ rāgasaṃbhāramiva bahirudvamantam, nejamukhalakṣmīdidṛkṣopanatena kṣīrajalarāśineva snigdhadhavalagambhīreṇa kaṭākṣeṇa vikasitapuṇḍarīkadalanivahadhavalitamiva taṃ pradeśaṃ darśayantam, nṛttaraṅgamiva śṛṅgāranaṭasya nivāsaprāsādamiva vilāsasya sāmrājyamiva saubhāgyasya saṃkalpasiddhikṣetramiva kaṃdarpasya sāramiva saṃsārasya dṛśyamānaṃ mānaveśvaraṃ viśvaṃbharātalavinamitamaulirabhipraṇamya pratīhāraḥ sapraśrayamabravīt'deva kurukulakamalamārtaṇḍa mahīpālabalapayodhimathanamandarāyamāṇadordaṇḍa duḥsahaśauryabādhitaparacakra vikramākrāntasakaladiganta, samantādāgatena saṃrabhasacalitaturagakharakhuraśikharadāritadharāparāgapāṃsulanabhomaṇḍalena maṇḍalāgramarīcitimiritaharidantarālena sindhuravarakaraṭavahadviralamadajalajambālitajagatītalena gagananīlotpalavipinaviḍambikuntadantureṇa vīralakṣmībhrūviracitabhrūkuṭikuṭilakārmukataraṅgitena pralayavelāviśṛṅkhalajaladhijalapūrabhayaṃkareṇa nikhilajagadākramaṇacatureṇa caturaṅgabalena pratyavatiṣṭhate kāṣṭhāṅgāraḥ' iti | atha tenāśrutapūrveṇa vacanena 'kathaṃ kathaṃ kathaya kathaya' iti pṛcchanpratīhāraṃ jhaṭiti ghaṭitakopagranthirandhībhavan, paryaṅkaparisaranihitamahitakulapralayadhūmaketukarālaṃ karavāḷaṃ kare kurvan, akharvagarvasamutkṣiptadakṣiṇacaraṇādhiṣṭhitavāmorukāṇḍaḥ, caṇḍaroṣāṭṭahāsavisaradamaladaśanakiraṇadhavalitavadanaśaśimaṇḍalaḥ, sphuṭitaguñjāphalapuñjapiñjareṇa krodharāgarūpitena

p33.1

cakṣuṣaḥ prabhāvapaṭalena paritaḥ prasarpatā pratibhaṭapalāyanamanoratharoghinamanalaprākāramiva pravartayan, prasvinnadehapratibimbitābhirbhavanabhitticitrayuvatibhiḥ ‘atisāhasaṃ mā kṛthāḥ’ iti gṛhadevatābhiriva praṇayaparyākulābhiḥ parirabhyamāṇaḥ, kṣudranarendrākramaṇakopavarmitaviṣa iva viṣadharastatkṣaṇamanyādṛśa ivādṛśyata kāśyapīpatiḥ| ādiśacca pratīhāram ‘ānaya tvaritamahitacamūsamūha nivāraṇānvāraṇānapratihatajavavirājino vājino'samasamarasāhasalampaṭānabhaṭānbhagnaripunṛpatimanorathānrathānapi’ iti| atha nijabhujadambholivisrambhādanapekṣitasahāyaḥ sarabhasamuttiṣṭhannardhāsanabhraṣṭāmutkampamānakāyāṃ samucchinnamūlāmurvītalapatitāmiva latāmutkrāntajīvitāmiva niḥspandakaraṇagrāmāṃ dharaṇītalaśāyinīṃ śātodarīmālokya bahuvidhanidarśanasahitavastusvabhāvopanyāsaprayāsairapyanāsāditasvāsthyām ‘asthāne keyaṃ kātaratā| kṣatriye, madvirahakātarāpi kurukulamūlakandagarbharakṣaṇāya kṣaṇādito gantumarhasi| śapāmi jinapādapaṅkeruhasparśena’ ityabhidadhāna eva vidhāya tāṃ mayūrayantre narendraḥ svayameva taṅgamayāṃcakāra| cakorekṣaṇāmādāya kṣaṇena gaganamuḍḍīne yantraśikhaṇḍini khaṇḍayituṃ pratibhaṭānkarakalitakaravālaḥ kāśyapīpatiḥ kaṇṭhīrava iva girikandarānmandirādrnigāt| nirgate ca tasminvismayanīyavikrame vighūrṇitakṛpāṇavirājini rājani mṛgarājadarśana iva karikalabhayūthamandhakāramiva ca dinakṛdudaye tadanīkamanekasaṃkhyamatidūraṃ palāyata|

p33.2

palāyamānaṃ balaṃ balātpratinivartya svayameva prārthayamāne pārthivaṃ kārttantyakāṣṭhāṃ gate kāṣṭhāṅgāre rājā tu dāritamattacārikumbhakūṭaḥ, pāṭitarathakaḍyaḥ, khaṇḍitasubhaṭabhujadaṇḍasaṃhatiḥ, saṃhṛtaturagacamūsamūhaḥ, sasaṃbhramaṃ samaraśirasi viharan, vividhakarirathaturagakhaṇḍanarabhasakuṇṭhitamaṇḍalāgraḥ, kimanena kṛpāvikalajanasamucitena sakalaprāṇimāraṇaviharaṇaraseneti janitavairāgyabharaḥ, ‘viṣayāsaṅgadoṣo'yaṃ tvayaiva viṣayīkṛtaḥ | sāṃprataṃ vā viṣaprakhye muñcātvānviṣaye spṛhām’ || iti bhāvayan, parityaktasakalaparigrahaḥ, svahṛdayamaṇipīṭhapratiṣṭhāpitajinacaraṇasarojaḥ, kāṣṭhāṅgārāya kāśyapīmatisṛjya tridaśasaukhyamanubhavitumamaralokamāruroha | ārūḍhavati bhūbhṛti bhuvanamanimiṣāṇāmunmiṣadviṣādaviṣavidhurāṇāṃ paurāṇāṃ paṅkilayati bāṣpajalapravāhe mahīm , mukharayati daśa diśāṃ mukhāni nirdayoraḥsthalatāḍanajanmani rave niravadhikavepathūnāṃ puravadhūnām , avadhūtakalatraputrādyanuvartaneṣu nivṛttisukharasaviśiṣṭeṣu viśiṣṭeṣu, kāṣṭhāṅgārasya kāṭhinyaṃ kathayati mithaḥ sujane jane, nirūpayati durantatāṃ kandarpapāratantryasya padārthapāramārthyaparijñānaśālini vivekivarge, vyagragatirgaganapathena gataḥ sa kṛtrimāśikhaṇḍī nijanagaropakaṇṭhabhāji pretavāse pārthivapreyasīmapātayat | atrāntare vṛttāntamimamatidāruṇamambaramaṇiranusaṃdhātumakṣamamāṇa iva mamajja madhyesāgaram | sākṣātkṛtanarapatimaraṇāyā varuṇadiśaḥ śokānala iva jajvala saṃdhyārāgaḥ | na lokayatu lokaḥ preyasīṃ pṛthivīpateritīva kālaḥ kāṇḍapaṭikāmiva ghaṭayati sma diṅmukheṣu nirantaramandhakāram |

p33.3

atha narapatisamaradharaṇīsamudgataparāgapaṭalapariṣvaṅgapāṃsulamaṅgamiva kṣālayitumaparasāgarasalilamavatīrṇe kiraṇamālini, mahīpatyanumaraṇamaṇḍanasaṃbhṛtaraktacandanāṅgarāga iva vasuṃdharāyāḥ kṣaritajananayanāśrunirjharakṣālanādiva kṣayamupeyuṣi jyotiṣi sāṃdhye, sārvabhaumavirahaviṣādavegavidhūyamānadiśāvadhūkeśakalāpa iva mecake kavacayati bhuvanamabhinave tamasi, nareśavināśaśokādiva saṃcaratsāyaṃtanasamīranibhena niḥśvasantyāṃ niśāyām , tanutarabisalatābhaṅginoṃ saṃsārabhaṅgīmupahasatīva vikasati vikacadalaniścayadhavalitadaśādiśi kumudākare, kumārodayasamayasamunmeṣiharṣaparavaśasurasaṃtānite saṃtānakusumaprakara iva tārakānikare nirantarayatyambaram , āvirbhavadavanipatanayātapatra iva pākaśāsanadiśi dṛśyamāne yāminīpraṇayini, prāptavaijananamāsā mahiṣī sā prāṇanāthavirahaduḥkhabhārāntaritaprasavavedanā tasminneva pitṛnivāse bālacandramasamiva paścimāśā vipaścillokanayanahāriṇaṃ haritāśvamiva pūrvakāṣṭhā kāṣṭhāṅgāraparyāyatimiradhvaṃsinaṃ sūnumasūta |

p33.4

sutasudhāsūtidarśanasamāsāditajīvitavahanavātsalyā tajjanmamahotsavasaṃbhramābhāvapunaruktaviṣādā putramaṅke nidhāya pralapitumārabhata—'yasya janmavārtānivedanamukharā hariṣyanti pūrṇapātraṃ dhātrījanā jananāthebhyaḥ, yasmiṃśca kṛtāvasāre kārādhyakṣakaratroṭitaśṛṅkhalā viśṛṅkhalagatayaścirakālakṛtadharaṇīśayanamalinitavapuṣo bandīpuruṣāḥ palāyamānā iva kalisainyāḥ samantato dhāveyuḥ, yasmiṃśca jātavati jātapiṣṭātakamuṣṭivarṣapiñjaritaharinmukhamunmukhakubjavāmanahaṭhākṛṣyamāṇanarendrābharaṇaṃ praṇayabharapravṛttavārayuvativargavalganaraṇimaṇibhūṣaṇaninadabharitaharidavakāśaṃ nirmaryādamadaparavaśapaṇyayoṣidāśleṣalajjamānarājavallabhaṃ vardhamānamānasaparitoṣaparasparaparirabdhapārthivabhujāntarasaṃghaṭṭavighaṭitahārapatitamauktikasthapuṭitāsthānamaṇikuṭṭimataṭaṃ kuṭṭalitasauvidallanirodhasaṃlāpaniraṅkuśapraviṣṭāśeṣajānapadajanitasaṃbādhaṃ sādaradīyamānakanakamaṇimauktikotpīḍamudghāṭitakavāṭaratnakośapraviśadacakitalokalupyamānavastusārthamārthigaṇagaveṣaṇādeśanirgatānekaśatapratīhārānītavanīpakalokamallokaharṣavihitamahārhajinamahāmahamahamahamikāpraviṣṭaviśiṣṭa - janaprastūyamānasvāstivādaṃ sauvastikavidhīyamānamaṅgalācāramācāracaturapurāṇapuraṃdhrīpariṣadabhyarcyamānagṛhadaivataṃ daivajñagaṇagṛhyamāṇalagnaguṇaviśeṣamaśeṣajanaharṣatumularavasaṃkulaṃ rājakulamavalokyeta, sa tvamārasadāśivāśivāvaṛkuharavisphuradanalakaṇajarjaritatamasi samīrapūritavivaravācāṭannṛkaroṭikarparakalilabhuvi ḍāmaraḍākinīgaṇasaṃpātacakitapuruṣaparihṛtaparisare pacyamānaśavapiśitavisragandhakaṭuke kalyāṇa itaracitābhasmasaṃkaṭe pretavāṭe jāta, kathamapi jātaḥ kathamanupalakṣitarakṣāprakāre praṇayijanaśūnye pratibhaṭanagaraparisaraparetavāse vasanvadhiṣyase vā |

p33.5

itthamapagatakaruṇamatidāruṇamākasmikamapratikriyamananubhūtapūrvamatiduḥsahaṃ vidhivilasitaṃ vilokayantyā na me prāṇāḥ prayānti | kimiha karomi | kiṃ vā vyāharāmi | yadi tyajāmi jīvitaṃ jīviteśvaravacanalaṅghanajanmā mahāndoṣaḥ' ityevaṃ cānyathā vilapantīṃ vigataparikarāṃ paritāpavihvalāmabalām 'alamalamatipralāpena' iti kathayantī kāpi devatā sutasukṛtaparipākapreritā paricārikāyāścampakamālāyā veṣamāsthāya saṃnyadhāt | tiro'dhācca taddarśanena jātāśvāsāyāstasyāḥ punastanmukhākarṇitabhartṛviyogaviniścayena caitanyam | devatāśaktistu prāṇaprayāṇaṃ nyarautsīt | arodīccātiduḥsahaṃ labdhacetanā | prālāpīcca bahuprakāram | evamavacanagocaramāpadanubhavantīmātmajaparirakṣaṇaparāṅmukhīmātmatyāgābhimukhāṃ ca tāmālokya campakamālā 'kimevaṃ devi, khidyase | paśya tava tanayasya taruṇatāmarasasodarayoścaraṇayoruṇarekhārūpāṇi rathakalaśapatākādīni sāmrājyacihnāni | iyaṃ ca bibhratī spaṣṭataratāmaṣṭamīcandrasaundaryahāsini lalāṭapaṭṭe muktakaṇṭhamūrṇā varṇayatyarṇavāmbarādhipatyam | ayamabhinavajaladharaninadagambhīraruditadhvaniḥ svarājyasvīkāramaṅgalaśaṅkhaghoṣaśriyamabhivyanakti | tadbhaviṣyati bhagīrathādīnapi mahārathāndharayandharāyāḥ patirayam | parityajyatāṃ ca paritrāṇacintā| cintāmaṇikalpaḥ ko'pi vaṇijāmadhipatiradhunaivāgatya tava tanayaṃ grahīṣyati vardhayiṣyati ca mahārājasuto'yamiti' iti caturataravacobhiściraparicayajanitaviśvāsāṃ mahiṣīmāśvāsayāmāsa |

p33.6

tatkṣaṇa eva kṣaṇadāndhakāramabhinavadhautadhārādhārālakiraṇena kṛpāṇena dārayandārakamādāya mṛtaṃ sūnṛtavacasāṃ munivarāṇāṃ vacasi viśvāsādekākī samāgacchannatucchatejāḥ pratyadṛśyata ko'pi vaiśyaḥ | paśyantī ca taṃ campakamālā 'paśya devi, madukto'yamāgataḥ | viśvasyatāmevamanyadapi madvacanam | yāvadayamenamādāya kumāramapasarati tāvadantaritayā tvayā sthātavyam' ityabhyadhāt | taduktamuttamāṅganā sāpi viśvasantī niḥśvasantī ca viṣādena vigatarakṣaṇābhyupāyatayā tathābhāvitayā ca tasya vastunaḥ prasrutastanī stanyaṃ pāyayitvā śāyayitvā ca bhūtale bhūpalāñchanamahilaṃ mahārhamaṅgulīyakamasya kare nyasya sapraṇāmam 'rakṣantu jinaśāsanadevatāḥ' ityācakṣāṇā kṣoṇīpatipatnī pāricārikāprayatnena tanayaparisarādapasarantī samīpataravartinaḥ kasyacana tarormūle tirodhāya tasthau | tāvatā samupetya sa vaṇikpatirapagatāsumātmasutaṃ pretāvāse parityajya pārthivatanayamanveṣamāṇaḥ kṣoṇītalaśāyinam, naiśāndhakārapaṭalabhedinā dehaprabhāpratānena pradarśayantamātmānam, rāhugrahaṇabhayena dharaṇyāmudyantamiva mārtaṇḍam, mandratāreṇa ruditaraveṇa mukharayantamāśāmukham, sahajapratāpavisphuliṅgaśaṅkākareṇa raktāṅgulīyakamarīcijālena kisalayitakaram , aviralagarbharāgapāṭalavapuṣamaṅgārakamiva bhūgarbhānnirgatam , durgata iva durlabhaṃ dhanaṃ dharāpatitanayamālokya harṣakaṇṭakitābhyāṃ karābhyāmatyādaramādatta | ādīyamāna eva sa kumāraḥ kṣutamakarot | aśrāvi ca tatkṣaṇamantarikṣe ' jīva ' iti jātajīvitadairghyaśaṃsī śabdaḥ |

First 37 of 250 passages. Read on

Parallel to

Contains

Discussed in 10 studies in Pramāṇa (listed on the page).