Yashastilaka 3.239
Yaśastilakacandrikā 3.239
- Language
- Sanskrit
3.239.1
vṛttamātanoti | valabhī paṭalādharā vaṃśapañjaro valabhītyucyate tā. valabhī. nitambaśobhā vidhāya strīkaṭīpaścādbhāgo nitambastasya śobhā kṛtvā | punaśca kiṃ kṛtvā | pūrve toraṇapuṣpamālā kāñcīguṇa sajīnakalāpaṃ vidhāya kṛtvā | punaśca kiṃ kṛtvā | dhvajāvalī. patākāpaṅktīrlolabhujā capalabāhurvidhāya kṛtvā | rūpakotprekṣālaṃkāraḥ || saudhāgrabhāgeṣvityādi | iyaṃ pratyakṣībhūtā ambaraśrīrākāśalakṣmīrme mama puṣpopahārāya kusumavarṣaṇāya kṛtādareva vartate | kasmāt | ānandabhāvāt harṣabharāt | kaiḥ kṛtvā puṣpopahāraṃ karoti | īkṣaṇairlocanaiḥ kṛtvā | kāsāmīkṣaṇaiḥ | saudhāgrabhāgeṣu sthitānāṃ purāṅganānāṃ nagarastrīṇāṃ saṃbandhibhirlocanai | kathaṃbhūtai īkṣaṇai | nīlotpalaspardhibhi indīvarāṇāṃ tiraskaraṇaśīlai | upamotprekṣālaṃkāra || gavākṣamārgeṣvityādi | iyaṃ nagarī gavākṣamārgeṣu vātāyanacchidreṣu vilāsinīnā strīṇāṃ vilocanairnetrai sadarbhitā sayuktā cakāsti śobhate | kathaṃbhūtairvilocanai | mauktikabimbakāntai. mauktikānā muktāphalānāṃ bimbaiḥ praticchāyābhi kāntairmanoharai. | nagarī kīdṛśī cakāsti | nakṣatrakīrṇā tārāmaṇḍalamaṇḍitā sumerubhūmiriva meruparvatabhūmiriva | upamālaṃkāraḥ ||
3.239.2
amītyādi | amī pratyakṣībhūtā vātāyanā gavākṣamārgā puraṃdhrīvadanai. strīṇā mukhaiḥ prakāmaṃ yatheṣṭaṃ pūritarandhrabhāgāḥ āvṛtapradeśāḥ śriyaṃ śobhā vahanti dhārayanti | kāsā śriyaṃ vahanti | sara sthalīnāmiva sarovarapradeśānāmiva | kathaṃbhūtānā sara sthalīnām | vīcīvibhaktāmbujaṣaṇḍabhājām vīcībhirlaharībhi vibhaktāni viśrāṇitāni cchinnāni yānyambujāni kamalāni teṣāṃ ṣaṇḍā. samūhāstān bhajante āśrayanti yā. sara sthlyastā vīcīvibhaktāmbujaṣaṇḍabhājastāsām | kathaṃbhūtairapāṅgāvalokitai | manobhavavyālaprabodhasudhopalāsārasundaraiḥ manobhava kandarpa. sa eva vyāla. kālasarpastasya prabodhāya jāgararaṇāya sudhopalānā candrakāntamaṇīnāṃ āsāro vegavadvarṣastadvat sundaraiḥ manoharai candrakāntadṛṣadvṛṣṭisadṛśai | punaḥ kathaṃbhūtai. | kāmadevaprāsādasaṃpādanasūtrapāta- kāntibhiḥ kāmadevaḥ kandarpaḥ sa eva prāsādasya saṃpādane utpādane sūtrapātakāntibhiḥ sūtrāropaṇasadṛśaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | praṇayakalahaṃsakrīḍanamṛṇālajālaiḥ praṇayaḥ snehaḥ sa eva kalahaṃso rājahaṃsastasya krīḍane ramaṇe mṛṇālajālairiva padminīkandasamūhairiva | kathaṃbhūtaṃ tribhuvanatilakaṃ nāma rājasadanam | mahotsavepatākāṃśukānthalapallavaiḥ pratyāvarttamānamārtaṇḍakaraprasaram| mahotsavasya patākāṃśukāncalapallavaiḥ vastraprāntapravālaiḥ pratyāvarttamānaḥ parāṅmukhīkriyamāṇo mārtaṇḍasya sūryasya karaprasaraḥ kiraṇapravṛttiryatra rājasadane tatpratyāvarttamānamārtaṇḍakaraprasaram | kathaṃbhūtairmahotsavapatākāṃśukāncalapallavaiḥ |
3.239.3
ambaraśrīnṛtyahastairiva bhavyaśrīrākāśalakṣmīstasyā nṛtyahastairnartanakarairiva | punaḥ kathaṃbhūtairmahotsavapatākāṃśukāncalapallavaiḥ | pavamānacañcalacalanasaṃgatāṅgasubhagavṛttibhiḥ cañcalacalanasaṃgatāṅgasubhagā atimanoharā vṛttiḥ pravṛttiryeṣāṃ aṃśukapallavānāṃ te tathoktāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairmahotsavapatākāṃśukāncalapallavaiḥ | vividhavarṇavinirmāṇamanoharāḍambaraiḥ vividhavarṇavinirmāṇena paścavarṇaracanayā manoho hṛdayagamo āḍambara āṭopo yeṣāṃ patākāṃśukāncalapallavānāṃ te tathoktāstaiḥ | punaḥ kathaṃbhūtairmahotsavapatākāṃśukāncalapallavaiḥ | antarāntarāmuktakalakvaṇanmaṇikiṅkiṇījālamālābhiḥ antare antare madhye madhye āmuktāḥ kalāḥ madhuraśabdāḥ kvaṇantyaḥ śabdāyamānā yā maṇikiṅkiṇyo ratnajaḍitasuvarṇakṣudraghaṇṭikāstāsāṃ jālamālā samūhaśreṇirvidyate yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaṃ tribhuvanatilakaṃ nāma rājasadanam | kāñcanakalaśaiḥ dhātakumbhaiḥ parikalpitābhraṃlihaśikhariśikharaparamparāśobham parikalpitā racitā abhraṃlihaśikhariṇāṃ unnataparvatānāṃ śikharāṇāṃ śṛṅgāṇāṃ paramparāṇāṃ śreṇīnāṃ śobhā ābhā yatra rājasadane tattathoktam | kathaṃbhūtaiḥ kāñcanakalaśaiḥ | gaganalakṣmīvakṣojamaṇḍalairiva svakīyakāntipiñjaritanabhobhogabhittibhiḥ svakīyakāntibhirnijaprabhābhiḥ piñjaritā pītarañjitā nabhobhogabhittayaḥ ākāśapradeśāṅgā yaiste tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaṃ rājasadanam |
3.239.4
itastataḥ pradhāvadbhiḥ itastato yatra tatra pradhāvadbhiḥ pragacchadbhiḥ sudhādīdhitiprabandhaiḥ śvetadravaśikharaprasarairamṛtairupalepitākhiladigvalayaṃ dhavalitaṃ uddalīkṛtamakhilaṃ samagraṃ digvalayaṃ diṅmaṇḍalaṃ yena tattathoktam | kathaṃbhūtaiḥ sudhādīdhitiprabandhaiḥ | tridivadīrghikātaraṅgairiba gaṅgā- ratnakanakapaṭṭadukūlādīni tairviracitaratnārcanamagrabhūmipūjanaṃ yasya tribhuvanatilakasadanasya tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | avasarpitavāravilāsinīsaṃcaraṇavācālatulākoṭikaṇitākulitavinodavāralam ava samantātsarpitāḥ prasṛtā yā vāravilāsinyo vāro velāsamayastadvilāsinyo vāravilāsinyo veśyājanāstāsāṃ saṃcaraṇena praveśena vācālā ye tulākoṭayo nūpurāṇi teṣāṃ kvaṇiteḥ śabditairākulitā vihvalībhūtā vinodavāralāḥ krīḍāhaṃso yatra rājasadane tattathoktam | kiṃ ca asti kaścidviśeṣo'tra | kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | prajāpatipuramivāpyadurvāsodhiṣṭhitam duṣṭāni malināni tāni yāni | nanu yat prajāpatipuraṃ brahmagaraṃ tat adurvāsodhiṣṭhitaṃ kathaṃ bhavati | viruddhametat | parihriyate—adurvāsodhiṣṭhitaṃ amalinavastramanuṣyopetam | api niścayena iti spaṣṭam | puna kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | puraṃdarāgāramivāvyapārijātam | nanu yat puraṃdarāgārasadṛśaṃ indramandirasamānaṃ tat apārijāta pārijātapuṣparahitaṃ kathaṃ bhavati | pāri- svargastatra jātāni iti vigraha | viruddhametat | parihriyate— apagatāni naṣṭāni arīṇā śatrūṇā jātāni samūhāni yasmāditi tat apārijātamiti svaccham | puna kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | citrabhānubhavanamivāpyadhūmaśyāmalam |
3.239.5
nanu yat citrabhānubhavana agnimandiraṃ tat adhūmaśyāmalaṃ dhūmena amalina kathaṃ bhavati ityapi viruddham | tatrāpi śaṅkyam | citrā nānāprakārā bhānavo'nekamāṇikyakiraṇāsteṣāṃ bhavana sthāna apagatadhūmaṃ adhūmaśyāmalaṃ akṛṣṇamiti svaccham | punaḥ kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | dharmadhāma ivāpyadurīhitavyavahāram dharmasya yamasya dhāma gṛhaṃ dharmadhāma | 'anantamīlyadhikāre vā napuṃsakam' ityanena sūtreṇa ananto'yaṃ nipātaḥ| nanu yaddharmadhāma yamamandiraṃ tat adurīhitavyavahāraṃ duśceṣṭācārarahitaṃ kathaṃ bhavati | viruddhametat | parihriyate—dharmasya dāntādeśasya dharmadhāma ata eva durīhitavyavahārarahitaṃ pāpavyavahārarahitamiti svaccham | punaḥ kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | puṇyajanāvāsamivāpyarākṣasabhāvam | nanu yat puṇyajanāvāsa puṇyajanānāṃ rākṣasānāmāvāso yatra tat puṇyajanāvāsa tadarākṣasapadārtharahitaṃ kathaṃ bhavati | viruddhametat | parihriyate—puṇyajanānāṃ puṇyapavitralokānāṃ āvāso yana tatpuṇyajanāvāsa ata evārākṣasabhāvaṃ aduṣṭapariṇāmalokasahitaṃ iti svaccham | punaḥ kathaṃbhūtaṃ rājasadanam | praceta.pastyamivāpyajaḍāśayam | puna kathabhūta rājasadanam | vātodavasitamivāpyacapalanāyakam | nanu yat vātodavasita vāyumandira tadacapalanāyaka sthirasvāmika katha bhavati | viruddhametat | parihiyate— 'vātāvaraṇā viśiṣṭānā atoda apīḍanam | śiṣṭapratipālanamityartha | tena ava sama ntāt sita baddhasayuktamātodavasitam | 'avāpyoralopa' iti vacanāt avaśabdasya akāralopa | tathā coktam— vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayo |
3.239.6
āpa caiva hala ntānā yathā vācā niśā diśā ||' vaśabdena viśiṣṭa katha labhyate—iti cet, tadukta viśvaprakāśe—'vo dantyoṣṭhyo'pi varaṇe vāruṇe vāre | śoṣaṇe pacane sakhye vāse vṛnde ca vāridhau || vadane vadanevādbhavadanāya ca kīrtita || (1) ata eva acapalanāyaka acapalanāyakā paradhanakalatragrahaṇarahitā nāyakā sāmantādayo yatra tadacapalanāyakamiti svaccham | puna kathabhūta rājasadanam | dhanadadhiṣṇyamivāpyasthāṇuparigatam | nanu yat dhanadadhiṣṇya kuveramandira tat asthāṇuparigata rudrarahita katha bhavati yasya rudrasya mitra tvāt | viruddhametat | parihiyate—dhanadānā dātṝṇā vātānāṃ dhiṣṇya gṛha sthāṇūnā skandhāvaśeṣatarūṇā kīlakānā aparigata rahitamiti svaccham | puna kathabhūta rājasadanam| śambhuśaraṇamivāpyavyālāvalīḍham | nanu yat śambhuśaraṇa rudramandira tat avyālāvalīḍha sarpairaspṛṣṭa katha bhavati | ida viruddham | parihiyate—śabhūnā sukhotpādakānā śaraṇa sthānam | 'śa bhavatyasmāt' iti nirukte | avyālāvalīḍha na vyālairduṣṭapuruṣairavalīḍha spṛṣṭama vyālāvalīḍhamiti svaccham | puna kathabhūta rājasadanam | bradhnadhaudhamivāpyanekaratham | nanu yat bradhnadhaudha sūryamandira bhavati tadanekaratha katha bhavati sūryasyaikarathatvāt | viruddhametat | parihiyate—bradhnadhaudhasya anunnatatvāt samīpavartīni saudhāni sudhojjvalāni gṛhāṇi yatra tadbradhnadhaudha aneke bahavo rathā yatra tadanekarathamiti svaccham | puna kathabhūta rājasadanam | candramandiramivāpyamṛdupratāpam | nanu yat candramandire śaśāṅkagṛha tad mṛdupratāpa tīvapratāpa katha bhavati |
3.239.7
idamapi viruddha parihiyate—candramandiraṃ atisu gandhatvācca amṛdupratāpa amṛdūnāṃ tīkṣṇānā hiṃsakānā prakṛṣṭatāpa satāpa kadaryana yatra tadamṛdupratāpam | ukta ca—'atīkṣṇa komala mṛdu | puna kathabhūta rājasadanam | harigehamivāpyahiraṇyakaśipunāśam | nanu yat harigeha nārāyaṇagṛha taddhiraṇyakaśipunā madaityasya svapiturnāśarahita katha bhavati | iti viruddha nāmaitat | parihiyate—hira-
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit