Yashastilaka 4.441
Yaśastilakacandrikā 4.441
- Language
- Sanskrit
4.441.1
raṇaprāṅgaṇe dhīraiḥ subhaṭaiḥ sthīyate niścalībhūyate | kathaṃbhūtaiḥ dhīraiḥ | sadyaśchinnavikīrṇalabhagaraṇaprottālamuktasvarapratyārabdhaniyuddharuṇḍarabhasaiḥ sadyastatkālaṃ chinnā dvidhākṛtā vikīrṇā yatra tatra patitā labhnā rudhiratayā punarapi militā ye garaṇā gaḷanālāni taiḥ prottālā utsukā muktāḥ kṛtā ye kharāḥ śabdāstaiḥ saha pratyārabdhāni punarapi maṇḍitāni niyuddhāni vā bāhuraṇānistairupalakṣitāni yāni ruṇḍāni kabandhāni | uktaṃ ca— 'kabandho'strī kriyāyuktamapamūrdhakalevaram' | teṣāṃ rabhaso vego yeṣu dhīreṣu te tathā taiḥ | apare kathaṃbhūtairdhīraiḥ | jātāpsaraḥsaṃgamaiḥ jāta utpanno'psarobhiḥ saṃgamo yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | bhartuḥ kāryavidhāyidhairyadhṛtibhiḥ bhartuḥ svāminaḥ kāryavidhāyinī kartavyakāriṇī dhairyadhṛtirdhīratvasaṃtoṣo yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | romāñcitaiḥ ūrdhvabhūtaraumakaiḥ | kasmāt | tridaśastutivyatikarāt devānāṃ stavapraprandhāt | kasmin romāñcitaiḥ | svarge ca svargaloke | cakārād iha saṃgrāmakāle pūrvavat | raudrarasapradhānā gauḍīyā rītiḥ | samuccayālaṃkāraḥ ||
4.441.2
he deva he rājan, asāvacalastatra mahāhave vijayavardhanasenāpatinā tava senānyā svayameva skhalitabalo bhagnasāmarthyaḥ kṛtamṛgāyitamatiḥ palāyitumanāḥ san vihitaraṇaraṅgāpasṛtiśca san kṛtasaṃgrāmaghaṭṭanavighaṭanaḥ san bhavadanīkasubhaṭaiḥ tava senāsubhaṭairdhṛto baddhaḥ | na kevalaṃ dhṛtaḥ, vijayakaṭakaṃ tava sattā samānītaśca | kathaṃbhūte tatra mahāhave | dvipuṣkarakaranālāsarālavetālakulanipīyamānaśoṇitāsave dvipuṣkaśaḥ saṃgrāmamṛtahastinasteṣāṃ karanālaiḥ śuṇḍādaṇḍanālairāsarālavenālakulaiḥ dīrghamṛtakaśīrāviṣṭavyantaraviśeṣasamūhaiḥ nipīyamānaḥ śoṇitāsavo yatra sa tathā tasmin | kathaṃbhūtairbhavadanīkasubhaṭaiḥ vighaṭitavidviṣṭakaraṭighaṭaiḥ vighaṭitā apāthanaṃ kāritā vidviṣṭānāṃ karaṭighaṭā yaiste tathā taiḥ | kathaṃbhūtaṃ tava kaṭakam | svakīyasainyajanyajayākarṇanodgadromāñcasphuṭadvīravadhūhastakaṭakaṃ svakīyasya sainyajanyajayaḥ saṃgrāmotthajayastasyākarṇanena udadyan ulhasan yo'sau romāñcastena sphuṭanti śatakhaṇḍībhavanti vīravadhūnāṃ hastānāṃ kaṭakā valayāni yasmin vijayakaṭake tattathoktam || kadācit kasmiṃścidvasare madhau vasante ṛtau makaradhvajaṃ kandarpa ārāghayāmāsa ārādhitavānaham | kāsu satīṣu | bakulakalikāsu bakulatarumukuleṣu satsu | kathaṃbhūtāsu | madirāmodamedurumukhamarutsaṃvādisaurabhāsu ..................| kiṃ kurvantīṣu | vidalantīṣu vikasantīṣu | punaḥ kāsu satīṣu | phaṅkelivallarīṣu aśokatarumañjarīṣu satīṣu | kathaṃbhūtāsu |
4.441.3
daśanacchadoddeśadaṃśaprakāśapeśalāsu dantacchadasyoddeśaḥ pradeśastatra yo'sau daṃśo dantacchadarudrataḥ prakāśaḥ śobhā tena peśalā manoharāstāsu | kiṃ kurvantīṣu | vikasantīṣu sphuṭantīṣu | punaḥ kāsu satīṣu | mākandamañjarīṣu āmravallarīṣu satīṣu | kathaṃbhūtāsu | surataśramasaṃjātajalajālakalipiṣu surataśrameṇa saṃjātaṃ yajjalajālakaṃ svedavṛndaṃ tadrūpilipiravayavo yāsāṃ tāstāsu | kiṃ kurvantīṣu | vilasantīṣu ullasantīṣu | punaḥ keṣu satsu | mallikākukuleṣu mallikāvelikuṅmaleṣu satsu | kathaṃbhūteṣu | dīrghāpāṅgabhaṅgisubhageṣu dīrghā āyatā ye apāṅgā locanaprāntāsteṣāṃ bhaṅgī racanā tayā subhagāni yeṣu | kiṃ kurvatsu | sphuṭatsu vikasatsu | punaśca keṣu satsu | pikapākakulakolāhaleṣu pikapākāḥ puṃskokilāsteṣāṃ kulāni teṣāṃ kolāhalāste tathā teṣu satsu | kathaṃbhūteṣu | kalagalālasilīleṣu kalā madhurā yā galālaptayaḥ kaṇṭhakūjitāni tāsāṃ līlā śobhā yeṣu | kiṃ kurvatsu | samucchalatsu utpadyamāneṣu | punaśca kāsu satīṣu | vanavasudhāsu satīṣu | kathaṃbhūtāsu | cikuraruciracañcarīkacaraṇacāpalanalitavikacavicikilagalanmakarandasyandasārdrāsu cikurāḥ keśāsteṣāṃ ruciḥ dīptistadvat rucirā manoharā ye cañcarīkā bhramarāsteṣāṃ caraṇānāṃ yaccāpalaṃ tena calitāni vikacāni vikasitāni vicikilāni muktabandhupuṣpāṇi tebhyo galan nirgalan yo'sau makarandastasya syandena sravaṇena sārdrāḥ sarasāstāsu | kiṃ kurvantīṣu | bhavantīṣu saṃjāyamānāsu | punaśca keṣu satsu | mādhavīkusumastabakeṣu vasantavallīpuṣpaguccheṣu satsu | uktaṃ ca- 'mādhavī madhuśarkarā | vāsantī kundanī latā' |
4.441.4
kathaṃbhūteṣu | vikaṭakucābhogaśobhārambhiṣu vikaṭā udbhaṭā ye kucābhogāsteṣāṃ śobhāmārambhante ityevaṃśīlāsteṣu | kiṃ kurvatsu | virājatsu śobhamāneṣu | punaśca keṣu satsu | madhūkapuṣpeṣu bandhujīvakusumeṣu satsu | kathaṃbhūteṣu | kapolakāntimādhuryaspardhiṣu ka- polānāṃ kāntayastāsāṃ mādhuryaṃ manoharatvaṃ spardhante tiraskurvantītyevaṃśīlāāni tāni teṣu | kiṃ kurvatsu | prabodhatsu vikasatsu | punaśca keṣu satsu | palāśaprasavakuḍmaleṣu palāśāno kiṃśukāno prasavāḥ puṣpāṇi teṣā kuḍmalāni teṣu satsu | kathaṃbhūteṣu | mṛgamadarasacyuritaikadeśārdhacandrābhinayanavanakhaniveśapraśrayeṣu mṛgamadarasaḥ kastūrikādravastena churitaḥ karburita ekadeśa ekapāśo yasya ardhacandrasya tasya abhinayo vyaktatvaṃ teṣāṃ nakhanāsaniveśānāṃ pratyagrakāmāṅkuśakṣatānāṃ praśrayaḥ sādṛśyaṃ yeṣāṃ tāni tathoktāni teṣu | kiṃ kurvatsu | cakāsatsu śobhamāneṣu | punaśca keṣu satsu | karṇikāraprasūneṣu dumotpalapuṣpeṣu satsu | kathaṃbhūteṣu | ghanaghusṛṇarasāruṇitanābhikuharakāntiṣu ghanaḥ pracuraḥ sa cāsau ghusṛṇarasastena aruṇitamavyakarāgīkṛtaṃ yan nābhikuharaṃ tasya kāntiḥ sādṛśyaṃ yeṣāṃ tāni tathā teṣu | kiṃ kurvatsu | avataratsu prādurbhavatsu | punaśca kasmin sati | kusumacāpe dhanuṣā saṃnahyati sati | kathaṃbhūte kusumacāpe | vaśīkṛtajagattraye ātmādhīnavihitatrailokye | kathaṃbhūtena dhanuṣā | vibhramodbhaṭabhrūbhāvanirbhareṇa vibhrameṇa apāṅganartanena uddhaṭā unnatā yā bhrūstasyāḥ prabhāveṇa nirbhare gāḍhaṃ sadṛśamityarthastena tathoktena | punaśca kasmin sati | samīre sati |
4.441.5
kathaṃbhūte samīre | malayopaśalyavallīpallavollāsini malayaścandanācalastasya upaśalye samīpe yā vallyastāsāṃ pallavāstān ullāsayatītyevaṃśīkaḥ sa tathā tasmin | punaḥ kathaṃbhūte samīre | mālyavallatālatāntāmodamāṃsale mālyavān dakṣiṇadigyarvatastasya latāstāsāṃ latāntāni puṣpāṇi teṣāmāmodastena māṃsalaḥ paripuṣṭastasmin | punaḥ kathaṃbhūte | .kiṣkindhaskandhasaṃbandhisindhuroddhurakarapracāraskhalitaraṃhasi kiṣkindhaḥ sugrīvaparvatastasya skandhā mūlāsteṣā saṃbandhino vṛkṣaprakāṇḍāstaiḥ saha saṃbandha āśrayo yeṣāṃ te tathoktāste ca te sindhurāsteṣāmuddurā ye karāsteṣāṃ pracāreṇa ceṣṭayā skhalitamavaruddhaṃ raṃho yasya sa tathoktastasmin | punaḥ kathaṃbhūte | darduradarīsaraḥsarojamakarandamadhusvādamandasaṃcāre darduro nāma dakṣiṇadigvartī maṇḍūkaparvatastasya darīṣu guhāsu yāni sarāṃsi teṣu yāni sarojāni teṣāṃ makarandamadhūno puṣparasamadhūno svādastena mandaḥ saṃcāro yasya sa tathā tasmin | punaḥ kathaṃbhūte | kāverīsarittaraṅgasīkarāsārahāriṇi kāverī nāma dakṣiṇadigvartinī sarit nadī tasyāstaraṅgāsteṣāṃ śīkarāsāre jalakaṇasamūhaṃ haratītyevaṃśīkaḥ sa tathā tasmin | punaḥ kathaṃbhūte | keralāṅganāla- nnṛttāvaraṇacature keralo nāma dakṣiṇadigvartī viṣayaviśeṣastasya aṅganāstāsāṃ bhaktāsteṣāṃ nṛttācaraṇaṃ nartanavidhānaṃ tatra caturaḥ sa tathā tasmin | samīre kiṃ kurvati | dakṣiṇasyā diśo dakṣiṇāyāḥ kakubhaḥ sakāśāt parisarati āgacchati sati | punaḥ kathaṃbhūte | utprekṣate - bhāgīrathīpathika iva gaṅgātīrthayātriko yathā | punaśca keṣu satsu |
4.441.6
kulaśailamekhalotsaṅgeṣu kulaśailānāṃ himavadādīnā mekhalānāṃ kaṭinīnāmutsaṅgeṣu uparyaṅkabhūmiṣu | kathaṃbhūteṣu | kiṃnarīgaṇagītonmāditakuraṅgeṣu kiṃnarīṇāṃ gaṇāsteṣāṃ gītāni tairūnmāditā harṣe prāpitāḥ kuraṅgā yeṣu te tathā teṣu | punaśca kāsu satīṣu | cāraṇāvāsavilāsinīṣu cāraṇānāṃ vāgjīvanānā āvāsāsteṣā vilāsinīṣu | kathaṃbhūtāsu | ratirasotkaṇṭhājaraṭhacāṭukārābhyāsinīṣu ratirasasyotkaṇṭhā vāñchā tayā jaraṭhāḥ karkaśā ye cāṭukārā mithyāstutayasteṣāmabhyāsaḥ punaḥ punaranuśīlanaṃ vartate yāsāṃ tāstathā tāsu | punaśca kāsu satīṣu | gandharvanagarābhisārikāsu gandharvāḥ kalavāco gāyakāsteṣā nagarāṇāṃ abhisārikā vallabhajanaṃ prati prasthitāḥ striyastāsu | uktaṃ ca'yā dūtikāgamanakālamapārayantī soḍhuṃ smarajvarabhayārtipipāsiteva | niryāti vallabhajanādharapānalobhātsā kathyate kavivarairabhisāriketi ||' kathaṃbhūtāsu | priyatamaprasādanopadeśavinodadohadotsukāsu priyatamasya prasādanasya upadeśaḥ śikṣā tasya vinodohṛdeṣu krīḍāmanoratheṣu utsukā uttālāstāsu | punaśca kasmin sati | vidyādharapuraloke sati vidyādharāṇāṃ puralokastasmin sati | kathaṃbhūte sati | sahacarīcaraṇacarcopacārapraṇayini sahacarīṇāṃ caraṇānāṃ carcā tasyā upacāro vyavahāraḥ tasmin praṇayo vidyate yasya sa tathā tasmin | punaśca kasmin sati | puraṃdare sati | kiṃ kurvati | airāvaṇamadaṃ vinodayati ucchalati sati | yena kṛtvā | paulomīkapolaphalakollikhitacitracāturyeṇa paulomī śacī tasyāḥ kapolaphalakau tayorullikhite yaccitraṃ ālekhyaṃ tasya cāturyeṇa | punaśca kasmin sati | mukunde sati |
4.441.7
kiṃ kurvati sati | vanamālāprasūnalipsuhradaṃ vanamālāyā mandārikāvanasya yāni prasūnāni teṣāṃ lipsavaḥ ye'kṣarām saṃbhāvayati sati | yena kṛtvā | lakṣmīkucakumbhaśobhārambheṇa lakṣmīḥ nijabhāryā tasyāḥ kucau tāveva kumbhau
Linked texts (1)
- Yaśastilaka — Somadevasūri, Sanskrit