Kalpah 1.1
Kalpaḥ 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1.1
āpastamba dharma sūtram
1.1.2
athātaḥ sāmayācārikāndharmānvyākhyāsyāmaḥ 1 dharmajñasamayaḥ pramāṇam 2 vedāśca 3 catvāro varṇo brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ 4 teṣāṃ pūrvaspūrvo janmataḥ śreyān 5 aśūdrā ṇāmaduṣṭakarmaṇāmupāyanaṃ vedādhyayanamagnyādheyaṃ phalavanti ca karmāṇi 6 śuśrūṣā śūdra syetareṣāṃ varṇānām 7 pūrvasminpūrvasminvarṇe niḥśreyasambhūyaḥ 8 upanayanaṃ vidyārthasya śrutitaḥ saṃskāraḥ 9 sarvebhyo vedebhyaḥ sāvitr! yanūcyata iti hi brāhmaṇam 10 tamaso vā eṣa tamaḥ praviśati yamavidvānupanayate yaścāvidvāniti hi brāhmanam 11 tasminnabhijanavidyāsamudetaṃ samāhitaṃ saṃskartāramīpset 12 tasmiṃścaiva vidyākarmāntamavipratipanne dharmebhyaḥ 13 yasmāddharmānācinoti sa ācāryaḥ 14 tasmai na druhyetkadā cana 15 sa hi vidyātastaṃ janayati 16 tacchreṣṭhaṃ janma 17 śarīrameva mātāpitarau janayataḥ 18 vasante brāhmaṇamupanayīta rīṣme rājanyaṃ śaradi vaiśyaṃ garbhāṣṭameṣu brāhmaṇaṃ garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam 19 atha kāmyāni 20 saptame brahmavarcasakāmam 21 aṣṭama āyuṣkāmam 22 navame tejaskāmam 23 daśame'nnādyakāmam 24 ekādaśa indri yakāmam 25 dvādaśe paśukāmam 26 ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyānātyaya ā dvāviṃśātkṣatriyasyā caturviṃśādvaiśyasya yathā vrateṣu samarthaḥ syādyāni vakṣyāmaḥ 27 atikrānte sāvitr! yāḥ kāla ṛtuṃ traividyakaṃ brahmacaryaṃ caret 28 athopanayanam 29 tataḥ saṃvatsaramudakopasparśanam 30 athādhyāpyaḥ 31 atha yasya pitā pitāmaha iti anupetau syātāṃ te brahmahasaṃstutāḥ 32 teṣāmabhyāgamanaṃ bhojanaṃ vivāhamiti ca varjayet 33 teṣāmicchatāṃ prāyaścittam 34 yathā prathame'tikrama ṛturevaṃ saṃvatsaraḥ 35
athopanayanaṃ tata udakopasparśanam 36 1
1.1.3
pratipūrusaṃ saṃkhyāya saṃvatsarānyāvanto'nupetāḥ syuḥ 1 saptabhiḥ pāvamānībhiryadanti yacca dūraka iti etābhiryajuspavitreṇa sāmapavitreṇāṅgiraseṇeti 2 api vā vyāhṛtībhireva 3 athādhyāpyaḥ 4 atha yasya prapitāmahādi nānusmaryata upanayanaṃ te śmaśānasaṃstutāḥ 5 teṣāmabhyāgamanaṃ bhojanaṃ vivāhamiti ca varjayetteṣāmicchatāṃ prāyaścittaṃ dvādaśavarṣāṇi traividyakaṃ brahmacaryaṃ cared . athopanayanaṃ tata udakopasparśanaṃ pāvamānyādibhiḥ 6 atha gṛhamedhopadeśanam 7 nādhyāpanam 8 tato yo nirvartate tasya saṃskāro yathā prathame'tikrame 9 tata ūrdhvaṃ prakṛtivat 10 upetasyācāryakule brahmacārivāsaḥ 11 aṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi 12 pādūnam 13 ardhena 14 tribhirvā 15 dvādaśāvarārdhyam 16 na brahmacāriṇo vidyārthasya paropavāso'sti 17 18 ācāryādhīnaḥ syādanyatra patanīyebhyaḥ 19 hitakārī gurorapratilomayanvācā 20 adhāsanaśāyī 21 nānudeśyaṃ bhuñjīta 22 tathā kṣāralavaṇamadhumāṃsāni 23 adivāsvāpī 24 agandhasevī 25 maithunaṃ na caret 26 utsannaślāghaḥ 27 aṅgāni na prakṣālayīta 28 prakṣālayīta tvaśuciliptāni gurorasaṃdarśe 29 nāpsu ślāghamānaḥ snāyādyadi snāyāddaṇḍavat 30 jaṭilaḥ 31 śikhājaṭo vā vāpayeditarān 32 mauñjī mekhalā trivṛdbrāhmaṇasya śaktiviṣaye dakṣiṇāvṛttānām 33 jyā rājanyasya 34 mauñjī vāyomiśrā 35 āvīsūtraṃ vaiśyasya 36 sairī tāmalī vetyeke 37 pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhaskandhajo'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti 38 vāsaḥ 39 śāṇīkṣaumājināni 40
kaṣāyaṃ caike vastramupadiśanti 41 2
1.1.4
māñjiṣṭhaṃ rājanyasya 1 hāridraṃ vaiśyasya 2 hāriṇamaiṇeyaṃ vā kṛṣṇaṃ brāhmaṇasya 3 kṛṣṇaṃ cedanupastīrṇāsanaśāyī syāt 4 rauravaṃ rājanyasya 5 bastājinaṃ vaiśyasya 6 āvikaṃ sārvavarṇikam 7 kambalaśca 8 brahmavṛddhimicchannajinānyeva vasīta kṣatravṛddhimicchanvastrāṇyevobhayavṛddhimicchannubhayamiti hi brāhmaṇam 9 ajinaṃ tvevottaraṃ dhārayet 10 anṛttadarśī 11 sabhāḥ samājāṃścāgantā 12 ajanavādaśīlaḥ 13 rahaśśīlaḥ 14 gurorudācāreṣvakartā svairikarmāṇi 15 strībhiryāvadarthasaṃbhāṣī 16 mṛduḥ 17 śāntaḥ 18 dāntaḥ 19 hrīmān 20 dṛḍhadhṛtiḥ 21 aglāṃsnuḥ 22 akrodhanaḥ 23 anasūyuḥ 24 sarvaṃ lābhamāharangurave sāyaṃ prātaramantreṇa bhikṣācaryaṃ cared bhikṣamāṇo'nyatrāpapātrebhyo'bhiśastācca 25 strīṇāṃ pratyācakṣāṇānāṃ samāhito brahmacārīṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ prajāṃ paśūnbrahmavarcasamannādyaṃ vṛṅkte 261 tasmādu ha vai brahmacārisaṃghaṃ carantaṃ na pratyācakṣītāpi haiṣvevamvidha evaṃvrataḥ syāditi hi brāhmaṇam 262 nānumānena bhekṣamucchiṣṭaṃ dṛṣṭaśrutābhyāṃ tu 27 bhavatpūrvayā brāhmaṇo bhikṣeta 28 bhavadmadhyayā rājanyaḥ 29 bhavadantyayā vaiśyaḥ 30 tatsamāhṛtyopanidhāyācāryāya prabrūyāt 31 tena pradiṣṭaṃ bhuñjīta 32 vipravāse gurorācāryakulāya 33 tairvipravāse'nyebhyo'pi śrotriyebhyaḥ 34 nātmaprayojanaścaret 35 bhuktvā svayamamatraṃ prakṣālayīta 36 na cocchiṣṭaṃ kuryāt 37 aśaktau bhūmau nikhanet 38 apsu vā praveśayet 39 āryāya vā paryavadadhyāt 40 antardhine vā śūdrā ya 41 proṣito bhekṣādagnau kṛtvābhuñjīta 42 bhekṣaṃ haviṣā saṃstutaṃ tatrācāryo devatārthe 43 āhavanīyārthe ca 44 taṃ bhojayitvā
yaducchiṣtaṃ 45 3
1.1.5
yaducchiṣṭaṃ prāśñāti 1 havirucchiṣṭameva tat 2 yadanyāni dra vyāṇi yathālābhamupaharati dakṣiṇā eva tāḥ 3 sa eṣa brahmacāriṇo yajño nityapratataḥ 4 na cāsmai śrutivipratiṣiddhamucchiṣṭaṃ dadyāt 5 yathā kṣāralavaṇamadhumāṃsānīti 6 etenānye niyamā vyākhyātāḥ 7 śrutirhi balīyasyānumānikādācārāt 8 dṛśyate cāpi pravṛttikāraṇam 9 prītirhyupalabhyate 10 piturjyeṣṭhasya ca bhrāturucchiṣṭaṃ bhoktavyam 11 dharmavipratipattāvabhojyam 12 sāyaṃ prātarudakumbhamāharet 13 sadāraṇyādedhānāhṛtyādho nidadhyāt 14 nāstamite samiddhāro gacchet 15 agnimiddhvā parisamūhya samidha ādadhyātsāyaṃ prātaryathopadeśam 16 sāyamevāgnipūjetyeke 17 samiddhamagniṃ pāṇinā parisamūhenna samūhanyā 18 prāk tu yāthākāmī 19 nāgnyudakaśeṣeṇa vṛthākarmāṇi kurvītācāmedvā 20 pāṇisaṃkṣubdhenodakenaikapāṇyāvarjitena ca nācāmet 21 svapnaṃ ca varjayet 22 athāharaharācāryaṃ gopāyeddharmārthayuktaiḥ karmabhiḥ 23 sa guptvā saṃviśanbrūyāddharmagopāyamājūgupamahamiti 24 pramādādācāryasya buddhipūrvaṃ vā niyamātikramaṃ rahasi bodhayet 25 anivṛttau svayaṃ karmāṇyārabheta 26 nivartayedvā 27 atha yaḥ pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī tamāhurna svapitīti 28 sa ya evaṃ praṇihitātmā brahmacāryatraivāsya
sarvāṇi karmāṇi phalavantyavāptāni bhavanti yānyapi gṛhamedhe 29 4
iti prathamaḥ paṭalaḥ
1.1.6
niyameṣu tapaḥśabdaḥ 1 tadatikrame vidyākarma niḥsravati brahma sahāpatyādetasmāt 2 kartapatyamanāyuṣyaṃ ca 3 tasmādṛṣayo'vareṣu na jāyante niyamātikramāt 4 śrutarṣayastu bhavanti kecitkarmaphalaśeṣeṇa punaḥsaṃbhave 5 yathā śvetaketuḥ 6 yatkiṃ ca samāhito brahma pyācāryādupayuṅkte brahmavadeva tasminphalaṃ bhavati 7 atho yatkiñca manasā vācā cakṣuṣā vā saṅkalpandhyāyatyāhābhivipaśyati vā tathaiva tadbhavatītyupadiśanti 8 guruprasādanīyāni karmāṇi svastyayanamadhyayanasaṃvṛttiriti 9 ato'nyāni nivartante brahmacāriṇaḥ karmāṇi 10 svādhyāyadhṛg dharmarucistapsvyṛjurmṛduḥ sidhyati brahmacārī 11 sadā mahāntamapararātramutthāya gurostiṣṭhanprātarabhivādamabhivādayītāsāvahaṃ bho iti 12 samānagrāme ca vasatāmanyeṣāmapi vṛddhatarāṇāṃ prāk prātarāśāt 13 proṣya ca samāgame 14 svargamāyuścepsan 15 dakṣiṇambāhuṃ śrotrasamaṃ prasārya brāhmaṇo'bhivādayītoraḥsamaṃ rājanyo madhyasamaṃ vaiśyo nīcaiḥ śūdraḥ prañjalim 16 plāvanaṃ ca nāmno'bhivādanapratyabhivādane ca pūrveṣāṃ varṇānām 17 udite tvāditya ācāryeṇa sametyopasaṅgrahaṇam 18 sadaivābhivādanam 19 upasaṃgrāhya ācārya ityeke 20 dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamadhastādabhyadhimṛśya sakuṣṭhikamupasaṃgṛhṇīyāt 21 ubhābhyāmevobhāvabhipīḍayata upasaṃgrāhyāv ityeke 22 sarvāhṇaṃ suyukto'dhyayanādanantaro'dhyāye 23 tathā gurukarmasu 24 manasā cānadhyāye 25 āhūtādhyāyī ca syāt
26 5
1.1.7
sadā niśāyāṃ guruṃ saṃveśayettasya pādau prakṣālya saṃvāhya 1 anujñātaḥ saṃviśet 2 na cainamabhiprasārayīta 3 na khaṭvāyāṃ sato'bhiprasāraṇamastītyeke 4 na cāsya sakāśe saṃviṣṭo bhāṣet 5 abhibhāṣitastvāsīnaḥ pratibrūyāt 6 anūtthāya tiṣṭhantam 7 gacchantamanugacchet 8 dhāvantamanudhāvet 9 na sopānaḥveṣṭitaśirā avahitapāṇirvāsīdet 10 adhvāpannastu karmayuktovāsīdet 11 na cedupasīdet 12 devamivācāryamupāsītāvikathayann avimanā vācaṃ śuśrūṣamāṇo'sya 13 anupasthakṛtaḥ 14 anuvāti vītaḥ 15 apratiṣṭabdhaḥ pāṇinā 16 anapaśrito'nyatra 17 yajñopavītī dvivastraḥ 18 adhonivītastvekavastraḥ 19 abhimukho'nabhimukham 20 anāsanno'natidūre 21 yāvadāsīno bāhubhyāmprāpnuyāt 22 aprativātam 23 ekādhyāyī dakṣiṇaṃ bāhuṃ pratyupasīdet 24 yathāvakāśaṃ bahavaḥ 25 tiṣṭhati ca nāsītānāsanayogavihite 26 āsīne ca na saṃviśet 27 ceṣṭati ca cikīrṣantacchaktiviṣaye 28 na cāsya sakāśe'nvaksthāninamupasaṃgṛhṇīyāt 29 gotreṇa vā kīrtayet 30 na cainaṃ pratyuttiṣṭhedanūttiṣṭhedvā 31 api cettasya guruḥ syāt 32 deśāttvāsanācca saṃsarpet 33 nāmnā tadantevāsinaṃ gurumapyātmana ityeke 34 yasmiṃstvanācāryasaṃbandhādgauravaṃ vṛttistasminn anvaksthānīye 'pyācāryasya 35 bhuktvācāsya sakāśe nānūtthāyocchiṣṭaṃ prayacchet 36
ācāmedvā 37 kiṃ karavāṇītyāmantr! ya 38 6
1.1.8
uttiṣṭhettūṣṇīṃ vā 1 nāpaparyāvarteta guroḥ pradakṣiṇīkṛtyāpeyāt 2 na prekṣeta nagnāṃ striyam 3 oṣadhivanaspatīnāmācchidya nopajighret 4 upānahau chatraṃ yānamiti ca varjayet 5 na smayeta 6 yadi smayetāpigṛhya smayeteti hi brāhmaṇam 7 nopajighret striyaṃ mukhena 8 na hṛdayena prārthayet 9 nākāraṇādupaspṛśet 10 rajasvalo raktadansatyavādī syāditi hi brāhmaṇam 11 yāṃ vidyāṃ kurute gurau te'pyasyācāryā ye tasyāṃ gurorvaṃśyāḥ 12 yānanyānpaśyato'syopasaṃgṛhṇīyāt tadā tveta upasaṃgrāhyāḥ 13 gurusamavāye bhikṣāyāmutpannāyāṃ yamanubaddhastadadhīnā bhikṣā 14 samāvṛtto mātre dadyāt 15 mātā bhartāraṃ gamayet 16 bhartā gurum 17 dharmakṛtyeṣu vopayojayet 18 kṛtvā vidyāṃ yāvatīṃ śaknuyādvedadakṣiṇāmāhareddharmato yathāśakti 19 viṣamagate tvācārya ugrataḥ śūdra to vāharet 20 sarvadā śūdra ta ugrato vācāryārthasyāharaṇaṃ dhārmyamityeke 21 datvā ca nānukathayet 22 kṛtvā ca nānusmaret 23 ātmapraśaṃsāṃ paragarhāmiti ca varjayet 24 preṣitastadeva pratipadyeta 25 śāstuścānāgamādvṛttiranyatra 26 anyatropasaṃgrahaṇāducchiṣṭāśanāccācāryavadācāryadāre vṛttiḥ 27 tathā samādiṣṭe'dhyāpayati 28 vṛddhatare ca sabrahmacāriṇi 29 ucchiṣṭāśanavarjamācāryavadācāryaputre vṛttiḥ 30 samāvṛttasyāpyetadeva
sāmayācārikameteṣu 31 7
1.1.9
yathā brahmacāriṇo vṛttam 1 mālyāliptamukha upaliptakeśaśmaśrurakto'bhyakto veṣṭityupaveṣṭitī kāñcukyupānahī pādukī 2 udācāreṣu cāsyaitāni na kuryātkārayedvā 3 svairikarmasu ca 4 yathā dantaprakṣālanotsādanāvalekhanānīti 5 taddravyāṇāṃ ca na kathayedātmasaṃyogenācāryaḥ 6 snātastu kāle yathāvidhyabhihṛtamāhūto 'bhyeto vā na pratisaṃhare ityeke 7 uccaistarāṃ nāsīta 8 tathā bahupāde 9 sarvataḥ pratiṣṭhite 10 śayyāsane cācarite nāviśet 11 yānamukto'dhvanyanvārohet 12 sabhānikaṣakaṭasvastarāṃśca 13 nānabhibhāṣito gurumabhibhāṣeta priyādanyat 14 vyupatodavyupajāvavyabhihāsodāmantraṇanāmadheyagrahaṇapreṣaṇānīti gurorvarjayet 15 āpadyarthaṃ jñāpayet 16 saha vasansāyaṃ prātaranāhūto guruṃ darśanārtho gacchet 17 viproṣya ca tadahareva paśyet 18 ācāryaprācāryasaṃnipāte prācāryāyaopasaṃgṛhyopasaṃjighṛkṣedācāryam 19 pratiṣedheditaraḥ 20 lupyate pūjā cāsya sakāśe 21 muhūṃścācāryakulaṃ darśanārtho gacchedyathāśaktyadhihastyamādāyāpi dantaprakṣālanānīti 22 mātaraṃ pitaramācaryamagnīṃśca gṛhāṇi ca riktapāṇirnopagachhedrā jānaṃ cenna śrutamiti 23 tasmingurorvṛttiḥ 23 putramivainamanukāṅkṣansarvadharmeṣvanapacchādayamānaḥ suyukto vidyāṃ grāhayet 24 na cainamadhyayanavighnenātmārtheṣūparundhyādanāpatsu 25 antevāsyanantevāsī bhavati vinihitātmā gurāvanaipuṇamāpadyamānaḥ 26 ācāryo'pyanācāryo bhavati śrutātpariharamāṇaḥ 27 aparādheṣu cainaṃ satatamupālabheta 28 abhitrāsa upavāsa udakopasparśanamadarśanamiti daṇḍā yathāmātramā nivṛtteḥ 29
nivṛttaṃ caritabrahmacaryamanyebhyo dharmebhyo'nantaro bhavetyatisṛjet 30 8
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
1.1.10
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya māsaṃ pradoṣe nādhīyīta 1 taiṣyāṃ paurṇamāsyāṃ rohiṇyāṃ vā viramet 2 ardhapañcamāṃścaturo māsānityeke 3 nigameṣvadhyayanaṃ varjayet 4 ānaḍuhena vā śakṛtpiṇḍenopalipte'dhīyīta 5 śmaśāne sarvataḥ śamyāprāsāt 6 grāmeṇādhyavasite kṣetreṇa vā nānadhyāyaḥ 7 jñāyamāne tu tasminn eva deśe nādhīyīta 8 śmaśānavacchūdra patitau 9 samānāgāra ityeke 10 śūdrā yāṃ tu prekṣaṇapratiprekṣaṇayorevānadhyāyaḥ 11 tathānyasyāṃ striyāṃ varṇavyatikrāntāyāṃ maithune 12 brahmādhyeṣyamāṇo malavadvāsasecchansaṃbhāṣituṃ brāhmaṇena saṃbhāṣya tayā saṃbhāṣeta saṃbhāṣya tu brāhmaṇenaiva saṃbhāṣyādhīyīta . evaṃ tasyāḥ prajāniḥśreyasam 13 antaḥśavam 14 antaścāṇḍālam 15 abhinirhṛtānāṃ tu sīmnyanadhyāyaḥ 16 saṃdarśane cāraṇye 17 tadaharāgateṣu ca grāmaṃ bāhyeṣu 18 api satsu 19 saṃdhāvanustanite rātrim 20 svapnaparyāntaṃ vidyuti 21 upavyuṣaṃ yāvatā vā kṛṣṇāṃ rohiṇīmiti śamyāprāsādvijānīyādetasminkāle vidyotamāne sapradoṣamaharanadhyāyaḥ 22 dahre'pararātre stanayitnunā 23 ūrdhvamardharātrādityeke 24 gavāṃ cāvarodhe 25 vadhyānāṃ ca yāvatā hanyante 26 pṛṣṭhārūḍhaḥ paśūnāṃ nādhīyīta 27 ahorātrāvamāvāsyāsu
28 9
1.1.11
cāturmāsīṣu ca 1 vairamaṇo guruṣvaṣṭākya aupākaraṇa iti tr! yahāḥ 2 tathā saṃbandheṣu jñātiṣu 3 mātari pitaryācārya iti dvādaśāhāḥ 4 teṣu codakopasparśanaṃ tāvantaṃ kālam 5 anubhāvināṃ ca parivāpanam 6 na samāvṛttā vaperannanyatra vihārādityeke 7 athāpi brāhmaṇaṃ rikto vā eṣo'napihito yanmuṇḍastasyaitadapidhānaṃ yacchikheti 8 satreṣu tu vacanādvapanaṃ śikhāyāḥ 9 ācārye trīnahorātrānityeke 10 śrotriyasaṃsthāyāmaparisaṃvatsarāyāmekām 11 sabrahmacāriṇītyeke 12 śrotriyābhyāgame'dhijigāṃsamāno 'dhīyāno vānujñāpyādhīyīta 13 adhyāpayedvā 14 gurusaṃnidhau cādhīhi bho ityuktvādhīyīta 15 adhyāpayedvā 16 ubhayata upasaṃgrahaṇamadhijigāṃsamānasyādhītya ca 17 adhīyāneṣu vā yatrānyo vyaveyādetameva śabdamutsṛjyādhīyīta 18 śvagardabhanādāḥ salāvṛkyekasṛkolūkaśabdāḥ sarve vāditraśabdā rodanagītasāmaśabdāśca 19 śākhāntare ca sāmnāmanadhyāyaḥ 20 sarveṣu ca śabdakarmasu yatra saṃsṛjyeran 21 chardayitvā svapnāntam 22 sarpirvā prāśya 23 pūtīgandhaḥ 24 śuktaṃ cātmasaṃyuktam 25 pradoṣe ca bhuktvā 26 prodakayośca pāṇyoḥ 27 pretasaṃkaptaṃcānnaṃ bhuktvā sapradoṣamaharanadhyāyaḥ 28 ā ca vipākāt 29
aśrāddhena tu paryavadadhyāt 30 10
1.1.12
kāṇḍopākaraṇe cāmātṛkasya 1 kāṇḍasamāpane cāpitṛkasya 2 manuṣyaprakṛtīnāṃ ca devānāṃ yajñe bhuktvetyeke 3 paryuṣitaistaṇḍulairāmamāṃsena ca nānadhyāyāḥ 4 tathauṣadhivanaspatimūlaphalaiḥ 5 yatkāṇḍamupākurvīta yasya cānuvākyaṃ kurvīta na tattadaharadhīyīta 6 upākaraṇasamāpanayośca pārāyaṇasya tāṃ vidyām 7 vāyurghoṣavānbhūmau vā tṛṇa saṃvāho varṣati vā yatra dhārāḥ pravahet 8 grāmāraṇyayośca sandhau 9 mahāpathe ca 10 viproṣya ca samadhyayanaṃ tadahaḥ 11 svairikarmasu ca 12 yathā pāda prakṣālanotsādanānulepanāṇīti 13 tāvantaṃ kālaṃ nādhīyītādhyāpayedvā 14 sandhyoḥ 15 tathā vṛkṣamārūḍhaḥ 16 apsu cāvagāḍhaḥ 17 naktaṃ cāpāvṛte . tathā vṛkṣamārūḍho'psu cāvagāḍho naktaṃ cāpāvṛte 18 divā cāpihite 19 avihitamanuvākādhyayanamāṣāḍhavāsantikayoḥ 20 nityapraśnasya cāvidhinā 21 tasya vidhiḥ 22 akṛtaprātarāśa udakāntaṃ gatvā prayataḥ śucau deśe'dhīyīta yathādhyāyamutsṛjanvācā 23 manasā cānadhyāye 24 vidyuti cābhyagrāyāṃ stanayitnāvaprāyatye pretānne nīhāre ca mānasaṃ paricakṣate 25 śrāddhabhojana evaike 26 vidyutstanayitnurvṛṣṭiścāpartau yatra saṃnipateyustr! yahamanadhyāyaḥ 27 yāvadbhūmirvyudaketyeke 28 ekena dvābhyāṃ vaiteṣāmākālam 29 sūryācandra masorgrahaṇe bhūmicale'pasvāna ulkāyāmagnyutpāte ca sarvāsāṃ vidyānāṃ sārvakālikamākālam 30 abhraṃ cāpartau sūryācandra masoḥ pariveṣa indra dhanuḥ pratisūryamatsyaśca vāte pūtīgandhe nīhāre ca sarveṣveteṣu tāvantaṃ kālam 31 muhūrtaṃ virate vāte 32 salāvṛkyāmekasṛka iti svapnaparyāntam 33 naktaṃ cāraṇye'nagnāvahiraṇye vā 34 ananūktaṃ cāpartau chandaso nādhīyīta 35 pradoṣe ca 36 sārvakālikamāmnātam 37
yathoktamanyadataḥ pariṣatsu 38 11
iti tṛtīyaḥ paṭalaḥ
1.1.13
tapaḥ svādhyāya iti brāhmaṇam 1 tatra śrūyate . sa yadi tiṣṭhann āsīnaḥ śayāno vā svādhyāyamadhīte tapa eva tattapyate tapo hi svādhyāya iti 2 athāpi vājasaneyibrāhmaṇam . brahmayajño ha vā eṣa yatsvādhyāyastasyaite vaṣaṭkārā yatstanayati yadvidyotate yadavasphūrjati yadvāto vāyati . tasmātstanayati vidyotamāne'vasphūrjati vāte vā vāyatyadhīyītaiva vaṣaṭkārāṇāmacchambaṭkārāyeti 3 tasya śākhāntare vākyasamāptiḥ 4 atha yadi vāto vā vāyātstanayedvā vidyoteta vāvasphūrjedvaikāṃ varcamekaṃ vā yajurekaṃ vā sāmābhivyāharedbhūrbhuvaḥ suvaḥ satyaṃ tapaḥ śraddhāyāṃ juhomīti vaitat . teno haivāsyaitadahaḥ svādhyāya upātto bhavati 5 evaṃ satyāryasamayenāvipratiṣiddham 6 adhyāyānadhyāyaṃ hyupadiśanti . tadanarthakaṃ syādvājasaneyibrāhmaṇaṃ cedavekṣeta 7 āryasamayo hyagṛhyamānakāraṇaḥ 8 vidyāṃ pratyanadhyāyaḥ śrūyate na karmayoge mantrāṇām 9 brāhmaṇoktā vidhayasteṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante 10 yatra tu prītyupalabdhitaḥ pravṛttirna tatra śāstramasti 11 tadanuvartamāno narakāya rādhyati 12 atha brāhmaṇoktā vidhayaḥ 13 teṣāṃ mahāyajñā mahāsattrāṇīti saṃstutiḥ 14 aharaharbhūtabalirmanuṣyebhyo yathāśakti dānam 15
12
1.1.14
devebhyaḥ svāhākāra ā kāṣṭhātpitṛbhyaḥ svadhākāra odapātrātsvādhyāya iti 1 pūjā varṇajyāyasāṃ kāryā 2 vṛddhatarāṇāṃ ca 3 hṛṣṭo darpati dṛpto dharmamatikrāmati dharmātikrame khalu punarnarakaḥ 4 na samāvṛtte samādeśo vidyate 5 oṃkāraḥ svargadvāraṃ tasmādbrahmādhyeṣyamāṇa etadādi pratipadyeta 6 vikathāṃ cānyāṃ kṛtvaivaṃ laukikyā vācā vyāvartate brahma 7 yajñeṣu caitadādayaḥ prasavāḥ 8 loke ca bhūtikarmasvetadādīnyeva vākyāni syuryathā puṇyāhaṃ svastyṛddhimiti 9 nāsamayena kṛcchraṃ kurvīta triḥśrāvaṇaṃ triḥsahavacanamiti parihāpya 10 avicikitsā yāvadbrahma nigantavyamiti hārītaḥ 11 na bahirvede gatirvidyate 12 samādiṣṭamadhyāpayantaṃ yāvadadhyayanamupasaṃgṛhṇīyāt 13 nityamarhantamityeke 14 na gatirvidyate 15 vṛddhānāṃ tu 16 brahmaṇi mitho viniyoge na gatirvidyate 17 brahma vardhata ityupadiśanti 18 niveśe vṛtte saṃvatsare saṃvatsare dvau dvau māsau samāhita ācāryakule vasedbhūyaḥ śrutamicchann iti śvetaketuḥ 19 etena hyahaṃ yogena bhūyaḥ pūrvasmātkālācchrutamakurvīti 20
tacchāstrairvipratiṣiddham 21 niveśe hi vṛtte naiyamikāni śrūyante 22 13
1.1.15
agnihotramatithayaḥ 1 yaccānyadevaṃ yuktam 2 adhyayanārthena yaṃ codayenna cainaṃ pratyācakṣīta 3 na cāsmindoṣaṃ paśyet 4 yadṛcchāyāmasaṃvṛttau gatireva tasmin 5 mātari pitaryācāryavacchuśrūṣā 6 samāvṛttena sarve gurava upasaṃgrāhyāḥ 7 proṣya ca samāgame 8 bhrātṛṣu bhaginīṣu ca yathāpūrvamupasaṃgrahaṇam 9 nityā ca pūjā yathopadeśam 10 ṛtvikśvaśurapitṛvyamātulānavaravayasaḥ pratyutthāyābhivadet 11 tūṣṇīṃ vopasaṃgṛhṇīyāt 12 daśavarṣaṃ paurasakhyaṃ pañcavarṣaṃ tu cāraṇam . trivarṣapūrvaḥ śrotriyaḥ abhivādanamarhati 13 jñāyamāne vayoviśeṣe vṛddhatarāyābhivādyam 14 viṣamagatāyāgurave nābhivādyam 15 anvāruhya vābhivādayīta 16 sarvatra tu pratyutthāyābhivādanam 17 aprayatena nābhivādyam 18 tathāprayatāya 19 aprayataśca na pratyabhivadet 20 pativayasaḥ striyaḥ 21 na sopānahveṣṭitaśirā avahitapāṇirvābhivādayīta 22 sarvanāmnā striyo rājanyavaiśyau ca na nāmnā 23 mātaramācāryadāraṃ cetyeke 24 daśavarṣaśca brāhmaṇaḥ śatavarṣaśca kṣatriyaḥ . pitāputrau sma tau viddhi tayostu brāhmaṇaḥ pitā 25 kuśalamavaravayasaṃ vayasyaṃ vā pṛcchet 26 anāmayaṃ kṣatriyam 27 anaṣṭaṃ vaiśyam 28 ārogyaṃ śūdra m 29 nāsaṃbhāṣya śrotriyaṃ vyativrajet 30 araṇye
ca striyam 31 14
iti caturthaḥ paṭalaḥ
1.1.16
upāsane gurūṇāṃ vṛddhānāmatithīnāṃ home japyakarmaṇi bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavītī syāt 1 bhūmigatāsvapsvācamya prayato bhavati 2 yaṃ vā prayata ācāmayet 3 na varṣadhārāsvācāmet 4 tathā pradarodake 5 taptābhiścākāraṇāt 6 riktapāṇirvayasa udyamyāpa upaspṛśet 7 śaktiviṣaye na muhūrtamapyaprayataḥ syāt 8 nagno vā 9 nāpsu sataḥ prayamaṇamvidyate 10 uttīrya tvācāmet 11 nāprokṣitamindhanamagnāvādadhyāt 12 mūḍhasvastare cāsaṃspṛśann anyānaprayatānprayato manyeta 13 tathā tṛṇakāṣṭheṣu nikhāteṣu 14 prokṣya vāsa upayojayet 15 śūnopahataḥ sacelo'vagāheta 16 prakṣālya vā taṃ deśamagninā saṃspṛśya punaḥ prakṣālya pādau cācamya prayato bhavati 17 agniṃ nāprayata āsīdet 18 iṣumātrādityeke 19 na cainamupadhamet 20 khaṭvāyāṃ ca nopadadhyāt 21 prabhūtaidhodake grāme yatrātmādhīnaṃ prayamaṇaṃ tatra vāso dhārmyo brāhmaṇasya 22 mūtraṃ kṛtvā purīṣaṃ vā mūtrapurīṣalepānannalepānucchiṣṭalepānretasaśca ye lepāstānprakṣālya pādau cācamya prayato bhavati 23
15
1.1.17
tiṣṭhann ācāmetprahvo vā 1 āsīnastrirācāmeddhṛdayaṅgamābhiradbhiḥ 2 triroṣṭhau parimṛjet 3 dvirityeke 4 sakṛdupaspṛśet 5 dvirityeke 6 dakṣiṇena pāṇinā savyaṃ prokṣya pādau śiraścendri yāṇyupaspṛśeccakṣuṣī nāsike śrotre ca 7 athāpa upaspṛśet 8 bhokṣyamāṇastu prayato'pi dvirācāmeddviḥ parimṛjetsakṛdupaspṛśet 9 śyāvāntaparyantāvoṣṭhāvupaspṛśyācāmet 10 na śmaśrubhirucchiṣṭo bhavatyantarāsye sadbhiryāvanna hastenopaspṛśati 11 ya āsyādbindavaḥ patanta upalabhyante teṣvācamanaṃ vihitam 12 ye bhūmau na teṣvācāmedityeke 13 svapne kṣavathau śṛṅkhāṇikāśrvālambhe lohitasya keśānāmagnergavāṃ brāhmaṇasya striyāścālambhe mahāpathaṃ ca gatvāmedhyaṃ copaspṛśyāprayataṃ ca manuṣyaṃ nīvīṃ ca paridhāyāpa upaspṛśet 14 ādra raṃ! vā śakṛdoṣadhīrbhūmiṃ vā 15 hiṃsārthenāsinā māṃsaṃ chinnamabhojyam 16 dadbhirapūpasya nāpacchindyāt 17 yasya kule mriyeta na tatrānirdaśe bhoktavyam 18 tathānutthitāyāṃ sūtikāyām 19 antaḥśave ca 20 aprayato'pahatamannamaprayataṃ na tvabhojyam 21 aprayatena tu śūdre ṇopahṛtamabhojyam 22 yasmiṃścānne keśaḥ syāt 23 anyadvāmedhyam 24 amedhyairavamṛṣṭam 25 kīṭo vāmedhyasevī 26 mūṣakalāṅgaṃ vā 27 padā vopahatam 28 sicā vā 29 śunā vāpapātreṇa vā dṛṣṭam 30 sicā vopahṛtam
31 dāsyā vā naktamāhṛtam 32 bhuñjānaṃ vā 33 16
1.1.18
yatra śūdra upaspṛśet 1 anarhadbhirvā samānapaṅktau 2 bhuñjāneṣu va yatrānūtthāyocchiṣṭaṃ prayacchedācāmedvā 3 kutsayitvā vā yatrānnaṃ dadyuḥ 4 manuṣyaravaghrātamanyairvāmedhyaiḥ 5 na nāvi bhuñjīta 6 tathā prāsāde 7 kṛtabhūmau tu bhuñjīta 8 anāprīte mṛnmaye bhoktavyam 9 āprītaṃ cedabhidagdhe 10 parimṛṣṭaṃ lauhaṃ prayatam 11 nirlikhitaṃ dārumayam 12 yathāgamaṃ yajñe 13 nāpaṇīyamannamaśnīyāt 14 tathā rasānāmamāṃsamadhulavaṇānīti parihāpya 15 tailasarpiṣī tūpayojayedudake'vadhāya 16 kṛtānnaṃ paryuṣitamakhādyāpeyānādyam 17 śuktaṃ ca 18 phāṇitapṛthukataṇḍulakarambharujasaktuśākamāṃsapiṣṭakṣīravikārauṣadhivanaspatimūlaphalavarjam 19 śuktaṃ cāparayogam 20 sarvaṃ madyamapeyam 21 tathailakaṃ payaḥ 22 uṣṭrīkṣīramṛgīkṣīrasandhinīkṣīrayamasūkṣīrāṇīti 23 dhenoścānirdaśāyāḥ 24 tathā kīlālauṣadhīnāṃ ca 25 karañjapalaṇḍuparārīkāḥ 26 yaccānyatparicakṣate 27 kyākvabhojyamiti hi brāhmaṇam 28 ekakhuroṣṭragavayagrāmasūkaraśarabhagavām 29 dhenuanaḍuhorbhakṣyam 30 medhyamānaḍuhamiti vājasaneyakam 31 kukkuṭo vikirāṇām 32 plavaḥ pratudām 33 kravyādaḥ 34 haṃsabhāsacakravākasuparṇāśca 35 kruñcakrauñcavārdhrāṇasalakṣaṃnavarjam 36 pañcanakhānāṃ godhākacchapaśvāviṭśalyakakhaṇgaśaśapūtikhaṣavarjam 37 abhakṣyaśceṭo matsyānām 38 sarpaśīrṣī mṛduraḥ kravyādo ye cānye vikṛtā yathā manuṣyaśirasaḥ 39 17
iti pañcamaḥ paṭalaḥ
1.1.19
madhvāmaṃ mārgaṃ māṃsaṃ bhūmirmūlaphalāni rakṣā gavyūtirniveśanaṃ yugyaghāsaścogrataḥ pratigṛhyāṇi 1 etānyapi nānantevāsyāhṛtānīti hārītaḥ 2 āmaṃ vā gṛhṇīran 3 kṛtānnasya vā virasasya 4 na subhikṣāḥ syuḥ 5 svayamapyavṛttau suvarṇaṃ dattvā paśuṃ vā bhuñjīta 6 nātyantamanvavasyet 7 vṛttiṃ prāpya viramet 8 trayāṇāṃ varṇānāṃ kṣatriyaprabhṛtīnāṃ samāvṛttena na bhoktavyam 9 prakṛtyā brāhmaṇasya bhoktavyaṃ kāraṇādabhojyam 10 yatrāprāyaścittaṃ karmāsevate prāyaścittavati 11 caritanirveṣasya bhoktavyam 12 sarvavarṇānāṃ svadharme vartamānānāṃ bhoktavyaṃ śūdra varjamityeke 13 tasyāpi dharmopanatasya 14 suvarṇaṃ datvā paśuṃ vā bhuñjīta nātyantamanvavasyedvṛttiṃ prāpya viramet 15 saṅghānnamabhojyam 16 parikruṣṭaṃ ca 17 sarveṣāṃ ca śilpājīvānām 18 ye ca śastramājīvanti 19 ye cādhim 20 bhiṣak 21 vārdhuṣikaḥ 22 dīkṣito'krītarājakaḥ 23 agnīṣomīyasaṃsthāyāmeva 24 hutāyāṃ vā vapāyāṃ dīkṣitasya bhoktavyam 25 yajñārthe vā nirdiṣṭe śeṣādbhuñjīrann iti hi brāhmaṇam 26 klībaḥ 27 rājñāṃ praiṣakaraḥ 28 ahaviryājī 29 cārī 30 avidhinā ca pravrajitaḥ 31 yaścāgnīnapāsyati 32 yaśca sarvānvarjayate
sarvānnī ca śrotriyo nirākṛtirvṛṣalīpatiḥ 33 18
1.1.20
matta unmatto baddho'ṇikaḥ pratyupaviṣṭo yaśca pratyupaveśayate tāvantaṃ kālam 1 ka aśyānnaḥ 2 ya īpsediti kaṇvaḥ 3 puṇya iti kautsaḥ 4 yaḥ kaściddadyāditi vārṣyāyaṇiḥ 5 yadi ha rajaḥ sthāvaraṃ puruṣe bhoktavyamatha ceccalaṃ dānena nirdoṣo bhavati 6 śuddhā bhikṣā bhoktavyaikakuṇikau kāṇvakutsau tathā puṣkarasādiḥ 7 sarvatopetaṃ vārṣyāyaṇīyam 8 puṇyasyepsato bhoktavyam 9 puṇyasyāpyanīpsato na bhoktavyam 10 yataḥ kutaścābhyudyataṃ bhoktavyam 11 nānaniyogapūrvamiti hārītaḥ 12 atha purāṇe ślokāvudāharanti . udyatāmāhṛtāṃ bhikṣāṃ purastādapraveditām . bhojyāṃ mene prajāpatirapi duṣkṛtakāriṇaḥ . na tasya pitaro'śnanti daśa varṣāṇi pañca ca . na ca havyaṃ vahatyagniryastāmabhyadhimanyata iti 13 cikitsakasya mṛgayoḥ śalyakṛntasya pāśinaḥ . kulaṭāyāḥ ṣaṇḍhakasya ca teṣāmannamanādyam 14 athāpyudāharanti . annāde bhrūṇahā mārṣṭi anenā abhiśaṃsati . stenaḥ pramukto rājani yācannanṛtasaṃkara iti 15 19
iti ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
1.1.21
nemaṃ laukikamarthaṃ puraskṛtya dharmāṃścaret 1 niṣphalā hyabhyudaye bhavanti 2
tadyathāmre phalārthe nirmite chāyā gandha ityanūtpadyete . evaṃ dharmaṃ caryamāṇamarthā anūtpadyante 3 no cedanūtpadyante na dharmahānirbhavati 4 anasūyurduṣpralambhaḥ syātkuhakaśaṭhanāstikabālavādeṣu 5 na dharmādharmau carata āvaṃ sva iti . na devagandharvā na pitara ityācakṣate'yaṃ dharmo'yamadharma iti 6 yattvāryāḥ kriyamāṇaṃ praśaṃsanti sa dharmo yadgarhante so'dharmaḥ 7 sarvajanapadeṣvekāntasamāhitamāryāṇāmvṛttaṃ samyagvinītānāṃ vṛddhānāmātmavatāmalolupānāmadāmbhikānāṃ vṛttasādṛśyaṃ bhajeta 8 evamubhau lokāvabhijayati 9 avihitā brāhmaṇasya vaṇijyā 10 āpadi vyavahareta paṇyānāmapaṇyāni vyudasyan 11 manuṣyānrasānrāgāngandhānannaṃ carma gavāṃ vaśāṃ śleṣmodake tokmakiṇve pippalimarīce dhānyaṃ māṃsamāyudhaṃ sukṛtāśāṃ ca 12 tilataṇḍulāṃstveva dhānyasya viśeṣeṇa na vikrīṇīyāt 13 avihitaścaiteṣāṃ mitho vinimayaḥ 14 annena cānnasya manuṣyāṇāṃ ca manusyai rasānāṃ ca rasairgandhānāṃ ca gandhairvidyayā ca
vidyānām 15 akrītapaṇyairvyavahareta 16 20
1.1.22
muñjabalbajairmūlaphalaiḥ 1 tṛṇakāṣṭhairavikṛtaiḥ 2 nātyantamanvavasyet 3 vṛttiṃ prāpya viramet 4 na patitaiḥ saṃvyavahāro vidyate 5 tathāpapātraiḥ 6 atha patanīyāni 7 steyamābhiśastyaṃ puruṣavadho brahmojjhaṃ garbhaśātanammātuḥ pituriti yonisaṃbandhe sahāpatye strīgamanaṃ surāpānamasaṃyogasaṃyogaḥ 8 gurvīsakhiṃ gurusakhiṃ ca gatvānyāṃśca paratalpān 9 nāgurutalpe patatītyeke 10 adharmāṇāṃ tu satatamācāraḥ 11 athāśucikarāṇi 12 śūdra gamanamāryastrīṇām 13 pratiṣiddhānāṃ māṃsabhakṣaṇam 14 śuno manuṣyasya ca kukkuṭasūkarāṇāṃ grāmyāṇāṃ kravyādasām 15 manuṣyāṇāṃ mūtrapurīṣaprāśanam 16 śūdro cchiṣṭamapapātrāgamanaṃ cāryāṇām 17 etānyapi patanīyānītyeke 18 ato'nyāni doṣavantyaśucikarāṇi bhavanti 19 doṣaṃ buddhvā na pūrvaḥ parebhyaḥ patitasya samākhyāne
syādvarjayettvenaṃ dharmeṣu 20 21
iti saptamaḥ paṭalaḥ
1.1.23
adhyātmikānyogānanutiṣṭhennyāyasaṃhitānanaiścārikān 1 ātmalābhānna paraṃ vidyate 2 tatrātmalābhīyāñślokānudāhariṣyāmaḥ 3 pūḥ prāṇinaḥ sarva eva guhāśayasya . ahanyamānasya vikalmaṣasya . acalaṃ calaniketaṃ ye'nutiṣṭhanti te'mṛtāḥ 4 yadidamidihediha loke viṣayamucyate . vidhūya kaviretadanutiṣṭhedguhāśayam 5 ātmann evāhamalabdhvaitaddhitaṃ sevasva nāhitam . athānyeṣu pratīcchāmi sādhuṣṭhānamanapekṣayā . mahāntaṃ tejasaskāyaṃ sarvatra nihitaṃ prabhum 6 sarvabhūteṣu yo nityo vipaścidamṛto dhruvaḥ . anaṅgo 'śabdo'śarīro'sparśaśca mahāñśuciḥ . sa sarvaṃ paramā kāṣṭhā sa vaiṣuvataṃ sa vai vaibhājanaṃ puram 7 taṃ yo'nutiṣṭhetsarvatra prādhvaṃ cāsya sadācaret . durdarśaṃ nipuṇaṃ
yukto yaḥ paśyetsa modeta viṣṭape 8 22
1.1.24
ātmanpaśyansarvabhūtāni na muhyeccintayankaviḥ . ātmānaṃ caiva sarvatra yaḥ
paśyetsa vai brahmā nākapṛṣṭhe virājati 1 nipuṇo'ṇīyānbisorṇāyā yaḥ sarvamāvṛtya tiṣṭhati . varṣīyāṃśca pṛthivyā dhruvaḥ sarvamārabhya tiṣṭhati . sa indri yairjagato'sya jñānādanyo'nanyasya jñeyātparameṣṭhī vibhājaḥ . tasmātkāyāḥ prabhavanti sarve sa mūlaṃ śāśvatikaḥ sa nityaḥ 2 doṣāṇāṃ tu vinirghāto yogamūla iha jīvite . nirhṛtya bhūtadāhīyānkṣemaṃ gacchati paṇ!ḍitaḥ 3 atha bhūtadāhīyāndoṣānudāhariṣyāmaḥ 4 krodho harṣo roṣo lobho moho dambho dro ho mṛṣodyamatyāśaparīvādāvasūyā kāmamanyū anātmyamayogasteṣāṃ yogamūlo nirghātaḥ 5 akrodho'harṣo'roṣo'lobho'moho'dambho'dro haḥ satyavacanamanatyāśo'paiśunamanasūyā saṃvibhāgastyāga ārjavaṃ mārdavaṃ śamo damaḥ sarvabhūtairavirodho yoga āryamānṛśaṃsaṃ tuṣṭiriti sarvāśramāṇāṃ samayapadāni tānyanutiṣṭhanvidhinā sārvagāmī bhavati 6 23
iti aṣṭamaḥ paṭalaḥ
kṣatriyaṃ hatvā gavāṃ sahasraṃ vairayātanārthaṃ dadyāt 1 śataṃ vaiśye 2 daśa śūdre 3 ṛṣabhaścātrādhikaḥ sarvatra prāyaścittārthaḥ 4 strīṣu caiteṣāmevam 5 pūrvayorvarṇayorvedādhyāyaṃ hatvā savanagataṃ vābhiśastaḥ 6 brāhmaṇamātraṃ ca 7 garbhaṃ ca tasyāvijñātam 8 ātreyīṃ ca striyam 9 tasya nirveṣaḥ 10 araṇye kuṭiṃ kṛtvā vāgyataḥ śavaśiradhvajo'rdhaśāṇīpakṣamadhonābhyuparijānvācchādya 11 tasya panthā antarā vartmanī 12 dṛṣṭvā cānyamutkrāmet 13 khaṇḍena lohitakena śarāveṇa grāme pratiṣṭheta 14 ko'bhiśastāya bhikṣāmiti saptāgārāṇi caret 15 sā vṛttiḥ 16 alabdhopavāsaḥ 17 gāśca rakṣet 18 tāsāṃ niṣkramaṇapraveśane dvitīyo grāme'rthaḥ 19 dvādaśa varṣāṇi caritvā siddhaḥ sadbhiḥ saṃprayogaḥ 20 ājipathe vā kuṭimkṛtvā brāhmaṇagavyopajigīṣaṃāṇo vasettriḥ pratirāddho'pajitya vā muktaḥ 21 āśvamedhikaṃ vāvabhṛthamavetya mucyate 22 dharmārthasaṃnipāte'rthagrāhiṇa etadeva 23 guruṃ hatvā śrotriyaṃ vā karmasamāptametenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret 24 nāsyāsmiṃlloke pratyāpattirvidyate
kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate 25 24
1.1.25
gurutalpagāmī savṛṣaṇaṃ śiśnaṃ parivāsyāñjalāvādhāya dakṣiṇāṃ diśamanāvṛttiṃ vrajet 1 jvalitāṃ vā sūrmiṃ pariṣvajya samāpnuyāt 2 surāpo'gnisparśā surāṃ pibet 3 stenaḥ prakīrṇakeśo'e musalamādāya rājānaṃ gatvā karmācakṣīta . tenainaṃ hanyādvadhe mokṣaḥ 4 anujñāte'nujñātāramenaḥ 5 agniṃ vā praviśettīkṣṇaṃ vā tapa āyacchet 6 bhaktāpacayena vātmānaṃ samāpnuyāt 7 kṛcchrasaṃvatsaraṃ vā caret 8 athāpyudāharanti . steyaṃ kṛtvā surāṃ pītvā gurudāraṃ ca gatvā brahmahatyāmakṛtvā caturthakālā mitabhojanāḥ syurapo'bhyaveyuḥ savanānukalpam 9 sthānāsanābhyāṃ viharanta ete tribhirvarṣairapa pāpaṃ nundate 10 prathamaṃ varṇaṃ parihāpya prathamaṃ varṇaṃ hatvā saṃgrāmaṃ gatvāvatiṣṭheta . tatrainaṃ hanyuḥ 11 api vā lomāni tvacaṃ māṃsamiti hāvayitvāgniṃ praviśet 12 vāyasapracalākabarhiṇacakravākahaṃsabhāsamaṇḍūkanakulaḍerikāśvahiṃsāyāṃ śūdra vatprāyaścittam 13
25
1.1.26
dhenvanaḍuhoścākāraṇāt 1 dhuryavāhapravṛttau cetareṣāṃ prāṇinām 2 anākrośyamākruśyānṛtaṃ voktvā trirātramakṣīrākṣārālavaṇabhojanaṃ 3 śūdra sya saptarātramabhojanam 4 strīṇāṃ caivam 5 yeṣvābhiśastyaṃ teṣāmekāṅgaṃ chittvāprāṇahiṃsāyām 6 anāryavapaiśunapratiṣiddhāacāreṣvabhakṣyābhojyāpeyaprāśane śūdrā yāṃ ca retaḥ siktvāyonau ca doṣavacca karmābhisaṃdhipūrvaṃ kṛtvānabhisaṃdhipūrvaṃ vābliṅgābhirapa upaspṛśedvāruṇībhirvānyairvā pavitrairyathā karmābhyāsaḥ 7 gardabhenāvakīrṇī nirṛtiṃ pākayajñena yajeta 8 tasya śūdraḥ prāśnīyāt 9 mithyāadhītaprāyaścittam 10 saṃvatsaramācāryahite vartamāno vācaṃ yacchetsvādhyāya evotsṛjamāno vācamācārya ācāryadāre bhikṣācarye ca 11 evamanyeṣvapi doṣavatsvapatanīyeṣūttarāṇi yāni vakṣyāmaḥ 12 kāmamanyubhyāṃ vā juhuyātkāmo'kārṣīnmanyurakārṣīditi japedvā 13 parvaṇi vā tilabhakṣa upoṣya vā śvobhūta udakamupaspṛśya sāvitrīṃ prāṇāyāmaśaḥ sahasrakṛtva āvartayedaprāṇāyāmaśo vā 14 26
1.1.27
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ tilabhaksa upoṣya vā śvobhūte mahānadamudakamupaspṛśya sāvitr! yā samitsahasramādadhyāj japedvā 1 iṣṭiyajñakratūnvā pavitrārthānāharet 2 abhojyaṃ bhuktvā naiṣpurīṣyam 3 tatsaptarātreṇāvāpyate 4 hemantaśiśirayorvobhayoḥ saṃdhyorudakamupaspṛśet 5 kṛcchradvādaśarātraṃ vā caret 6 tr! yahamanaktāśyadivāśī tatastr! yahaṃ tr! yahamayācitavratastr! yahaṃ nāśnāti kiṃcaneti kṛcchradvādaśarātrasya vidhiḥ 7 etamevābhyasetsaṃvatsaraṃ sa kṛcchrasaṃvatsaraḥ 8 athāparam . bahūnyapyapatanīyāni kṛtvā tribhiranaśnatpārāyaṇaiḥ kṛtaprāyaścitto bhavati 9 anāryāṃ śayane bibhreddadadvṛddhiṃ kaṣāyapaḥ . abrāhmaṇa iva vanditvā tṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhatap 10 yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ . caturthakāla udakābhyavāyī tribhirvarṣaistadapahanti pāpam
11 27
iti navamaḥ paṭalaḥ
1.1.28
yathā kathā ca paraparigrahamabhimanyate steno ha bhavatīti kautsahārītau tathā kaṇvapuṣkarasādī 1 santyapavādāḥ parigraheṣviti vārṣyāyaṇiḥ 2 śamyoṣā yugyaghāso na svāminaḥ pratiṣedhayanti 3 ativyapahāro vyṛddho bhavati 4 sarvatrānumatipūrvamiti hārītaḥ 5 na patitamācāryaṃ jñātiṃ vā darśanārtho gacchet 6 na cāsmādbhogānupayuñjīta 7 yadṛcchāsaṃnipāta upasaṃgṛhya tūṣṇīṃ vyativrajet 8 mātā putratvasya bhūyāṃsi karmāṇyārabhate tasyāṃ śuśrūṣā nityā patitāyāmapi 9 na tu dharmasaṃnipātaḥ syāt 10 adharmāhṛtānbhogānanujñāya na vayaṃ cādharmaścetyabhivyāhṛtyādhonābhyuparijānvāchādya triṣavaṇamudakamupaspṛśannakṣīrākṣārālavaṇaṃ bhuñjāno dvādaśa varṣāṇi nāgāraṃ praviśet 11 tataḥ siddhiḥ 12 atha saṃprayogaḥ syādāryaiḥ 13 etadevānyeṣāmapi patanīyānām 14 gurutalpagāmī tu suṣirāṃ sūrmiṃ praviśyobhayata ādīpyābhidahedātmānam 15 mithyaitaditi hārītaḥ 16 yo hyātmānaṃ paraṃ vābhimanyate'bhiśasta eva sa bhavati 17 etenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret . nāsyāsmiṃl loke pratyāpattirvidyate . kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate 18 dāravyatikramī kharājinaṃ bahirloma paridhāya dāravyatikramiṇe bhikṣāmiti saptāgārāṇi caret . sā vṛttiḥ ṣaṇmāsān 19 striyāstu bhartṛvyatikrame kṛcchradvādaśarātrābhyāsastāvantaṃ kālam 20 atha bhrūṇahā śvājinaṃ kharājinaṃ vā bahirloma paridhāya puruṣaśiraḥ pratīpānārthamādāya
21 28
1.1.29
khaṭvāṅgaṃ daṇḍārthe karmanāmadheyaṃ prabruvāṇaścaṅkramyeta ko bhrūṇaghne bhikṣāmiti . grāme prāṇavṛttiṃ pratilabhya śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlaṃ vābhyupāśrayenna hi ma āryaiḥ saṃprayogo vidyate 11 etenaiva vidhinottamāducchvāsāccaret . nāsyāsmiṃl loke pratyāpattirvidyate . kalmaṣaṃ tu nirhaṇyate 12 yaḥ pramatto hanti prāptaṃ doṣaphalam 2 saha saṃkalpena bhūyaḥ 3 evamanyeṣvapi doṣavatsu karmasu 4 tathā puṇyakriyāsu 5 parīkṣārtho'pi brāhmaṇa āyudhaṃ nādadīta 6 yo hiṃsārthamabhikrāntaṃ hanti manyureva manyuṃ spṛśati na tasmindoṣa iti purāṇe 7 athābhiśastāḥ samavasāya careyurdhārmyamiti sāṃśityetaretarayājakā itaretarādhyāpakā mitho vivahamānāḥ 8 putrānsaṃniṣpādya brūyurvipra vrajatatāsmadevaṃ hyasmatsvāryāḥ saṃpratyapatsyateti 9 athāpi na sendri yaḥ patati 10 tadetena veditavyam . aṅgahīno hi sāṅgaṃ janayati 11 mithyaitaditi hārītaḥ 12 dadhidhānīsadharmā strī bhavati 13 yo hi dadhidhānyāmaprayataṃ paya ātacya manthati na tena dharmakṛtyaṃ kriyate . evamaśuci śuklaṃ yannivartate na tena saha saṃprayogo vidyate 14 abhīcārānuvyāhārāvaśucikarāvapatanīyau 15 patanīyāviti hārītaḥ 16 patanīyavṛttistvaśucikarāṇāṃ dvādaśa māsāndvādaśārdhamāsāndvādaśa dvādaśāhāndvādaśa saptāhāndvādaśa tr! yahāndvādaśāhaṃ saptāhaṃ tr! yahamekāham
17 ityaśucikaranirveṣo yathā karmābhyāsaḥ 18 29
iti daśamaḥ paṭalaḥ
1.1.30
vidyayā snātītyeke 1 tathā vratenāṣṭācatvāriṃśatparīmāṇena 2 vidyāvratena cetyeke 3 teṣu sarveṣu snātakavadvṛttiḥ 4 samādhiviśeṣācchrutiviśeṣācca pūjāyāṃ phalaviśeṣaḥ 5 atha snātakavratāni 6 pūrveṇa grāmānniṣkramaṇapraveśanāni śīlayeduttareṇa vā 7 saṃdhyośca bahirgrāmādāsanaṃ vāgyataśca 8 vipratiṣedhe śrutilakṣaṇaṃ balīyaḥ 9 sarvānrāgānvāsasi varjayet 10 kṛṣṇaṃ ca svābhāvikam 11 anūdbhāsi vāso vasīta 12 apratikṛṣṭaṃ ca śaktiviṣaye 13 divā ca śirasaḥ prāvaraṇaṃ varjayenmūtrapurīṣayoḥ karma parihāpya 14 śirastu prāvṛtya mūtrapurīṣe kuryādbhūmyāṃ kiṃcidantardhāya 15 chāyāyāmmūtrapurīṣayoḥ karma varjayet 16 svāṃ tu chāyāmavamehet 17 na sopānahmūtrapurīṣe kuryātkṛṣṭe pathyapsu ca 18 tathā ṣṭhevanamaithunayoḥ karmāpsu varjayet 19 agnimādityamapo brāhmaṇaṃ gā devatāścābhimukho mūtrapurīṣayoḥ karma varjayet 20 aśmānaṃ loṣṭhamādrā r!anoṣadhivanaspatīnūrdhvānācchidya mūtrapurīṣayoḥ śundhane varjayet 21 agnimapo brāhmaṇaṃ gā devatā dvāraṃ pratīvātaṃ ca śaktiviṣaye nābhiprasārayīta 22
athāpyudāharanti 23 30
1.1.31
prāṅmukho'nnāni bhuñjīta uccareddakṣiṇāmukhaḥ . udaṅmukho mūtraṃ kuryātpratyakpādāvanejanamiti 1 ārāccāvasathānmūtrapurīṣe kuryāddakṣiṇāṃ diśaṃ dakṣiṇāparāṃ vā 2 astamite ca bahirgrāmādārādāvasathādvā mūtrapurīṣayoḥ karma varjayet 3 devatābhidhānaṃ cāprayataḥ 4 puruṣaṃ cobhayordevatānāṃ rājñaśca 5 brāhmaṇasya goriti padopasparśanaṃ varjayet 6 hastena cākāraṇāt 7 gordakṣiṇānāṃ kumāryāśca parīvādānvarjayet 8 stṛhatīṃ ca gāṃ nācakṣīta 9 saṃsṛṣṭāṃ ca vatsenānimitte 10 nādhenumadhenuriti brūyāt . dhenubhavyetyeva brūyāt 11 na bhadra mbhadra miti brūyāt . puṇyaṃ praśāstamityeva brūyāt 12 vatsatantīṃ ca nopari gacchet 13 pleṅkhāvantareṇa ca nātīyāt 14 nāsau me sapatna brūyāt . yadyasau me sapatna iti brūyāddviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ janayet 15 nendra dhanuriti parasmai prabrūyāt 16 na patataḥ saṃcakṣītaḥ 17 udyantamastaṃ yantaṃ cādityaṃ darśane varjayet 18 divādityaḥ sattvāni gopāyati naktaṃ candra māstasmādamāvāsyāyāṃ niśāyāṃ svādhīya ātmano guptimicchetprāyatya brahmacaryakāle caryayā ca 19 saha hyetāṃ rātriṃ sūryācandra masau vasataḥ 20 na kusṛtyā grāmaṃ praviśet . yadi praviśennamo rudrā ya vāstoṣpataya ityetāmṛcaṃ japedanyāṃ vā raudrī m 21 nābrāhmaṇāyocchiṣṭaṃ prayacchet . yadi prayaccheddantānskuptvā tasminn avadhāya prayacchet 22
krodhādīṃśca bhūtadāhīyāndoṣānvarjayet 23 31
1.1.32
pravacanayukto varṣāśaradaṃ maithunaṃ varjayet 1 mithunībhūya ca na tayā saha sarvāṃ rātriṃ śayīta 2 śayānaścādhyāpanaṃ varjayet 3 na ca tasyāṃ śayyāyāmadhyāpayedyasyāṃ śayīta 4 anāviḥsraganulepaṇaḥ syāt 5 sadā niśāyāṃ dāraṃ pratyalaṃkurvīta 6 saśirā vamajjanamapsu varjayet 7 astamite ca snānam 8 pālāśamāsanaṃ pāduke dantaprakṣālanamiti ca varjayet 9 stutiṃ ca guroḥ samakṣaṃ yathā susnātamiti 10 ā niśāyā jāgaraṇam 11 anadhyāyo niśāyāmanyatra dharmopadeśācchiṣyebhyaḥ 12 manasā vā svayam 13 ūrdhvamardharātrādadhyāpanam 14 nāpararātramutthāyānadhyāya iti saṃviśet 15 kāmamapaś śayīta 16 manasā vādhīyīta 17 kṣudrā nkṣudrā caritāṃśca deśānna seveta 18 sabhāḥ samājāṃśca 19 samājaṃ cedgacchet pradakṣiṇīkṛtyāpeyāt 20 nagarapraveśanāni ca varjayet 21 praśnaṃ ca na vibrūyāt 22 athāpyudāharanti 23 mūlaṃ tūlaṃ vṛhati durvivaktuḥ prajāṃ paśūnāyatanaṃ hinasti . dharmaprahrāda na kumālanāya rudanha mṛtyurvyuvāca praśnamiti 24 gārdabhaṃ yānamārohaṇe viṣamārohaṇāvarohaṇāni ca varjayet 25 bāhubhyāṃ ca nadītaram 26 nāvāṃ ca sāṃśayikīm 27 tṛṇacchedanaloṣṭavimardanāṣṭhevanāni cākāraṇāt 28 yaccānyatparicakṣate
yaccānyatparicakṣate 29 32
ityekādaśaḥ paṭalaḥ
iti prathamo'dhyāyaḥ
1.1.33
pāṇigrahaṇādadhi gṛhamedhinorvratam 1 kālayorbhojanam 2 atṛptiścānnasya 3 parvasu cobhayorupavāsaḥ 4 aupavastameva kālāntare bhojanam 5 tṛptiścānnasya 6 yaccainayoḥ priyaṃ syāttadetasminn ahani bhuñjīyātām 7 adhaśca śayīyātām 8 maithunavarjanaṃ ca 9 śvobhūte sthālīpākaḥ 10 tasyopacāraḥ pārvaṇena vyākhyātaḥ 11 nityaṃ loka upadiśanti 12 yatra kva cāgnimupasamādhāsyansyāttatra prācīrudīcīśca tisrastisro lekhā likhitvādbhiravokṣyāgnimupasamindhyāt 13 utsicyaitadudakamuttareṇa pūrveṇa vānyadupadadhyāt 14 nityamudadhānānyadbhirariktāni syurgṛhamedhinorvratam 15 ahanyasaṃveśanam 16 ṛtau ca saṃnipāto dāreṇānuvratam 17 antarāle'pi dāra eva 18 brāhmaṇavacanācca saṃveśanam 19 strīvāsasaiva saṃnipātaḥ syāt 20 yāvatsaṃnipātaṃ caiva sahaśayyā 21 tato nānā 22 udakopasparśanam 23 1
1.1.34
api vā lepānprakṣālyācamya prokṣaṇamaṅgānām 1 sarvavarṇānāṃ svadharmānuṣṭhāne paramaparimitaṃ sukham 2 tataḥ parivṛttau karmaphalaśeṣeṇa jātiṃ rūpaṃ varṇaṃ balaṃ medhāṃ prajñāṃ dra vyāṇi dharmānuṣṭhānamiti pratipadyate . taccakravadubhayorlokayoḥ sukha eva vartate 3 yathauṣadhivanaspatīnāṃ bījasya kṣetrakarmaviśeṣe phalaparivṛddhirevam 4 etena doṣaphalaparivṛddhiruktā 5 steno'bhiśasto brāhmaṇo rājanyo vaiśyo vā parasmiṃl loke parimite niraye vṛtte jāyate cāṇḍālo brāhmaṇaḥ paulkaso rājanyo vaiṇo vaiśyaḥ 6 etenānye doṣaphalaiḥ karmabhiḥ paridhvaṃsā doṣaphalāsu yoniṣu jāyante varṇaparidhvaṃsāyām 7 yathā cāṇḍālopasparśane saṃbhāṣāyāṃ darśane ca doṣastatra prāyaścittam 8 avagāhanamapāmupasparśane saṃbhāṣāyāṃ
brāhmaṇasaṃbhāṣā darśane jyotiṣāṃ darśanam 9 2
iti prathamaḥ paṭalaḥ
1.1.35
āryāḥ prayatā vaiśvadeve'nnasaṃskartāraḥ syuḥ 1 bhāṣāṃ kāsaṃ kṣavayumityabhimukho 'nnaṃ varjayet 2 keśānaṅgaṃ vāsaścālabhyāpa upaspṛśet 3 āryādhiṣṭhitā vā śūdrāḥ saṃskartāraḥ syuḥ 4 teṣāṃ sa evācamanakalpaḥ 5 adhikamaharahaḥ keśaśmaśrulomanakhavāpanam 6 udakopasparśanaṃ ca saha vāsasā 7 api vāṣṭamīṣveva parvasu vā vaperan 8 parokṣamannaṃ saṃskṛtamagnāvadhiśrityādbhiḥ prokṣet . taddevapavitramityācakṣate 9 siddhe'nne tiṣṭhanbhūtamiti svāmine prabrūyāt 10 tatsubhūtaṃ virāḍ annaṃ tanmā kṣāyīti prativacanaḥ 11 gṛhamedhinoryadaśanīyasya homā balayaśca svargapuṣṭisaṃyuktāḥ 12 teṣāṃ mantrāṇāmupayoge dvādaśāhamadhaḥśayyā brahmacaryaṃ kṣāralavaṇavarjanaṃ ca 13 uttamasyaikarātramupavāsaḥ 14 balīnāṃ tasya tasya deśe saṃskāro hastena parimṛjyāvokṣya nyupya paścātpariṣecanam 15 aupāsane pacane vā ṣaḍbhirādyaiḥ pratimantraṃ hastena juhuyāt 16 ubhayataḥ pariṣecanaṃ yathā purastāt 17 evaṃ balīnāṃ deśe deśe samavetānāṃ sakṛtsakṛdante pariṣecanam 18 sati sūpasaṃsṛṣṭena kāryāḥ 19 apareṇāgniṃ saptamāṣṭamābhyāmudagapavargam 20 udadhānasaṃnidhau navamena 21 madhye'gārasya daśamaikādaśābhyāṃ prāgapavargam 22
uttarapūrvadeśe'gārasyottareścaturbhiḥ 23 3
1.1.36
śayyādeśe kāmaliṅgena 1 dehalyāmantarikṣaliṅgena 2 uttareṇāpidhānyām 3 uttarerbrahmasadane 4 dakṣiṇataḥ pitṛliṅgena prācīnāvītyavācīnapāṇiḥ kuryāt 5 raudra uttaro yathā devatābhyaḥ 6 tayornānā pariṣecanaṃ dharmabhedāt 7 naktamaveo!ttamena vaihāyasam 8 ya etānavyagro yathopadeśaṃ kurute nityaḥ svargaḥ puṣṭiśca 9 agraṃ ca deyam 10 atithīnevāgre bhojayet 11 balānvṛddhānrogasaṃbandhānstrīścāntarvatnīḥ 12 kāle svāmināvannārthinaṃ na pratyācakṣīyātām 13 abhāve bhūmirudakaṃ tṛṇāni kalyāṇī vāg iti . etāni vai sato'gāre na kṣīyante kadācaneti 14 evaṃvṛttāvanantalokau bhavataḥ 15 brāhmaṇāyānadhīyā anāyāsanamudakamannamiti deyam . na pratyuttiṣṭhet 16 abhivādanāyaivottiṣṭhedabhivādyaścet 17 rājanyavaiśyau ca 18 śūdra mabhyāgataṃ karmaṇi niyuñjyāt . athāsmai dadyāt 19 dāsā vā rājakulādāhṛtyātithivacchūdra mpūjayeyuḥ 20 nityamuttaraṃ vāsaḥ kāryam 21 api vā sūtramevopavītārthe 22 yatra bhujyate tatsamūhya nirhṛtyāvokṣya taṃ deśamamatrebhyo lepānsaṃkṛṣyādbhiḥ saṃsṛjyottarataḥ śucau deśe rudrā ya ninayet . evaṃ vāstu śivaṃ bhavati 23 brāhmaṇa ācāryaḥ smaryate tu 24 āpadi brāhmaṇena rājanye vaiśye vādhyayanam 25 anugamanaṃ ca
paścāt 26 tata ūrdhvaṃ brāhmaṇa evāgre gatau syāt 27 4
1.1.37
sarvavidyānāmapyupaniṣadāmupākṛtyānadhyayanaṃ tadahaḥ 1 adhītya cāvikramaṇaṃ sadyaḥ 2 yadi tvareta guroḥ samīkṣāyāṃ svādhyāyamadhītya kāmaṃ gacchet . evamubhayoḥ śivaṃ bhavati 3 samāvṛttaṃ cedācāryo'bhyāgacchettamabhimukho 'bhyāgamya tasyopasaṃgṛhya na bībhatsamāna udakamupaspṛśetpuraskṛtyopasthāpya yathopadeśaṃ pūjayet 4 āsane śayane bhakṣye bhojye vāsasi vā saṃnihite nihīnataravṛttiḥ syāt 5 tiṣṭhansavyena pāṇinānugṛhyācāryamācamayet 6 anyaṃ vā samudetam 7 sthānāsanacaṅkramaṇasmiteṣvanucikīrṣan 8 saṃnihite mūtrāpurīṣavātakarmoccairbhāṣāhāsaṣṭhevanadantaskavananiḥśṛṅkhaṇabhrukṣepaṇatālananiṣṭhyānīti 9 dāre prajāyāṃ copasparśanabhāṣā visrambhapūrvāḥ parivarjayet 10 vākyena vākyasya pratīghātamācāryasya varjayet 11 śreyasāṃ ca 12 sarvabhūtaparīvādākrośāṃśca 13 vidyayā ca vidyānām 14 yayā vidyayā na viroceta punarācāryamupetya niyamena sādhayet 15 upākaraṇādotsarjanādadhyāpayiturniyamaḥ .lomasaṃharaṇaṃ māṃsaṃ śrāddhaṃ maithunamiti ca varjayet 16 ṛtve vā jāyām 17 yathāgamaṃ śiṣyebhyo vidyāsaṃpradāne niyameṣu ca yuktaḥ syāt . evaṃ vartamānaḥ pūrvāparānsaṃbandhānātmānaṃ ca kṣeme yunakti 18 manasā vācā prāṇena cakṣuṣā śrotreṇa tvakśiśnodarārambhanaṇānāsrāvānparivṛñjāno 'mṛtatvāya
kalpate 19 5
iti dvitīyaḥ paṭalaḥ
1.1.38
jātyācārasaṃśaye dharmārthamāgatamagnimupasamādhāya jātimācāraṃ ca pṛcchet 1 sādhutāṃ cetpratijānīte'gnirupadra ṣṭā vāyurupaśrotādityo'nukhyātā sādhutāṃ pratijānīte sādhvasmā astu vitatha eṣa enasa ityuktvā śāstuṃ pratipadyeta 2 agniriva jvalann atithirabhyāgacchati 3 dharmeṇa vedānāmekaikāṃ śākhāmadhītya śrotriyo bhavati 4 svadharmayuktaṃ kuṭumbinamabhyāgacchati dharmapuraskāro nānyaprayojanaḥ so'tithirbhavati 5 tasya pūjāyāṃ śāntiḥ svargaśca 6 tamabhimukho'bhyāgamya yathāvayaḥ sametya tasyāsanamāhārayet 7 śaktiviṣaye nābahupādamāsanaṃ bhavatītyeke 8 tasya pādau prakṣālayet . śūdra mithunāvityeke 9 anyataro'bhiṣecane syāt 10 tasyodakamāhārayenmṛnmayenetyeke 11 nodakamācārayed asamāvṛttaḥ 12 adhyayanasāṃvṛttiścātrādhikā 13 sāntvayitvā tarpayedra sairbhakṣyairadbhiravarārdhyeneti 14 āvasathaṃ dadyādupariśayyāmupastaraṇamupadhānaṃ sāvastaraṇamabhyañjanaṃ ceti 15 annasaṃskartāramāhūya vrīhīnyavānvā tadarthānnirvapet 16 uddhṛtānyannānyavekṣetedaṃ bhūyā 17 idā3miti3 bhūya uddharetyeva brūyāt 18 dviṣan!dviṣato vā nānnamaśnīyāddoṣeṇa vā mīmāṃsamānasya mīmāṃsitasya vā 19 pāpmānaṃ hi sa tasya bhakṣayatīti
vijñāyate 20 6
1.1.39
sa eṣa prājāpatyaḥ kuṭumbino yajño nityapratataḥ 1 yo'tithīnāmagniḥ sa āhavanīyo yaḥ kuṭumbe sa gārhapatyo yasminpacyate so'nvāhāryapacanaḥ 2 ūrjaṃ puṣṭiṃ prajāṃ paśūniṣṭāpūrtamiti gṛhāṇāmaśnāti yaḥ pūrvo'titheraśnāti 3 payopasecanamannamagniṣṭomasaṃmitaṃ sarpiṣokthyasaṃmitaṃ madhunātirātrasaṃmitaṃ māṃsena dvādaśāhasaṃmitamudakena prajāvṛddhirāyuṣaśca 4 priyā apriyāścātithayaḥ svargaṃ lokaṃ gamayantīti vijñāyate 5 sa yatprātarmadhyaṃdine sāyamiti dadāti savanānyeva tāni bhavanti 6 yadanutiṣṭhatyudavasyatyeva tat 7 yatsāntvayatati sā dakṣiṇā praśaṃsā 8 yatsaṃsādhayati te viṣṇukramāḥ 9 yadupāvartate so'vabhṛthaḥ 10 iti hi brāhmaṇam 11 rājānaṃ cedatithirabhyāgacchecchreyasīmasmai pūjāmātmanaḥ kārayet 12 āhitāgniṃ cedatithirabhyāgacchetsvayamenamabhyudetya brūyāt . vrātya kvāvātsīriti . vrātya udakamiti . vrātya tarpayaṃstviti 13 purāgnihotrasya homādupāṃśu japet . vrātya yathā te manastathāstviti . vrātya yathā te vaśastathāstviti . vrātya yathā te priyaṃ tathāstviti . vrātya yathā te nikāmastathāstviti 14 yasyoddhṛteṣvahuteṣvagniṣvatithirabhyāgacchetsvayamenamabhyudetya brūyātvrātya atisṛja hoṣyāmi . ityatisṛṣṭena hotavyam . anatisṛṣṭaścejjuhuyāddoṣaṃ brāhmaṇamāha 15 ekarātraṃ cedatithīnvāsayetpārthivāṃl lokānabhijayati dvitīyayāntarikṣyāṃstṛtīyayā divyāṃścaturthyā parāvato lokānaparimitābhiraparimitāṃl lokānabhijayatīti vijñāyate 16 asamudetaścedatithirbruvāṇa āgacchedāsanamudakamannaṃ śrotriyāya
dadāmītyeva dadyāt . evamasya samṛddhaṃ bhavati 17 7
iti tṛtīyaḥ paṭalaḥ
1.1.40
yena kṛtāvasathaḥ syādatithirna taṃ pratyuttiṣṭhetpratyavarohedvā purastāccedabhivāditaḥ 1 śeṣabhojyatithīnāṃ syāt 2 na rasāngṛhe bhuñjītānavaśeṣamatithibhyaḥ 3 nātmārthamabhirūpamannaṃ pācayet 4 gomadhuparkārho vedādhyāyaḥ 5 ācārya ṛtvik snātako rājā vā dharmayuktaḥ 6 ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyo gaurmadhuparkaśca 7 dadhi madhusaṃsṛṣṭaṃ madhuparkaḥ payo vā madhusaṃsṛṣṭam 8 abhāva udakam 9 ṣaḍaṅgo vedaḥ 10 chandaḥ kalpo vyākaraṇaṃ jyotiṣaṃ niruktaṃ śīkṣā chandovicitiriti 11 śabdārthārambhaṇānāṃ tu karmaṇāṃ samāmnāyasamāptau vedaśabdaḥ . tatra saṃkhyā vipratiṣiddhā 12 aṅgānāṃ tu pradhānairavyapadeśa iti nyāyavitsamayaḥ 13 atithiṃ nirākṛtya yatra
gate bhojane smarettato viramyopoṣya 14 8
1.1.41
śvobhūte yathāmanasaṃ tarpayitvā saṃsādhayet 1 yānavantamā yānāt 2 yāvannānujānīyāditaraḥ 3 apratībhāyāṃ sīmno nivarteta 4 sarvānvaiśvadeve bhāginaḥ kurvītā śvacāṇḍālebhyaḥ 5 nānarhadbhyo dadyādityeke 6 upetaḥ strīṇāmanupetasya cocchiṣṭaṃ varjayet 7 sarvāṇyudakapūrvāṇi dānāni 8 yathāśruti vihāre 9 ye nityā bhāktikāsteṣāmanuparodhena saṃvibhāgo vihitaḥ 10 kāmamātmānaṃ bhāryāṃ putraṃ voparundhyānna tveva dāsakarmakaram 11 tathā cātmano'nuparodhaṃ kuryādyathā karmasvasamarthaḥ syāt 12 athāpyudāharanti . aṣṭau grāsā munerbhakṣaḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ . dvātriṃśataṃ gṛhasthasyāparimitaṃ brahmacāriṇaḥ 131 āhitāgniranaḍvāṃśca brahmacārī ca te trayaḥ . aśnanta eva
sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatāmiti 132 9
iti caturthaḥ paṭalaḥ
1.1.42
bhikṣaṇe nimittamācāryo vivāho yajño mātāpitrorbubhūrṣārhataśca niyamavilopaḥ 1
tatra guṇānsamīkṣya yathāśakti deyam 2 indri yaprītyarthasya tu bhikṣaṇamanimittam . na tadādri yeta 3 svakarma brāhmaṇasyādhyayanamadhyāpanamyajño yājanaṃ dānaṃ pratigrahaṇaṃ dāyādyaṃ śiloñchaḥ 4 anyaccāparigṛhītam 5 etānyeva kṣatriyasyādhyāpanayājanapratigrahaṇānīti parihāpya daṇḍayuddhādhikāni 6 kṣatriyavadvaiśyasya daṇḍayuddhavarjaṃ kṛṣigorakṣyavāṇijyādhikam 7 nānanūcānamṛtvijaṃ vṛṇīte na paṇamānam 8 ayājyo'nadhīyānaḥ 9 yuddhe tadyogā yathopāyamupadiśanti tathā pratipattavyam 10 nyastāyudhaprakīrṇakeśaprāñjaliparāṅāvṛttānāmāryā vadhaṃ paricakṣate 11 śāstrairadhigatānāmindri yadaurbalyādvipratipannānāṃ śāstā nirveṣamupadiśedyathākarma yathoktam 12 tasya cecchāstramatipravarteranrajānaṃ gamayet 13 rājā purohitaṃ dharmārthakuśalam 14 sa brāhmaṇānniyuñjyāt 15 balaviśeṣeṇa vadhadāsyavarjaṃ niyamairupaśoṣayet 16 10
1.1.43
itareṣāṃ varṇānāmā prāṇaviprayogātsamavekṣya teṣāṃ karmāṇi rājā daṇḍampraṇayet 1 na ca saṃdehe daṇḍaṃ kuryāt 2 suvicitaṃ vicityā daivapraśnebhyo rājā daṇḍāya pratipadyeta 3 evaṃvṛtto rājobhau lokāvabhijayati 4 rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya 5 sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ 6 yānasya bhārābhinihitasyāturasya striyā iti sarvairdātavyaḥ 7 varṇajyāyasāṃ cetarervarṇaiḥ 8 aśiṣṭapatitamattonmattānāmātmasvastyayanārthena sarvaireva dātavyaḥ 9 dharmacaryayā jaghanyo varṇaḥ pūrvaṃ pūrvaṃ varṇamāpadyate jātiparivṛttau 10 adharmacaryayā pūrvo varṇo jaghanyaṃ jaghanyaṃ varṇamāpadyate jātiparivṛttau 11 dharmaprajāsaṃpanne dāre nānyāṃ kurvīta 12 anyatarābhāve kāryā prāg agnyādheyāt 13 ādhāne hi satī karmabhiḥ saṃbadhyate yeṣāmetadaṅgam 14 sagotrāya duhitaraṃ na prayacchet 15 mātuśca yonisaṃbandhebhyaḥ 16 brāhme vivāhe bandhuśīlaśrutārogyāṇi buddhvā prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayecchaktiviṣayeṇālaṃkṛtya 17 ārṣe duhitṛmate mithunau gāvau deyau 18 daive yajñatantra ṛtvije pratipādayet 19 mithaḥ kāmātsāṃvartete sa gāndharvaḥ 20 11
1.1.44
śaktiviṣayeṇa dra vyāṇi datvā vaheransa āsuraḥ 1 duhitṛmataḥ prothayitvā vaheransa rākṣasaḥ 2 teṣāṃ traya ādyāḥ praśastāḥ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān 3 yathā yukto vivāhastathā yuktā prajā bhavati 4 pāṇisamūḍhaṃ brāhmaṇasya nāprokṣitamabhitiṣṭhet 5 agniṃ brāhmaṇaṃ cāntareṇa nātikrāmet 6 brāhmaṇāṃśca 7 anujñāpya vātikrāmet 8 agnimapaśca na yugapaddhārayīta 9 nānāgnīnāṃ ca saṃnivāpaṃ varjayet 10 pratimukhamagnimāhriyamāṇamnāpratiṣṭhitaṃ bhūmau pradakṣiṇīkuryāt 11 pṛṣṭhataścātmanaḥ pāṇī na saṃśleṣayet 12 svapann abhinimrukto nāśvānvāgyato rātrimāsīta . śvobhūta udakamupaspṛśya vācaṃ visṛjet 13 svapann abhyudito nāśvānvāgyato'hastiṣṭhet 14 ā tamitoḥ prāṇamāyacchedityeke 15 svapnaṃ vā pāpakaṃ dṛṣṭvā 16 arthaṃ vā siṣādhayiṣan 17 niyamātikrame cānyasmin 18 doṣaphalasaṃśaye na tatkartavyam 19 evamadhyāyānadhyāye 20 na saṃśaye pratyakṣavadbrūyāt 21 abhinimruktābhyuditakanakhiśyāvadāgradidhiṣudidhiṣūpatiparyāhitaparīṣṭaparivittaparivinnaparivividāneṣu cottarottarasminn aśucikaranirveṣo garīyāngarīyān 22 tacca liṅgaṃ caritvoddhāryamityeke 23 12
iti pañcamaḥ paṭalaḥ
1.1.45
savarṇāpūrvaśāstravihitāyāṃ yathartu gacchataḥ putrāsteṣāṃ karmabhiḥ saṃbandhaḥ 1 dāyenāvyatikramaścobhayoḥ 2 pūrvavatyāmasaṃskṛtāyāṃ varṇāntare ca maithune doṣaḥ 3 tatrāpi doṣavānputra eva 4 utpādayituḥ putra iti hi brāhmaṇam 5 athāpyudāharanti . idānīmevāhaṃ janaka strīṇāmīrṣyāmi no purā . yadā yamasya sādane janayituḥ putramabruvan 61 retodhāḥ putraṃ nayati paretya yamasādane . tasmādbhāryāṃ rakṣanti bibhyantaḥ pararetasaḥ 62 c apramattā rakṣatha tantumetaṃ mā vaḥ kṣetre parabījāni vāpsuḥ . janayituḥ putro bhavati sāṃparāye moghaṃ vettā kurute tantumetamiti 6 dṛṣṭo dharmavyatikramaḥ sāhasaṃ ca pūrveṣām 7 teṣāṃ tejoviśeṣeṇa pratyavāyo na vidyate 8 tadanvīkṣya prayuñjānaḥ sīdatyavaraḥ 9 dānaṃ krayadharmaścāpatyasya na vidyate 10 vivāhe duhitṛmate dānaṃ kāmyaṃ dharmārthaṃ śrūyate tasmādduhitṛmate'dhirathaṃ śataṃ deyaṃ tan!mithuyā kuryāditi 111 tasyāṃ krayaśabdaḥ saṃstutimātram . dharmāddhi saṃbandhaḥ 112 ekadhanena jyeṣṭhaṃ toṣayitvā
12 13
First 45 of 61 passages. Read on
Linked texts (8)
- Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit
- Vasiṣṭhadharmasūtra — Vasiṣṭha, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛtiratnākara (Vivādaratnākara, Kṛtyaratnākara…) — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit
- Vivādaratnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit