Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.10

Kalpaḥ 2.6.10

Language
Sanskrit

Contents

2.6.10.1

10.1 atha daśamaḥ praśnaḥ. tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
agniṣṭomasya yājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
purastāddīkṣābhyo rājānamāhārya pariveveṣṭi.
taddīkṣāsu nivartate .
brāhmaṇānārṣeyānṛtvijaḥ ṣoḍaśaikaikaśo vṛṇīte .
hotā maitrāvaruṇo'cchāvāko grāvastucca hotāro'dhvaryuḥ pratiprasthātā neṣṭonnetā cādhvaryavo brahmā brāhmaṇācchaṃsyāgnīdhraḥ potā ca brahmāṇa udgātā prastotā pratihartā subrahmaṇyaścodgātāraḥ .
sadasyaḥ saptadaśaḥ.
athartvijo vṛṇīte.
agnirdevo daivyo hotā sa me hotā'stvityupām̐śu daivyam̐ hotāraṃ vṛṇīte'sau mānuṣastam̐ hotāraṃ vṛṇa ityuccairmānuṣam .
evamitareṣūpām̐śu daivyaṃ vṛṇīta uccairmānuṣam .
ādityo devo daivyo'dhvaryuḥ sa me'dhvaryurastvasau mānuṣastamadhvaryuṃ vṛṇa ityadhvaryuṃ candramā devo daivyo brahmā sa me brahmā'stvasau mānuṣastaṃ brahmāṇaṃ vṛṇa iti brahmāṇaṃ parjanyo devau daivya udgātā sa ma udgātā'stvasau mānuṣastamudgātāraṃ vṛṇa ityudgātāramākāśo devo daivyaḥ sadasyaḥ sa me sadasyo'stvasau mānuṣastam̐ sadasyaṃ vṛṇa iti sadasyamāpo devīrdaivyā hotrāśam̐sinyastā me hotrāśam̐sinyaḥ santvamī mānuṣāstānhotrāśam̐sinīrvṛṇa iti hotrakānraśmayo devā daivyāścamasādhvaryavaste me camasādhvaryavaḥ santvamī mānuṣāstān camasādhvaryūnvṛṇa iti camasādhvaryūn .. 1 ..

2.6.10.2

asaṃpūjya kārayeccetkilbiṣeṇa sa yujyate .
api vā hotāramadhvaryuṃ brahmāṇamudbhātāraṃ caitāneva vṛṇīte .
atha kṣattriyaṃ devayajanaṃ yācate .
sa ceddadāti devayajanavānbhūyā ityenamāha na cedyadahaṃ devayajanaṃ veda tasmim̐stvā vṛścāmītyevamāha.
athainamabhivyāhārayanti .
vācamupāvadhīrvāktvā hāsyatīti hotā prāṇamupāvadhīḥ prāṇastvā hāsyatītyadhvaryurmana upāvadhīrmanastvā hāsyatīti brahmā cakṣurupāvadhīścakṣustvā hāsyatītyudgātā śrotramupāvadhīḥ śrotraṃ tvā hāsyatīti hotrakā ātmānamupāvadhīrātmā tvā hāsyatīti sadasyo'ṅgānyupāvadhīraṅgāni tvā hāsyantīti camasādhvaryava: prajāpatimupāvadhīḥ prajāpatistvā hāsyatīti yajamāno bhūtānyupāvadhīrbhūtāni tvā hāsyantīti sarve .
athartvijo devayajanaṃ yācate .
agnirme hotā sa me devayajanaṃ dadātvityupām̐śu hotardevayajanaṃ me dehītyuccairmānuṣam . ...
evamitareṣūpām̐śu devatānāmadheyamabhivyāharatyuccairmānuṣasya .
ādityo me'dhvaryuḥ sa me devayajanaṃ dadātvadhvaryo devayajanaṃ me dehītyadhvaryuṃ candramā me brahmā sa me devayajanaṃ dadātu brahmandevayajanaṃ me dehīti brahmāṇaṃ parjanyo ma udgātā sa me devayajanaṃ dadātūdgātardevayajanaṃ me dehītyudgātāramākāśo me sadasyaḥ sa me devayajanaṃ dadātu sadasya devayajanaṃ me dehīti sadasyamāpo me hotrāśam̐sinyastā me devayajanaṃ dadatu hotrāśam̐sinyo me devayajanaṃ me datteti hotrakānraśmayo me camasādhvaryavaste me devayajanaṃ dadatu camasādhvaryavo devayajanaṃ me datteti camasādhvaryūn ..2..

2.6.10.3

yācitvedamaganma devayajanaṃ pṛthivyā iti devayajanamadhyavasyati .
yatsamaṃ pratiṣṭhitamoṣadhivadanūṣaramabhaṅguramanupahitamaniriṇamavisragdāri(visṛgdāri).
prācīnapravaṇamudīcīnapravaṇaṃ prāgudakpravaṇaṃ vā .
yasmātsthalāntaramabhito bhavati .
na devayajanamātraṃ purastādatiśinaṣṭi .
yāvānvā śamyāprāsaḥ .
yāvatsamaṃ pratiṣṭhitaṃ tadgataśrīryajeteti nitye kāmye .
atipravakhye'bhicaranyajeta guhākye'bhiśasyamānaḥ .
purohaviṣi devayajane yājayeditibrāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni devayajanāni teṣāṃ yāthākāmī..
aparāhṇe dīkṣate .
yaḥ kāmayeta tapasvī syāmiti sa pūrvāhṇe .
yadasya yajñārthaṃ tannirādiśya śeṣādbhuñjate'nirādiśya vā tasya na bhuñjate prāgagnīṣomīyāt .
svastyuttarāṇyaśīyeti sarvatra keśeṣūpyamāneṣu japati .
hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā ityeṣā hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ pāvakā vṛtraṃ bhitvā pracakramurhitvā'vadyamāpaḥ . śataṃ pavitrā vitatā hyāsāṃ tābhirno devaḥ savitā punātu . āpo asmānmātaraḥ śudhantviti ca śaṅkhini hrade hiraṇyamavadhāya sthāvarāsu snāti .
yallomaśamavakāśaṃ tīrthaṃ tasminsnāti kuṇḍe snātītyekeṣām .
udābhyaḥ śucirāpūta emīti snātvodgāhate . .
upaspṛśyā''camya ..3..

2.6.10.4

dīkṣā'si tanūrasi tāṃ tvā śivām̐ syonāṃ paridhiṣīyeti kṣaumaṃ vāso'hataṃ mahatparidhatte somasya tanūrasi tanuvaṃ me pāhīti ca .
sūryasya vāso'si nīvirnāmorjamasmāsu
dhehīti tasya nīvimanuparikalpayate .
ūrje tvetyaśnātyūrjamasmāsu dhehīti vā yadasya manasaḥ priyaṃ sarpirmiśraṃ dadhi madhu vā'bhyupasekam .
āśito bhavati .
kanīyaḥ kanīyo'ta ūrdhvaṃ vratayati .
mahīnāṃ payo'sīti darbhapuñjīlābhyāṃ gavyaṃ navanītam̐ samudyauti varcodhā asi varco mayi dhehīti tenābhyaṅkte
mukhamagre'nulomamitarāṇyaṅgāni svabhyakto bhavati .
vṛtrasya kanīnikā'sīti traikakudenā''ñjanenā''ṅkte .
tasminnavidyamāne yenaiva kenacit .
satūlayā śareṣīkayā darbheṣīkayā vā darbhapuñjīlena vā'bhyantaramanidhāvayam̐strirekaikaṃ dakṣiṇaṃ pūrvamāṅkte .
dvirvā savyam .
dvirdakṣiṇam̐ sakṛtsavyamityekeṣām .
na punarniṣecayati .
tasya te pavitrapate pavitreṇeti pāvyamāno japati citpatirmā punātu vākpatirmā punātu devo mā savitā punātviti ca pavamānaḥ suvarjana iti caitamanuvākam .. 4 ..

2.6.10.5

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ.
10.2 atha daśamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
ā vo devāsa īmaha iti pūrveṇa dvāreṇa prāgvam̐śaṃ praviśañjapati .
vidyudasītyapa upaspṛśyāpareṇā''havanīyaṃ dakṣiṇā'tikramya dakṣiṇata upaviśati .
tasyaiṣa eva saṃcara ā sutyāyāḥ.
indrāgnī dyāvāpṛthivī ityāhavanīyamabhimantrayate .
antarvedi kṛṣṇājinasyā''stīrṇasyarksāmayoḥ śilpe stha iti śuklakṛṣṇe rājī ālabhate .
suśarmā'sīti dakṣiṇato bhasatta ārohatīmāṃ dhiyam̐ śikṣamāṇasya deveti ca sutrāmāṇaṃ pṛthivīṃ dyāmanehasamiti cemām̐ sunāvamāruhamiti vā .
ā'haṃ dīkṣāmaruhamṛtasya patnīṃ gāyatreṇa chandasā brahmaṇā cartam̐ satye'dhāyityamṛte'dhāyyṛtaṃ ca me satyaṃ cābhūtāṃ jyotirabhūvam̐ suvaragamam̐ suvargaṃ lokaṃ nākasya pṛṣṭhaṃ bradhnasya viṣṭapamagamamityāruhya japati .
viṣṇoḥ śarmāsīti kṛṣṇājinena dakṣiṇamam̐saṃ pracchādayati .
nakṣatrāṇāṃ mā'tīkāśātpāhīti vāsasā śiraḥ praveṣṭayate .
prattayā kṛṣṇaviṣāṇayā kṛṣyai tvā susasyāyā iti vederloṣṭamuddhanti .
supippalābhyastvauṣadhībhya iti śirasi kaṇḍūyate .
viṣāṇe viṣyai taṃ granthiṃ yadasya gulphidam̐ hṛdi mano yadasya gulphidamityavaśiṣṭānyaṅgāni .
sūpasthā devo vanaspatirūrdhvo mā
pāhyodṛca iti daṇḍaṃ pratigṛhṇāti ..5..

2.6.10.6

agnirdīkṣitaḥ pṛthivī dīkṣā tayā'gnirdīkṣayā dīkṣito yayā'gnirdīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe vāyurdīkṣito'ntarikṣaṃ dīkṣā tayā vāyurdīkṣayā dīkṣito yayā vāyurdīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣāyatu tayā dīkṣayā dīkṣa ādityo dīkṣito dyaurdīkṣā tayā''dityo dīkṣayā dīkṣito yayā''dityo dīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe candramā dīkṣito nakṣatrāṇi dīkṣā tayā candramā dīkṣayā dīkṣito yayā candramā dīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dikṣe varuṇo rājā dīkṣita āpo dīkṣā tayā varuṇo rājā dīkṣayā dīkṣito yayā varuṇo rājā dīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe somo rājā dīkṣita oṣadhayo dīkṣā tayā somo rājā dīkṣayā dīkṣito yayā somo rājā dīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe prāṇo dīkṣito vāgdīkṣā tayā prāṇo dīkṣayā dīkṣito yayā prāṇo dīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe prajāpatirdīkṣito mano dīkṣā tayā prajāpatirdīkṣayā dīkṣito yayā prajāpatirdīkṣayā dīkṣitaḥ sā mā dīkṣā dīkṣayatu tayā dīkṣayā dīkṣe vācā me vāgdīkṣatāmagnaye samaṣṭavā u prāṇena me prāṇo dīkṣatāṃ vāyave samaṣṭavā u cakṣuṣā me cakṣurdīkṣatām̐ sūryāya samaṣṭavā u manasā me mano dīkṣatāṃ prajāpataye samaṣṭavā u dyauśca pṛthivī cāhaśca rātriśca kṛṣiśca vṛṣṭiśca tviṣiścāpacitiścā''paścauṣadhayaścorkca sūnṛtā ca tā mā dīkṣamāṇamanu dīkṣantāṃ bhūrbhuvaḥ suvaḥ satyaṃ ma ātmā śraddhā me kṣitistapo me pratiṣṭhā śraddhā satyaṃ gṛhapatiriti keśinīṃ dīkṣāṃ japitvā svāhā yajñaṃ manaseti dve aṅgulī nirmṛjati svāhā dyāvāpṛthivībhyāmiti dve svāhororantarikṣāditi dve svāhā yajñaṃ vātādārabha iti muṣṭī kṛtveṣṭrīḥ stheti catasro'ṅgulīrutsṛjati tābhiryathāsukhaṃ carati vācaṃ ca yacchati .
yadi pramatto vyāharedvaiṣṇavīmāgnāvaiṣṇavīm̐ sārasvatīṃ bārhaspatyāmityanūcya vyāhṛtīśca punarvācaṃ yacchati .
nānṛtaṃ vadati.
na mām̐samaśnāti .
na striyamupaiti .
noparyāste .
na niṣṭhīvate.
na dato dhāvate .
nā''viṣkurute .
nā''nato smayetāpigṛhya smayet .
abaddhaṃ mana ityamedhyaṃ dṛṣṭvā japati .
undantīrbalaṃ dhattetyabhivṛṣyamāṇo japati .
dakṣiṇena vihāraṃ dīkṣitāgāre viharati .. 6 ..

2.6.10.8

nānyatra kṛṣṇājinādāste śete vā.
nainamanyatra dīkṣitavimitātsūryo'bhinimrrocennābhyudiyāt .
naktameva mūtrapurīṣe kuryāddivā vā chāyāyām .
mūtraṃ cikīrṣanniyaṃ te yajñiyā tanūriti viṣāṇayā loṣṭaṃ kiṃcidvopahatya tadādāyāpo muñcāmi na prajāmam̐homucaḥ svāhākṛtāḥ pṛthivīmāviśateti prasrāvayatyapa upaspṛśyā''camya pṛthivyām̐
saṃbhaveti tatpratinidadhāti pṛthivyāḥ saṃbhaveti vā.
nainam̐ śūdro'nupaviśati .
brāhmaṇena rājanyena vaiśyena vā saṃbhāṣeta .
na kaṃcana pratyuttiṣṭhati .
nābhivādayate .
sarva evainamabhivādayeransarvānevābhivadet .
yadyenam̐ śūdreṇa saṃbhāṣopeyādeteṣāṃ varṇānāmekaṃ brūyādimamitthaṃ vicakṣveti .
enaṃ dīkṣitaṃ prati śūdreṇa saha saṃbhāṣā saṃvāda upeyādupapadyeta . eteṣāṃ śavyatiriktānāmanantaropāttānāṃ brāhmaṇarājanyavaiśyānām . yadyapi varṇaśabdo brāhmaṇakṣatriya vaiśyaśūdreṣu vartate
laukikīṃ vācaṃ vadannāmadheyeṣu vicakṣaṇaṃ canasitaṃ cāntato dadhāti .
na pacati na dadāti na kāṃcanā''hutiṃ juhotyanyatra kratusaṃyuktābhyaḥ .
tadahardīkṣito rātriṃ jāgarti .
na vrataṃ bhavati .
nakṣatraṃ dṛṣṭvā tūṣṇīmeva vācaṃ visṛjate .
yatrainaṃ vratapradaḥ saṃpreṣyati tasminkāle vācaṃ yacchati .. 7 ..
yāḥ paśūnāmṛṣabhe vācastāḥ sūryo agre śukro agre tāḥ prahiṇyo yathābhāgaṃ vo atra śivā nastā:
punarāyantu vāca ityudyantamādityamupatiṣṭhate .
udita āditye vrataṃ kṛṇuteti saṃpreṣyati .
evamastamite .
madhyaṃdine madhyarātre ca vratayati .
nainamadīkṣitā vratayantaṃ paśyanti .
payo brāhmaṇasya yavāgū rājanyasyā''mikṣā vaiśyasya .
ekadugdhaṃ yavāgūṃ vaikadugdhe .
yadi dadhīyādetadasmai dadhi kuryuḥ .
yadyannīyāddhānā asmā anvāvapeyuḥ saktūnvā'smā anvāvapeyurdhṛtaṃ vā'smā anvāvapeyuḥ.
api vā'gnihotrahaviṣāmekaṃ vratayet .
sārvavarṇikā ete vratakalpāḥ .
sarveṣāmupasatsu stanakalpāḥ .
uruvyacā asi janadhāḥ svabhakṣo mā pāhīti kam̐saṃ vratapradānamanumantrayate .
daivīṃ dhiyaṃ manāmaha iti hastāvavanenikte .
ye devā manojātā manoyuja iti vratayati .
śivāḥ pītā bhavatha yajñiyāso yūyamāpo'smākaṃ yonāvudare suśevāḥ . irāvatīḥ pururūpā anāgasaḥ śivā no bhavatha pītaya ityudakaṃ pibati yadā'pītaṃ bhavati yadā pipāsati .
dakṣiṇenā''havanīyaṃ prāṅ śete .
dakṣiṇena pārśvena.
nottānaḥ śayīta .
nāgneḥ parāṅparyāvarteta .
agne tvam̐ sujāgṛhīti svapsyannāhavanīyamupatiṣṭhate .
viśve devā abhi māmā'vavṛtranityupaparyāvartate yadyapaparyāvarteta .
punarmanaḥ punarāyurma āgātpunaścakṣuḥ punaḥ śrotraṃ ma āgātpunaḥ prāṇaḥ punarākūtaṃ ma āgātpunaścittaṃ punarādhītaṃ ma āgādvaiśvānaro me'dabdhastanūpā antastiṣṭhatu duritāni viśvā . vaiśvānaro viśvabhṛdviśvaśaṃbhūravabādhatāṃ duritāni viśvā sa no divā sa riṣaḥ pātu naktaṃ tvamagne vratapā asīti pratibudhya japati .
tvamagne vratapā asītyanubrūyādyadyadīkṣitavādaṃ vadet .
muṣṭī vācaṃ ca visarjayitvā .
dīkṣaṇīyāprabhṛtīyaṃ vṛttiḥ.
daṇḍānna cchidyate na pratimucya kṛṣṇājinaṃ caṃkramyate kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate'pigṛhya smayata ityupayogaprabhṛtīnyetāni vratāni bhavanti .. 8..

2.6.10.9

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
10.3 atha daśamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
pūṣā sanyeti sanīhārānsam̐śāsti .
dvādaśāhaṃ bhikṣācaryaṃ caratyaparimite dīkṣākalpe parimite yāthākāmī .
hiraṇyaṃ vāso gāmaśvaṃ chāgaṃ meṣaṃ ca yāvatparimitā gāva ekaikamitareṣāṃ jātīnām .
tāni pratigṛhṇāti candramasītyetairyathārūpam .
devaḥ saviteti sarvatrānuṣajati .
vāyave tveti tāsāṃ yā naśyettāmanudiśet .
varuṇāya tvetyapsu magnām .
nirṛtyai tvetyavasannām .
rudrāya tveti sarpadaṣṭāṃ marudbhyastveti hrādunihatāmaśanihatāṃ vendrāya tveti meṣkahatāṃ yamāya tveti mahādevahatāṃ mṛtyave tvetyavijñātena mṛtyunā .
anudiṣṭāmadhigamya yajamāno goṣu na cārayet .
yadi prayāyātpṛthagaraṇīṣvagnīnsamāropya rathena prayāti .
rathe'vidyamāne rathāṅgena saha .
yadyapo nāvyāstaratyaraṇī rathaṃ cā''dhāya saha tarati .
yadyapo'nāvyā rathena tarati harati caināḥ.
yadyavagāheta devīrāpa ityavagāheta .
acchinnaṃ tantuṃ pṛthivyā anugeṣamapām̐ seturasīti loṣṭaṃ vimṛdgannāpārādgantostarati .
pṛthivyāḥ saṃbhaveti .. 9.. sikatā loṣṭānvā madhye tīrayośca nyasyati pṛthivyā saṃbhaveti vā .

2.6.10.10

atra devayajanādhyavasānameke samāmananti .
prāgvam̐śasya madhyamam̐ sthūṇārājamālabhyainaṃ mantraṃ japati .
ekarātraṃ dīkṣito rājānaṃ krīṇāti dvayahe tryahe caturahe'parimite vā.
prattaṃ padaṃ tote rāya iti patnyai prayacchati tava te rāya iti vā .
krīyamāṇasya rājño dakṣiṇata āste.
krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati .
śvaḥ sutyāyāṃ vā kriyamāṇāyām .
vayaḥ suparṇā iti pratyaporṇute śiro'gre'nupūrvamitarāṇyaṅgāni .
mitro na ehi sumitradhā ityūrāvāsannam̐ rājānamupasvaja upaiva gṛhṇīte .
udāyuṣetyuttiṣṭhati .
urvantarikṣamiti gacchati.
śakaṭaṃ prāpyādhvaryave rājānaṃ pradadāti.
namo mitrasya varuṇasya cakṣasa iti prāgvam̐śamohyamānaṃ pratīkṣate .
anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatirmanyatāmiti tānūnapram̐ samavamṛśati .
tattriṣu vrateṣu pratipanno bhakṣayati yadadhvaryurnāvajighrati .
agne vratapata ityavāntaradīkṣāmupaiti .
saṃtarāṃ mekhalām̐ samāyacchate saṃtarāṃ muṣṭī kurute taptavrato bhavati madantībhirudakārthānkurute..10.. . vyākhyātaṃ pāṇiprakṣālanamāpyāyanaṃ nihnavanaṃ ca.

2.6.10.11

yā te agne rudriyā tanūriti vratayati .
daikṣametadaharvrataparimāṇaṃ bhavati .
aupasado'ta ūrdhvaṃ vratakalpaḥ.
catuḥstanametām̐ rātriṃ vrataṃ vratayati tristanaṃ madhyame'hani dvistanam̐rātrāvekastanamuttame'hani .
ārāgrāmavāntaradīkṣāmupeyāditi brāhmaṇavyākhyātāni kāmyāni vrataparimāṇāni teṣāṃ yāthākāmī . pratadviṣṇuḥ stavate vīryāyeti saṃmitāddhavirdhānātprāgupaniṣkramya taireva mantrairyathānyuptaṃ dhiṣṇiyānupatiṣṭhate .
samrāḍasi kṛśānurityāhavanīyaṃ pariṣadyosi pavamāna iti yatra bahiṣpavamānena stuvate pratakvā'si nabhasvāniti cātvālamasaṃmṛṣṭo'si havyasūda iti paśuśrapaṇamṛtadhāmāsi suvarjyotirityaudumbarīṃ brahmajyotirasi suvardhāmeti brahmasadanamajo'syekapāditi prājihitaṃ gārhapatyamahirasi budhniya iti śālāmukhīyaṃ kavyo'si kavyavāhana iti dakṣiṇāgnim̐ samūhyo'si viśvavyacā ityutkaram̐ samudro'si viśvabharā iti sadaḥ sadasyo'si malimluca iti sadasyāyatanam̐ raudramanīkam̐ sarvatrānuṣajati .. 11 ..

2.6.10.12

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ.
10.4 atha daśamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
yatra havirdhāne brahmā rājānaṃ prapādayati tasmikāle pūrveṇa dvāreṇa havirdhāne praviśyaiṣa vo deva savitaḥ soma iti śakaṭe rājānamāsannamabhimantrayate .
idamahaṃ manuṣyo manuṣyāniti pradakṣiṇamāvartate .
namo devebhya iti prācīnamañjaliṃ karoti svadhā pitṛbhya iti dakṣiṇā .
idamahaṃ nirvaruṇasya pāśādityupaniṣkrāmati .
suvarabhivikhyeṣamiti sarvaṃ yajñamanuvīkṣate vaiśvānaraṃ jyotirityāhavanīyaṃ parekṣate .
agne vratapata ityavāntaradīkṣāṃ visṛjate .
vitarāṃ mekhalām̐ samāyacchate vitarāṃ muṣṭī kurute .
svāhā yajñaṃ vāci vāte visṛja iti muṣṭī vācaṃ ca visarjayitvā yathāsukhamata ūrdhvam̐ hastābhyāṃ carati.
vartate'nyā dīkṣitavṛtiḥ .
jāgartyetām̐ rātrim .
na vrataṃ bhavati daikṣo'ta ūrdhvaṃ vratakalpaḥ .
saptahotrā grāvasvāsannam̐ rājānamabhimṛśati .
yatra havirdhānamapaḥ prapādayīta tā anu prapadyate yaśa enamupanāmukaṃ bhavati .
dvādaśa dhenūḥ paṣṭhauhīrvā garbhiṇīḥ kṛttyadhīvāsaṃ cāṃśāvadhvaryave dadātyevamadābhye .
dhruve gṛhīte na mūtraṃ karotyāvanayanāt .
vasvyai hiṃ kuru tasyai prastuhi tasyai me'varuddhyā iti purastādbahiṣpavamānādvyāhṛtīrdaśahotāraṃ ca japati .
śyeno'si gāyatrachandā anu tvā''rabhe svastimā saṃpārayeti .. 12 .. stūyamānamanvārabhate .

2.6.10.13

madhyamāyāṃ stotrīyāyāṃ vā.
stutasya stutamasīti sarvāṇi stotrāṇi stutam̐ stutamanumantrayate.
śastrasya śastramasīti sarvāṇi śastrāṇi .
indriyāvanto vanāmaha iti sarvatrānuṣajati .
bhūrasi śreṣṭho raśmīnāmityaindravāyave hūyamāna ādityamupatiṣṭhate . .
yo na indravāyū ityaindravāyave hute'ṅguṣṭhamavabādheta . yadi śreyasā spardhetāṅguṣṭhenāṅgulīṃ yadi pāpīyasā .
yo no mitrāvaruṇāviti maitrāvaruṇe yo no'śvināvityāśvine .
acchinnasya te rayipate suvīryasyendreṇa sayujo vayamiti śukram̐ hūyamānamanvārabhate .
yatrāsmai camasamāharati taṃ bhakṣayati .
yathetare camasāḥ.
gṛhapate yajetyucyamāne hotaretadyajeti saṃpreṣyati svayaṃ vā niṣadya yajati .
jyotiṣe hiṃ kuru tasyai. prastuhi tasyai me'varudyād iti purastādājyānāmekaikasya stotrasya vyāhṛtīścaturhotāraṃ pañcahotāraṃ ca japati .
iḍāyai hiṃ kuru tasyai prastuhi tasyai me'varuddhyā iti purastānmādhyaṃdinātpavamānādvyāhṛtīścaturhotāraṃ pañcahotāraṃ ca japati.
suparṇo'si triṣṭupcchandā anu svā rabhe svasti mā saṃpārayeti stūyamānamanvārabhate .. 13 ..

2.6.10.14

vyākhyātam̐ śukrasyānvārambhaṇam .
sanneṣu nārāśam̐seṣu dakṣiṇena vedimavasthitā dakṣiṇā dadāti .
gavām̐ saptakavim̐śatiścaturvim̐śatiḥ ṣaṣṭiḥ śatam̐ sahasraṃ dvādaśaśatam̐ sarvavedasamaparimitā vā .
manthaudanatilamāṣā hiraṇyaṃ vāso'virajā ca niyuktānyetāni bhavanti .
ano ratho'dhīvāso'śvaḥ puruṣo hastī vā'niyuktāni .
tā rūpeṇa vo rūpamabhyaimīti hiraṇyamājyaṃ cā''dāyābhyeti.
tutho vo viśvavedā vibhajatviti madhyamavakramya vibhajati .
dvādaśa dvādaśa madhyataḥkāribhyaḥ ṣaṭ ṣaḍarṣibhyaścatasraścatasrastṛtīyibhyastisrastisraḥ pādibhyaḥ.
evam̐ śeṣam .
hotā'dhvaryubrahmodgātā ca madhyataḥkāriṇaḥ .
maitrāvaruṇaḥ pratiprasthātā brāhmaṇāccham̐sī prastotā cārdhino'cchāvāko neṣṭā''gnīdhraḥ pratihartā ca tṛtīyinaḥ śeṣāḥ pādinaḥ .
etatte agne rādha aiti somacyutamiti vibhaktā ānayati .
agreṇa prāgvam̐śamapareṇa sado dakṣiṇenāgnīdhrīyamantareṇa cātvālotkarāvudīcīrutsṛjati . ṛtasya pathā preta candradakṣiṇā iti gacchantīranumantrayate..
brāhmaṇamadya rādhyāsamṛṣimārṣeyamiti hiraṇyaṃ dakṣiṇābhāgaṃ cā''dāyā''gnīdhramabhyeti .
etenaiva mantreṇa hiraṇyaṃ dakṣiṇābhāgaṃ cā''gnīdhre dadāti .
vi suvaḥ paśya vyantarikṣamiti sadaḥ prekṣate .
asmaddātrā devatrā gacchateti dakṣiṇāḥ .
pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśya .. 14.. ātreyāya hiraṇyamuttamaṃ dadāti tenaiva mantreṇa yenā''gnīdhre .

2.6.10.15

tasminnavidyamāne ya ārṣeyo'nūcāno'nūcānaputrastasmai tāṃ dakṣiṇāṃ dadyāt .
athartvigbhyo dakṣiṇābhāgānbrahmanmanaste dadāmi tadanena niṣkrīṇāmīti brahmaṇe brahmasadana āsīnāyedaṃ dadāmīti yaddāsyanbhavati tadanudiśati brahmaṇe .
evamitarebhyaḥ .
hotarvācaṃ te dadāmi tāmanena niṣkrīṇāmīti hotre hotṛṣadana āsīnāya .
adhvaryo prāṇaṃ se dadāmi tamanena niṣkrīṇāmītyadhvaryave havirdhāna āsīnāya ..
udgātaścakṣuste dadāmi tadanena niṣkrīṇāmītyudgātra audumbaryāmāsīnāya .
hotrakāḥ śrotraṃ vo dadāmi tadanena niṣkrīṇāmīti hotrakebhyo'ntaḥsadasaṃ yathādhiṣṇiyamāsīnebhyaḥ. pratiprasthātre ca havirdhāna āsīnāya .
yathāśraddham̐ sadasyāya camasādhvaryubhyaḥ prasarpakebhyaśca dadāti .
sadasyā''tmānaṃ te dadāmi tamanena niṣkrīṇāmīti sadasyāyāntaḥsadasaṃ dakṣiṇā āsīnāya .
camasādhvaryavo'ṅgāni vo dadāmi tānyanena niṣkrīṇāmīti camasādhvaryubhyo havirdhāna āsīnebhyaḥ .
prasarpakā lomāni vo dadāmi tānyamena niṣkrīṇā... mīti prasarpakebhyo'ntaḥsadasaṃ dakṣiṇārdha āsīnebhyaḥ .
idaṃ dadāmīti sarvatrānuṣajati .
na bhīto dadāti .
na yācamānāya .
na kaṇvakāśyapebhyaḥ .
na vīṇāgāthibhyaḥ.
nānṛtvije.
na jñātaye .
nāprasṛptāya.
nāśrotriyāya .
nābrāhmaṇāya .
vedavide dadyāt .
yāmanyo dīyamānāṃ pratyācakṣīta yaṃ dviṣyāttasmai tāṃ dakṣiṇāṃ dadyāt .
sa hānyayā pratigṛhṇīyāt .
antataḥ pratihartre dadātyātreyāya vā.
na marutvatīyayoranūktā dadyāt .
yadi dadyādanūbandhyāvapāyām̐ hutāyāṃ
dadyādudavasānīyāyāṃ veṣṭau .. 15 ..

2.6.10.16

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
10.5 atha daśamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ ..
nītāsu dakṣiṇāsu hariṇasya raghuṣyato'dhiśīrṣāṇi bheṣajam̐ sakṣetriyaṃ viṣāṇayā viṣūcīnamanīnaśadityunmucya kṛṣṇaviṣāṇāmanu tvā hariṇo mṛgaḥ padbhiścaturbhirakramīnmā'hirbhūnnā pṛdākuriti cātvāle prāsyati .
rathaṃtare varaṃ dadāti.
vāmadevye varaṃ dadāti .
niṣkevalye varaṃ dadāti .
ādityagraham̐ hūyamānamanvārabhate .
āyuṣe hiṃ kuru tasyai prastuhi tasyai me'varuddhyā iti purastādārbhavātpavamānādvyāhṛtīḥ pañcahotāraṃ ca japati .
saghā'si jagatīchandā anu tvā''rabhe svasti mā saṃpārayeti stūyamānamanvārabhate .
yatra svaṃ camasaṃ nyante trīnpuroḍāśaśakalāndakṣiṇata upāsyati .
tatkṛtvā prācīnāvītaṃ kṛtvā ṣaḍḍhotāraṃ vyākhyāya dānaprabhṛtīnpratyāyanāntānpiṇḍapitṛyajñamantrāñjapati .
yajñāyajñiye varaṃ dadāti .
purastādagniṣṭomastotrādvyāhṛtīḥ saptahotāraṃ ca japati .
subhūrasi śreṣṭho raśmīnāṃ priyo devānām̐ sam̐sādhanīyaḥ. taṃ svā(tvā) subho devā abhisaṃviśantviṣo'si tveṣo'si nṛmṇo'si yahvo'si vrato'si svo'si cāraṇo'si śūdro'syāryo'si tasya ta iṣasya tveṣasya nṛmṇasya yahvasya vratasya svasya cāraṇasya śūdrasya cā''ryasya ca bhukṣiṣīya yathā tvam̐ sūryo'si viśvadarśata evamahaṃ viśvadarśato bhūyāsamityagniṣṭomaṃ niṣpādyā''dityamupatiṣṭhate yadyastamitaḥ syādāhavanīyamevā''dityopasthānenopatiṣṭhate .. 16 ..

2.6.10.17

dadhidrapsaḥ .
apsuṣomaḥ.
mindayopasthānam .
śakalābhyādhānam .
sakhyavisarjanaṃ ca .
huteṣu samiṣṭayajuḥṣu agninā devena pṛtanā jayāmīti jāgatānviṣṇukramānkrāmati .
upasṛjandharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan . rāyaspoṣamiṣamūrjamasmāsu dīdharadityupaniṣkrāmannaudumbarīmutkhidati .
ava te heḍo varuṇetyunmucya kṛṣṇājinaṃ cātvāle prāsyati .
udu tyaṃ citramiti dvābhyāmādityamupatiṣṭhate yadyastamitaḥ syādāhavanīyamevā''dityopasthānenopatiṣṭhate .
vyākhyātaṃ nidhanopāyanam .
sumitriyā ca mārjanam .
indriyāya jyeṣṭhyācchraiṣṭhyānmā yoṣamityunmucya kṛṣṇājinamabhyukṣya nidadhāti yadi purastādaprāstaṃ bhavati .
sumitrā na ityabhipragāhyānupamajjantau sahaśiraskau snāto'nyonyasya pṛṣṭhaṃ prakṣālayataḥ pratīpamāplavamānau gāhete .
vi te muñcāmi raśanā iti mekhalāṃ yajamāno visram̐sayate .
imaṃ viṣyāmīti yoktrapāśaṃ patnī.
mekhalāṃ yoktraṃ jālaṃ dīkṣitavasane ca praplāvya somopanahanaṃ yajamānaḥ paridhatte somapariśrayaṇaṃ patnī .
tāvahatavāsasāvuditaḥ ..
te udayanīyāyāmadhvaryave dattaḥ .. 17 ..

2.6.10.18

vyākhyātamunnayanam .
samidabhyādhānam .
upasthānaṃ ca .
apareṇa śālāmukhīyamupaviśya juhvāṃ pañcagṛhītaṃ gṛhītvā kṛṣṇājinamupastha ādhāya mayīndra indriyaṃ jyaiṣṭhyam̐ śraiṣṭhyaṃ dadhātviti juhoti .
kṛṣṇājinaṃ pra vā''payate .
srugavadhānaṃ vā kurute .
haviṣo vā'tha peṣaṇam .
punardīkṣāyā evainannidhatte .
putrāya vainadbrahmacāriṇe vā dadyāt .
yadi purastādaprāstaṃ bhavati .
udayanīyāyāṃ vratamupaiti .
anūbandhyāvapāyām̐ hutāyāṃ dakṣiṇasyāṃ vediśroṇyāṃ pariśrite yajamānasya keśaśmaśrūṇi vāpayate'tra dadāti yaddāsyanbhavati .
vyākhyātaḥ svarurhṛdayaśūlo yūpopasthānaṃ ca .
mithunau gāvau maitrāvaruṇyāmāmikṣāyāṃ dadāti .
saktuhome hūyamāne'yaṃ no nabhasā pura ityagnimupatiṣṭhate .
sa tvaṃ no nabhasaspata iti vāyuṃ devasam̐sphānetyādityam .
anaḍvāhamanaḍuho vā hiraṇyamudavasānīyāyāṃ dadāti .
yathāśakti pūrṇāhutau .
apavṛtte ṣoḍaśinaḥ stotre tamevāśvamaśvatarīṃ vā dakṣiṇāṃ dadāti ..18..

2.6.10.19

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
10.6 atha daśamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
dakṣiṇāṃ pratigrahīṣyanpratigṛhya vā saptadaśakṛtvo'pāniti .
barhiṣā pratīyādgāṃ vā'śvaṃ vā .
annena puruṣam .
gandhena ca priyodyena ca talpam .
barhiḥ pratyuttiṣṭhati barhirvai dakṣiṇāyāḥ priyaṃ dhāma priyo dakṣiṇāyā bhavatyenaṃ dakṣiṇā''gacchati .
devā vai varuṇamayājayansa yasya yasyai devatāyai dakṣiṇāmanayattāmavlīnātte'bruvanvyāvṛtya pratigṛhṇāma tathā no dakṣiṇā na vleṣyatīti te vyāvṛtya pratyagṛhṇantato vai tāndakṣiṇā nāvlīnādya evaṃ vidvānvyāvṛtya dakṣiṇāṃ pratigṛhṇāti nainaṃ dakṣiṇā vlīnātīti.
vyāvṛtya pratigrahaṇam .
tāntrīṇāṃ dakṣiṇānāṃ darśayati .. 19 ..

2.6.10.20

devasya tyā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi rājā tvā varuṇo nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇyaṃ tenāmṛtatvamaśyāṃ vayo dātre bhūyānmayo mahyamastu pratigrahītre ka idaṃ kasmā adātkāmaḥ kāmāya kāmo dātā kāma: pratigrahītā • kāmam̐ samudramāviśa kāmena tvā pratigṛhṇāmi kāmaitatta eṣā te kāma dakṣiṇottānastvā''ṅgīrasaḥ pratigṛhṇātu somāya vāso gnāstvā'kṛntannapaso'tanvata varūtra yo'vayannavadhiyo apṛñcata rudrāya gāṃ varuṇāyāśvaṃ prajāpataye puruṣaṃ manave talpaṃ tvaṣṭre'jāṃ pūṣṇe'viṃ nirṛtyā aśvataragardabhau himavato hastinaṃ gandharvāpsarābhyaḥ sragalaṃkaraṇe viśvebhyo devebhyo dhānyaṃ vāce'nnaṃ brahmaṇa odanam̐ samudrāyāpa uttānāyā''ṅgīrasāyāno vaiśvānarāya rathaṃ vaiśvānaraḥ pratnathā nākamāruhaddivaḥ pṛṣṭhaṃ bhandamānaḥ sumanmabhiḥ sa pūrvavajjanayajjantave dhanam̐ samānamajmā pariyāti jāgṛviriti vaiśvānaryarcā rathaṃ pratigṛhṇāti .
sarveṣām̐ sāvitramekaikasyā''dito dadhāti tenāmṛtatvamaśyāmityanuṣaṅgamantataḥ .. 20..

2.6.10.21

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
10.7 saṃvatsaraṃ caturṇāmeko nāśnīyāditi caturhotṛṇāmupayogavrataṃ bhavati .
yaḥ kāmayeta bahu syāṃ prajāyeteti so'raṇyaṃ paretya darbhastambe daśahotāramūnayā pūrṇayā vā srucā juhuyāt .
yaḥ prajayā paśubhirnaiva prabhavedvarāsiṃ paridhāya taptaṃ pibandvādaśa rātrīradhaḥ śayīta dvādaśyāṃ prātaḥ prāṅudetya prāṇyāpānyāprāṇandaśahotāraṃ vyākhyāyendraṃ gaccha svāhetyapānyāt .
devānāṃ patnībhiḥ putrakāmo yajeta saṃvatsaram .
caturbhiryajurbhirantarā tvaṣṭāraṃ devānāṃ ca patnībhiḥ putrakāmeṇa hotavyam̐ saṃvatsaraṃ cenna jāyeta tadanādṛtya caturhotrā yājayet .
rājānamaparuddham̐ saṅgrāme saṃyatte khile'cchadirdarśe caturgrahītenā''jyena caturhotrā pūrvāmāhutiṃ juhoti graheṇottarāmapi vā caturhotāraṃ manasā'nudrutya pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhotyardhamuttareṇa yattatra vinderam̐stato dakṣiṇā syācchatameke samāmananti .
caturhotrā yājayetprajākāmam .
tasya sa eva homakalpaḥ.
varo dakṣiṇā.
pañcahotrā yājayetpaśukāmam .
caturgrahītenā''jyena pañcahotrā pūrvāmāhurti juhoti graheṇottarāmapi vā pañcahotāramanudrutya pūrveṇa graheṇārdhaṃ juhotyardhamuttareṇa .
tasyaitāścatasro dakṣiṇā aśvo hiraṇyaṃ vāso gauḥ.
bhrātṛvyavantaṃ cādakṣiṇena homagrahābhyām̐ saptahotrā yājayet .
yo yajñasyānusam̐sthāṃ pāpīyānsyāccaturgrahītenā''jyena saptahotrā pūrvāmāhutiṃ juhoti graheṇottarām .. 21 ..

2.6.10.22

vyākhyātāḥ kratusaṃyuktāḥ.
abhicarandaśahotāraṃ juhuyātsvakṛta iriṇe pradare vā phaḍiti vaṣaṭkaroti yaṃ brāhmaṇaṃ vidyāṃ vidvām̐saṃ yaśo narchetso'raṇyaṃ paretya darbhastambamudgrathya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādyoccaiścaturhotṝnvyācakṣīta sagrahānsasvāhākārānsasaṃbhārayajuṣkānsapatnīkānsapratigrahaṇamantrānapi vā caturhotṝneva yo brāhmaṇo dakṣiṇata āste varaṃ tasmai dadyādyadevainaṃ tatra yaśa ṛcchati tadvaruṇo'varundha iti vijñāyate .
yadyenamārtvijyādvṛtam̐ santaṃ nirharerannāgnīdhre juhuyāddaśahotāraṃ caturgrahītenā''jyena navagṛhītenetyekeṣāṃ purastātpratyaṅtiṣṭhanpratilomaṃ vigrāhaṃ prāṇānevāsyopadāsayati yadyenaṃ punarupaśikṣeyurāgnīdhrra eva juhuyāddaśahotāraṃ caturgrahītenā''jyena navagṛhītenetyekeṣāṃ paścātprāṅāsīno'nulomamavigrāhaṃ prāṇānevāsmai kalpayati .
prāyaścittī vāgghotetyṛtumukha ṛtumukhe ṣaḍḍhotāraṃ juhuyāt .
yaḥ kāmayeta bahorbhūyānsyāmiti sa daśahotāraṃ prayuñjīta .
yaḥ kāmayeta vīro ma ājāyeteti sa caturhotāram .
yaḥ kāmayeta paśumānsyāmiti sa pañcahotāram .
yaḥ kāmayetartavo me kalperanniti sa ṣaḍḍhotāram .
yaḥ kāmayeta somapaḥ somayājī syāmā me somapaḥ somayājī jāyateti sa saptahotāram .
yaḥ kāmayeta priyaḥ syāmiti yaṃ vā kāmayeta priyaḥ syāditi tasmā etam̐ sthāgaramalaṃkāraṃ kalpayitvā daśahotāraṃ dakṣiṇata: pañcahotāraṃ paścātṣaḍḍhotāramuttarataḥ saptahotāramupariṣṭātsaṃbhāraiśca patnibhiśca mukhe'laṃkṛtyāsyārdhaṃ vrajetpriyo haiva bhavati .
teṣāṃ ye homārthe śrūyante sagrahāḥ sasvāhākārāste prayujyeranye tvahomārthe'grahā asvāhākārāste . ye japā ye yājamānāste'pi kratusaṃyuktāḥ.
ta āhitāgnerubhayorakratusaṃyuktā bhavanti .. 22 ..

2.6.10.23

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ.
10.8 atha daśamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
vāsiṣṭho brahmā jyotiṣṭome .
yo vā kaścitstomabhāgānadhīyāt .
anyonyasmai vā ṛtvijo yajñasaṃpradāyaṃ caranti .
yāvadṛcā''rtvijyaṃ kriyate hotṛṣveva tāvadyajño bhavati .
yāvadyajuṣā'dhvaryuṣveva tāvat .
yāvatsāmnodgātṛṣveva tāvat .
yatra kva ca yajñasya virataṃ brahmaṇyeva tāvadyajño bhavati .
tasmādetasminnantardhau brahmā vācaṃyamaḥ syāt .
yadi pramatto vyāharedvaiṣṇavīmṛcaṃ japitvā vyāhṛtīśca punarvācaṃ yacchati .
rājani mīyamāne'gnau kriyamāṇe mahāvedyāmuttaravedyāṃ ca kriyamāṇāyām̐ rājani hriyamāṇe'bhiṣūyamāṇe bahiṣpavamāne stūyamāne .
ukhāyām̐ saṃbhriyamāṇāyāmukhākarmasu ca kriyamāṇeṣu .
pravṛjyamānāyāṃ ca .
agnau mīyamāne .
kṛṣyamāṇe.
opyamāne .
citerupadhīyamānāyāḥ.
saṃcitakarmasu ca .
eteṣu karmasu yathākālaṃ kriyamāṇeṣu dakṣiṇata āste .
rājanyohyamāne'gnau praṇīyamāne havirdhānayoḥ prohyamāṇayoḥ.
ukhāyām̐ saṃbhariṣyamāṇāyām .
ohyamānāyāṃ ca.
nairṛtīrupadhāsyatām .
cityagnīnāṃ praṇīyamānānām .
vasatīvarī: savanīyāśca gacchatām .
āhriyamāṇāsu ca .
avabhṛthaṃ cābhyavaiṣyatām .
udyatsu ca .
eteṣu karmasu yathākālaṃ kriyamāṇeṣu dakṣiṇata eti .
sadohavirdhāneṣu saṃmīyamāneṣvantareṇa cātvālotkarāvanvetyāpareṇottaravedimatikramya dakṣiṇata upaviśati .. 23 .. āvaisarjanakālādanvāste .

2.6.10.24

hoṣyamāṇeṣu vaisarjaneṣu yathetaṃ pratyetyottareṇā''gnīdhrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītya pūrveṇa dvāreṇa prāgvaṃśaṃ praviśyāpareṇa śālāmukhīyamatikramya dakṣiṇata upaviśati .
evāvandasvetyupasthe rājānaṃ kurute .
āvaisarjanahomādanvāste .
hute vaisarjane'nvagagnergacchati .
pūrvo vā
āgnīdhrīyaṃ prāpya dakṣiṇata upaviśatyāvaisarjanahomādanvāste hute vaisarjane'nyasmai rājānaṃ pradāyottareṇā''gnīdhrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītya rājānaṃ pratyādāya somo jigāti gātuviditi .. saumyarcā'pareṇa dvāreṇa havirdhāne praviśyādhvaryave rājānaṃ pradāya yathetaṃ pratyetyāpareṇottaravedimatikramya dakṣiṇata upaviśati .
agnīṣomīyasyā'' vapāyā homādanvāste .
hutāyāṃ vapāyāṃ mārjayate .
vasatīvarīṣu parigṛhyamāṇāsu vācaṃ yacchatyā subrahmaṇyāyāḥ.
mahārātre budhyamāneṣu budhyate .
upākṛte prātaranuvāke vācaṃ yacchatyā paridhānīyāyāḥ .
savanīyāsu prapādyamānāsu pūrveṇa dvāreṇa havirdhāne praviśyāgreṇa kharaṃ parītya dakṣiṇata upaviśati .. 24 .. āgrahakālādanvāste .

2.6.10.25

graheṣu gṛhyamāṇeṣu vācaṃ yacchatyā''grayaṇasya grahaṇāt .
bahiṣpavamānam̐ sarpatsu samanvārabhya sarpati .
brahmanstoṣyāmītyucyamāne devasavitaretatte prāha tatpra ca suva pra ca yaja bṛhaspatirbrahmā''yuṣmatyā ṛco mā gāta tanūpātsāmnaḥ satyā va āśiṣaḥ santu satyā ākūtaya ṛtaṃ ca satyaṃ ca vadata stuta devasya savituḥ prasava om̐ stuteti prasauti .
sarvastotrāṇāmeṣa kalpaḥ.
raśmirasi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinvetyekatrim̐śataḥ stomabhāgāḥ stotre stotra uttaramuttaramādadhāti .
dvādaśāgniṣṭome trayodaśātyagniṣṭome pañcadaśokthye ṣoḍaśa ṣoḍaśini
saptadaśa vājapeya ekānnatrim̐śatamatirātre trayastrim̐śatamaptoryāme .
stute bahiṣpavamāne yathetaṃ pratyetyāpareṇottaravedimatikramya dakṣiṇata upaviśati savanīyasyā'' vapāyā homādanvāste .
hutāyāṃ vapāyāṃ mārjayitvā pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyāgreṇa praśāstrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītya dakṣiṇata upaviśatyāsam̐sthānādanvāste.
yatrāsmai camasamāharati taṃ bhakṣayati yathetare camasān .
stutaśastrayorvācaṃ yacchati .
sam̐sthite savane yathetaṃ pratiniṣkrāmati .
evaṃ vihita uttarayoḥ savanayoḥ saṃcaro brahmatvaṃ ca .
ādhvaryava evāto'nyāni karmāṇi brāhmaṇa āmnātāni bhavanti .
evaṃ vihitam̐ sam̐sthānāṃ brahmatvaṃ brahmatvam .. 25 ..

2.6.10.25_1

iti hiraṇyakeśisūtre daśamapraśnasyāṣṭamaḥ paṭalaḥ.
samāpto daśamaḥ praśnaḥ.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ-

2.6.10.25_2

10.1 atha daśamaḥ praśnaḥ. tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
. uktā agniṣṭomāiyaḥ saṃsthāḥ paśvakādaśinīyūpaikādaśinyau ca . apedānīmami-
ṣṭomādiṣvākākṣita pājamānakarma vaktuṃ śiṣyāvadhānāya pratimānīte-

2.6.10.25_3

agniṣṭomasya yājamānaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
agniṣṭomasyeti vacanaṃ mukhyaṃ karmaṇo nāmadheyamaniṣṭoma ityeva tasyaiva pakṣya ityetayā
kriyayā sākṣādevānvayo na tu jyotiṣṭomasomaśabdayoḥ, tayostu amiṣṭopaśabdātpūrva-
mityetādṛśārthajñāpanārtham . yadyapi yana devapūjāsaṃgatikaraṇadānevitidhāsvanuśāsana-
sūtreṇa yamadhātoḥ pūnādyarthakālaṭaḥ śatṛśānacāviti sūtreṇa saḍādeśaśānacyatyayastena
niṣpāditena yajamānaśabdena devapūjādikarmaṇāṃ kartā''tmanepadāca phalamoktā pratīyo
sathā'pi yogarūḍhyasviktādhyakamaṇi phalabhoktā yaḥ sa eva pratīyate . parteṣvayamatyaryeṣvapi
yajamānaśabdaprayogadarśanāt , devapūnākartaryadarśanāca . tasmādṛsvikartṛke karmaṇi paḥ

2.6.10.25_4

phalamoktā sa eva yajamānapadavācyaḥ . na ca karmamātraphalabhokāra dṛśyate prayoma
upanayanādiṣu sāmayācāripheṣvapi ca phalamokari prayogābhāvāt . yajamānasya karma
yattadyānamānam . panyāmapi upahateyaṃ yajamānati mantraliṅgādyajamānatvasattvāttasyā
api karmātra saṃgrāhyam . tathā caivaṃ vigrahavākyaṃ bhavati ya namānayoḥ karma yattadyāma-
mānamiti . yadyapi tattadvedavihitāni hotṛvedādisaṃjñābhirhotrādiniyatakartṛkāṇyeveti
vyavasthāpitaṃ tathā'pi viśeṣapramāṇaistadvādhane daṃpatyorapi kvacitkartṛvaṃ prāptaṃ tani-
rūpyata ityarthaḥ . atrā''dau saṃkalpātpūrvameva sāmagryupakarupanamṛtvigupakarupanaṃ .
kartavyam . tadvinā tvasiddhaḥ . tathāca sūrya dravyaprakalpanaṃ. yajamānasya dakṣiṇādānaṃ

2.6.10.25_5

brahmacarya japāśceti . baudhāyanena kalpasūtre'tra spaṣṭamidamuktam-agniṣṭomena yakṣya.
māṇo bhavati sa upakalpayate kṛṣṇājinaṃ ca kṛṣṇaviṣāṇāṃ cetyādinā . kaunte'pi
sa purastādevopakalpayate prastaṃ tṛṇaṃ vaśaṃ paśvājyaṃ sthālyamatraṃ kummaṃ ca kurīraṃ
ghetyādi . dvaidhepi athāto'gniṣṭomaṃ vyākhyāsyāmaḥ sa ha smā''ha baudhāyano nādṛṣṭyā
rājānaṃ cavinaśca dīkṣeditīti . sāmagryaviksaṃpādanottaraṃ kṛcchracāndrāyaṇagāyatrī-
japatilahomaprāṇāyāmakūśmāṇḍahomagaṇahomatīrthayātrā setudarśanādibhiḥ sapatnīkamātmānaṃ
saṃśodhya brāhmaṇairanujñāto vairāṇi ca praśāmya saṃkalpaṃ kuryāt . śucinā karma kartavya-
miti śruteḥ pūtaḥ karmaṇyo bhavatīti śruteścādhikārārtha prāyaścittanātaṃ samuccitamasamucita

2.6.10.25_6

vā pātakānusāreṇa kartavyam . nirvairaḥ sarvabhūteṣu yajñeṣvadhikṛto bhavediti smṛteniri-
-
[150 paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
ṇo'dhikāraḥ . nanu yadyabhicaredityevamādyabhicarituḥ prayogā upadiśyante kathaṃ vairiṇo'-
nadhikāra iti ceducyate--abhicariturapi sarvajanavairiṇo'nadhikāra eva śāstrasthāna-
nyagatikatvāt . sarva caitacchodhanamadhikārasiddhayarthe kārya prāripsitakarmaṇo nirvighnapa.
risamāptyartha grahaśāntyudakaśāntyādi kāryam . yataḥ pāpāni śreyāṃsi pratibadhnanti
manmānitānyapi viruddhāni ca vighātamācaranti dṛṣṭādṛṣṭopāyairataḥ prācīnānāmajñā.

2.6.10.25_7

tānāṃ ca pāpānāṃ vinātikarmabhyaḥ patanahetūnāṃ teṣāṃ sarveṣāmapanuttaye niṣkṛti-
vaśyaṃ kartavyā . antataḥ kevalaṃ kuśmāṇḍahomamātramavaśyamaśakenāpi kāryameva .
māṇḍarnuhuyāttato devalokānsamabhuta iti śrutāvatyantapavitratvoktaḥ . etacca śodhana
baudhāyanena karmānta uktam --agniṣṭomena yakṣyamāṇaḥ prajyamātmānaṃ kurvīta yenāsya.
kuśalaṃ syāttena kuśalaṃ kuteti . prajyaṃ pragatajyaṃ dhanuḥ svakāryakṣamaṃ yathā tathā svakārye
śuddhisaṃpādanena yogyaṃ kurvatityarthaḥ . yena śāntiśāntyādyupāyasamhena kuśalaṃ vinarahita
karma syāttena kuśalaṃ karma kurvītetyarthaḥ . parisaravartinaḥ sarvāñchiṣṭānsatkārapūrva-
kamāya saṃpūjyaṃ saṃpāya teṣāmabhyanujñayā karma kartavyam . atra śruti:- tasmā-

2.6.10.25_8

ghanākṣaṇoko'śradhāno yanate śaṃyumeva tasya nārhaspatyaṃ yajñasyā''śorgacchatīti .
baudhāyanaparibhāṣāyāmapi ye tatra brāhmaṇāḥ santi tānanujñāpya kurvanti yatkārī
syārasamṛddhamevāsya tadbhavatīti . etatsarvaṃ somapūrvādhāna ādhānātpūrvameva . yaḥ pūrvamā-
hitāgniḥ sa haviryajñānkṛtvā pākyajñānāmakaraṇe tānapi kṛtvā'gniṣṭomaṃ kuryāt .
padā tu sa havijñā ekavāramanuṣṭhitāstadā tatkaraṇāsabhane māyaścittamātraṃ kṛtvā'pi
amiṣṭomaḥ kartavyaḥ . tathā ca karmāntam-yānyūṇānyusthitakālāni syustāni vyaya-
haredanujñāpayīta veti . aṇāni aṇāṃpākaraṇāni nityāni karmāṇi utthitakālāni
antaritakālāni akṛtānīti yāvat . syubhaveyustāni vyavaharetkuryāt . anujñāpayota

2.6.10.25_9

yā sarvayomarya kartumaśaktāvanujñayā tadvinā'pi kutityarthaḥ . anenedaṃ sūcitaṃ bhavati
kamo'trāvivakṣita iti . uktaṃ cā''śvalāyanena-darśapūrṇamāsāmyāmiṣṭeṣṭipaśucātu.
masyaiiratha somenoya darśapūrṇamāsāmyāṃ yathopapatya ke prāgapi somenaika iti . yathopa-
patti yathāsaṃbhavaṃ, kramo'trāvivakṣita iti bhāvaḥ . iṣṭirāyaṇoṣṭaḥ, paśunirūdaḥ .
upalakṣaṇamidaṃ sautrāmaṇyāḥ . havirthajñānāṃ dvitīyādiprayoge kālasatte'nuṣṭhānaṃ tada-
sattve prāyaścittamiti draṣṭavyam . saṃkalpātpūrvasmindine'parāhe mātṛkāpūjanapūrvakaṃ nāndī.
śrāddhaṃ kartavyam . ānikaṃ tvaparāhnata iti smṛtabodhāyanokteśca . tasyāmeva rātrā.
budakaśāntipratisarabandhau kartavyo baudhāyanokteḥ . tau ca pṛthakpṛthatantreṇa vā . tadu.

2.6.10.25_10

tatvādanurāropaṇamapi . udakaśāntipratisaravandhārāropaṇānāmakaraṇe pratyavāyā-
māvaḥ karaṇe phalādhikyamiti draṣṭavyam . saṃkalpadine saṃkalpātpūrvameva gaṇapatipūjanaṃ
puṇyāhavācanaṃ ca kāryam . snānapavanamatrācamanamanamokṣaṇānyapi saṃmare kāryāṇi
-
satyāpāṭhaviracitaṃ śrautasūtra-
[10daśamane-
baudhāyanadharmasūtrokteḥ . tataḥ prātareva madhyāhna eva vā saṃkalpaṃ kuryāt . samaste katā-
varṣa śrūyamāṇaṃ yajamānaḥ kāmayate yāni tu kāmayatiḥ śrāvayatīti sūtrāt . triminarmā-

2.6.10.25_11

mamirācāryeṇa vyavahārāsaṃkalpavākye jyotiṣṭomasomāmiṣṭomaśabdānāṃ prayogaḥ . agni
ṣṭoma ityeva vaktavye somena yakṣyamāṇo jyotiṣṭomena khargakāmo yameneti nāmadvayenāpi
vyavahāraṃ kṛtavataḥ sūtrakārasyānekanāmnāmuccāraṇe prayojanamadṛṣṭaṃ vinā na sanyasamā
vati . tacca saṃkalpavākye tritayoccāraṇadvāraiva saṃbhavati nānyayā . tatrāgniṣṭomaśabdena
saṃsthānirdeśaḥ . jyotiṣṭomaśabdena stomacatuṣṭayanirdeśaḥ . somaśabdena dravyanirdeśaḥ .
prathame prayoge sapravagyeṇetyasyāpi nirdeśo vaikalpikapadāryānyatarapadārthaparigrahāvadhāra-
gāya . sāmnaḥ prādhānyādamukasāmnetyasyāpi nirdeśaḥ . dakṣiṇāviṣaye balīnāṃ saṃkhyānā
bahūnāṃ dravyāṇāṃ ca vihitatvānniyamārtha saṃkhyāyāḥ pradeyadravyasya ca nirdeśaḥ .

2.6.10.25_12

purastāddīkṣābhyo rājānamāhārya pariveveṣṭi.
dīkṣāyā ityekavacanaṃ vihāya dīkṣāmya iti bahuvacanāntaḥ prayogo bahudinasā-
yadīkṣāpakṣa evaṃ mukhya iti bodhayitum . kleśabāhulyāt . uttarasūtra etatsarva spaṣṭī
kariṣyāmaḥ . girau krayaṇamiti pakṣe nā''hāraṇam . pariveṣaṇaṃ tu tatra gatyaiveti
somakraya evoktam . āhāryeti ṇicprayogātparikarmipivigairevā''hāraṇīyo na tu svayaṃ
na ca śūdairāharaṇīyaḥ . na ca śūrairevā''haraṇīyo na tu vipraiḥ smṛtiṣu sparśasyaiva niṣi.
tu
ddhatvenā''haraṇasya sutarāṃ niṣedhāditi vācyam . etasya niṣedhasyākāraṇasparśani-

2.6.10.25_13

aṃdhaparatvenaitaniṣedhaparatvābhāvāt .
samitpuṣpakuśādīni brāhmaṇaḥ svayamāharet .
śūdrānītaḥ krayakītaḥ karma kurvanpatatyadhaḥ ..
iti śūdrāharaṇaniṣedhake śātātapavacana ādipadena somāderāpa saṃgṛhītatvena somā.
thāharaṇasyāpi niṣedhasiddheśca . rājapadaṃ rājopacāra rānānayanaṃ bodhayitum . teca
rathacchatrāsapatraptevakavādyaghoṣādyāḥ . pariveveṣṭi bhobhayati-somātmikayā devatayā ponanaṃ
kṛtamiti pāvanā kartavyā . payasaudanenetyāpastambaḥ . payasopasiktenaudaneneti tadarthaḥ .
tathā comaya militameva dravyaṃ dravyamedo na vivakṣitaḥ . anyathā cakāra uktaḥ syāt .

2.6.10.25_14

pāyasaudaneneti pāṭhe payasi śṛta odano grāhyaḥ . atra sūtrāntare viśeṣaḥ-rānāna.
māhārya pratyahaṃ prātaḥsāyamākrayānnamaḥ somāya rājña iti rājānaṃ saṃpūjya pāyasaudanena
pariveṣṭīti . atrā''vāhanādivisargāntaṣoḍaśopacārāsmikaiva pūjā . āvāhanaṃ vinā
pūnāyā asaṃbhavāt . visarjanaṃ vinā krayādyasaṃbhavāt . nahiṃ yāvatparyantaṃ devatāsattvaṃ
tāvatparyantaṃ krayaḥ kaṇḍanādikaṃ ca saṃbhavati . yā tu tatra tatra rājaśabdapravṛttiśyate
sā ca māvanāmātraparā jñeyā . atra tu pūjāvidhānādevatātvābhāvāya visarjanamāvaśya'
.
[150paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam .

2.6.10.25_15

kam . anyathā kayādinirvāho na syāt . āvāhanaṃ vinā pūjanamanupapannamiti
kṛtvā''vāhanamadhyāvaśyakam . ata eva visarjanamapi . yadyāpa visarjanasyāpi ṣoḍaśo-
pacārāntargatatvena pūjāsaṃpādakatvānsapūjya pariveveṣṭītyanena pūjopacārāntargatavisarja.
nottarabhāvitvaṃ bhojanasya prāpta tathā'pi visarjanānantaraṃ devatābhāvābhāvena pariveṣaṇāsaṃ-
bhavādvisarjanātpūrvameva pariveṣaṇaṃ kartavyam . asminpakṣe naivedyapadārthoṃ bhinna eva . parive-
ṣaṇaṃ tu mahopahārasthānīyamiti . athavā saṃpūjyetyanena dīpāntaiva pūnocyate . pāya-
saudanena parivaveṣṭīti naivedyārthameva . asminkalse na pṛthaṅmahopahāraḥ . avaśiṣṭo-
pacārāstvanantaraṃ bhavatyeva .

2.6.10.25_16

taddīkṣāsu nivartate .
tatpariveṣaṇaṃ dīkṣāsu dīkṣāsaṃbaddhadivaseṣu, bahuvacanaṃ byādivahudīkṣāmiprāyeṇa .
tenaikasyāmapi dīkṣāyāṃ pariveṣaṇanivṛttirastyeva . nivartate nivṛttaṃ bhavati . anena
bahuvacanenedamapi jñāyate bahudīkṣāpakṣa eva mukhyaḥ kleśabāhulyāditi . nahi kleśabahula-
tapo vinā duḥkhapradaṃ pāpaṃ naśyati yathā loke pāṭanamantareṇa viṣamatraṇānāṃ nopaśānti-
stadvat . na ca jyotiṣṭome vyahaṃ nānāti vyahaṃ nāśnātītyādinoktaṃ tapo'dhvaryoryuktaṃ
tasya duḥkhātmakatvena parikrītapuruṣaiḥ kartumucitatvāt, duḥkhatvādeva phalabhoktṛsaṃskāra-
svābhāvādyanamānasya na yuktamiti vācyam . māvinaḥ sukharūpasya phalasya pratibandhakaṃ

2.6.10.25_17

duḥkhajanakaṃ yatpāpaṃ tasya nāśakatvena duḥkharūpasyāpi tapasaḥ khāmisaṃskāratvasaṃbhavāt .
asminnarthe vākyaśeṣagataṃ liṅgaṃ kalpasūtrakāraireyodāhṛtaṃ yadā vai dīkṣitaḥ kṛśo bhava.
tyatha sa medhyo bhavati yadā'sminnantaraṃ kiṃcina bhavatyatha sa medhyo bhavati yadā'sya
kṛṣṇaṃ cakṣuṣornaśyatyatha sa medhyo bhavati yadā'sya tvacā'sthi saṃdhīyate'tha sa medhyo
bhavati pīvā dīsate kṛśo yajate yadasyāṅgānāṃ mīyate juhotyeva taditi vijñāyata
iti . mīyate kṣīyata ityarthaḥ . jaimininā'pi tapaśca phalasiddhatvāllokavat . vākyaśeṣaśca
tadvaditisūtrābhyāmuktam . cakāro yā(rādyā)jamānāstu tatpradhānatvātkarmavaditi sūtrā-
dyājamānapadaṃ vacanaliṅgavipariṇāmenānuṣajyate . tathā ca tapaśca yājamānamiti vākyaṃ

2.6.10.25_18

bhavati phalasiddhatvātphalotpattipratibandhakaduritanivartanena phalasādhakatvāt . lokava-
lokasiddhametadyaḥ phalabhoktā sa eva tapaḥ karteti . vākyaśeṣaśca tadvadityasyārthastu
vākyaśeṣo'pi laukikapramāṇatulyo'sti na kevalaṃ laukikapramāṇamātramiti . anena
tapaso duḥkhātmakatvena parikrītapuruṣaireva kartumucitaṃ duḥkhatvādeva phalabhoktṛsaṃskāra -
svābhāvaḥ . ato na yajamānasya yuktamiti śaṅkā parihiyate . etatsūtradvayaṃ tṛtī.
yādhyāye'ṣṭame pāde vartate . vākyaśeṣo yadā vai dīkṣitaḥ kṛśo bhavatyatha sa medhyoṃ
pai
bhavatītyādiḥ . nanu purastādīkṣābhya ityetāvataiva dikṣādivaseṣu anivṛttau satyā-

2.6.10.25_19

bha
.
950
satyāpādaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [10 daśamapra-
martha niṣedho vyartha iti cetsatyam . tasya dīkṣādivasavyatiriktakayādinātmāmāya-
ṇīyādivase'pi kartavyatājñāpanārthatvena vaiyābhāvāt . tathā cā''pastamba:--atra
rājānamāhṛtya payasaudanena parivāvaṣantyākrayāditi . atretyasya dvādaśasaṃbhārayaju:-
mānantaramityarthaḥ . ākrayādityanena dīkṣādivaseṣvapi pariveṣaṇaṃ prāpitaṃ tāvanmātramanena

2.6.10.25_20

niṣidhyate . sūtre parivaveṣṭotyekavacanādyanamāna eva na patnī nacatvijaḥ . prathame dīkṣā-
divase'pi āhāraṇapariveṣaṇe bhavata eva . nahīkṣāmu nivartata ityanena sūtrāntaraprāptadī-
kṣādivasa saṃbandhisāyaṃkālikapūjanapariveṣaṇamātranivṛttiḥ kriyate . etenaikadīkṣāpakṣe
niṣedhasya niravakāśatvāpattiḥ paritā bhavati . prāyaṇāśādivase'pi prātareva pūjana-
pariveṣaṇe bhavato na tu sāyam . ākrāyādityanena krayātprāgeva taskartavyatāyāṃ siddhāyāṃ
kayottaraṃ tannivṛtterarthata eva siddhatvāt . atra sakṣedaṃ paśyetyanena rājña upasthānaṃ
kartavyam . yathārūpamitara ityanenāviniyuktamantrāṇāṃ liṅgānurodhena viniyogaḥ
kartavya ityasyārthasya sūtrakṛtā pradarśitatvāt . āpastammoktarītyā viniyogasta sūtra.

2.6.10.25_21

kṛtaiva jñāpanena nirākariṣyamāṇatvānna pati . devayajanādhyavasānottaraṃ vopasthānam .
sakṣetyādayaḥ śabdā agnivāyusūryavācakāḥ . sakṣādiśabdāstāsāmevopasthānamiti
viyāraṇyāḥ.

2.6.10.25_22

brāhmaṇānārṣeyānṛtvijaḥ ṣoḍaśaikaikaśo vṛṇīte .
brāhmaṇānāmeva smṛtita āsyijye siddhe punarbrāhmaṇavacanamādarārtham . athavā
tasmādvājapeya yājyātvijīna iti śruteḥ kṣatriyasyāpi vājapeyayājinaḥ prāptiratra
śaṅkitā tannirāsārtham . athavā saptadaśamya pravigbhyo'nye camasādhvaryavastaṣāmanṛsvi.
jāmapi brāhmaṇānāmeva camasādhvapa॒ṇāṃ varaṇavidhyartham . ārivajyaṃ trayāṇāmapi varṇānāṃ
vidvatvāviśeṣāt . yājanaṃ brāhmaṇasyatismṛtyuktastu niyamaḥ puruṣārtha iti na tadatikrame
ṛtuvaiguṇyamiti prāpte yajñaṃ vyākhyāsyāma ityupakamya brāhmaṇānāmātvijyamiti yajñe
sūtrakārasmaraṇaṃ kratvatveneva niyamabodhakam . ata eva rāmāyaṇe-

2.6.10.25_23

kṣatriyo yājako yasya caṇḍālaḥ sa viśeṣataḥ .
kathaṃ sadasi bhoktāro havistasya surarṣayaḥ .. iti .
surā devatābhūtā ṛṣaya ṛvigbhūtā ityarthaḥ . devatāyā abhoktṛtvātkatuvaiguṇya
eva tātparyam .
tathā-rājapājakayājyasya vinaśyati yathā haviḥ ..
ityapi vacanaṃ ṛtuvaiguṇyabodhakameva . etena kṣatriyādivṛtyupanīvino'pi nirastāḥ .
brāhmaṇānāmāvigyamityatra liṅgānyapi brāhmaṇānāmivara havirityevamādīni draṣṭavyāni .
[1pra0 paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam .

2.6.10.25_24

tasmādbrāhmaṇānāmevā''vijyamiti siddhāntaḥ . brāhmaṇavacanamāpadyapi kṣatriyādini-
vṛttyarthamiti mīmāṃsakāḥ.
dvijottamānāmāvijyaṃ na tu kṣatriyavaiśyayoḥ .
brāhmaṇāvijyaniyamaḥ kratvarthenāpi hi smṛtaḥ .. iti miśrāḥ .
dvādaśādhyāye caturthapāde naiminirapi prabhutvādāvijyaṃ sarvavarṇānāṃ syāditi sūtre-
ṇā''ha . kātyāyano'pi brāhmaṇā ṛtvijo pakṣapratiṣedhāditarayordarśanāceti . tadvai
nābāhmaṇaḥ pibedanau hyadhiśrayanti tasmānābāhmaṇaḥ pibediti makṣapratiṣedhādityarthaḥ .
evaṃ ca kṣatriyavaiśyayorbhāgasya homavidhānaṃ na pakṣaṇamiti bhakṣapratiṣedhāsidhyati .

2.6.10.25_25

dvayo devā aheva devā atha ye brāhmaṇāḥ śuścavāraso'nūcānāste manuṣyadevāsteṣāṃ
dvedhā vibhakta eva yajña māhutaya evaṃ devānāṃ brāhmaṇānā śuśrūvuṣāmancānānāmāhuti-
bhireva devāḥ śroṇīti (!) dakṣiṇābhirmanuṣyadevānbrāhmaṇāniti . brāhmaṇānāmevāss.
tvijyamityetasminnarthe darśanametat . dakṣiṇāśabdaḥ parikrayārthe vartate . tena bāmaṇānā.
mevā''tvijyamiti .
smṛtirapi-paṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā .
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca viśuddhācca pratigrahaḥ .. iti .
ghaṇṇāṃ karmaṇāmiti nirdhāraṇaṣaṣṭhyau . asya viprasya . pūrvatra tasyaivopakrāntatvāt .

2.6.10.25_26

nīvanānirvāhe'dhyāpanayājanapratigrahāḥ kartavyāḥ . jīvananirvāha tu na . akaraṇe
pratyavāyo nāstīti bhāvaḥ . ārṣayā ye khakoyamṛṣi jānanti . tathā ca vādhūlavaikhā-
nasau-ārṣayānvṛṇīte ye khānṛṣījānantīti . etenāprajñātabāndhavānā nivṛttiḥ .
śuśruvāṃsaścā''rṣeyāḥ . eṣa cai brāhmaṇa ṛṣirāyo yaḥ śuśruvāniti śruteḥ . aṣayo
mantradraṣṭāraḥ . tathā ca naruktāḥ-ṛṣirdarśanātstomāndadaśetyaupamanyavastadyadenāstapasya-
mānānbrahma svayaṃmvamyānapatta ṛṣayo'bhavantadṛṣīṇāmṛṣitvamiti . ādaśamātpuruṣādavya-
vacchinnamārṣa yeṣāṃ ta ārṣeyā ityapi lakṣaṇaṃ keciṃdācāryāḥ prāhuḥ . śuśruvānsārtha-
vedatrayādhyāyī māryasvaśākhāmātrādhyāyī vā . brāhmaṇānārpayānityanyeṣāṃ śāstrāntaro.

2.6.10.25_27

ktānāmṛvilakṣaṇānāmupalakṣaṇam . tānyatra pradaśyante . tatra dharmasūtram-nānanūcā-
namṛtvijaṃ vṛṇīte na paṇamānamiti . sāṅgasya vedasyādhyetā pravaktā vā'nūcānaḥ .
na, anūcānaḥ, ananu cānaḥ . ananūcānamṛsvinaṃ na vṛṇote . nāpyetāvaddeyamiti
paribhāṣamāṇamityarthaḥ . dvau nabāvancānavaraṇasyātyantāvaśyakatā bodhayataḥ . dharmasūtre
vacanamopāsanahomapārvaṇasthālīpākavaiśvadevādiṣvapyetādṛśa evavigitijñāpanārtham . ete.
maiteṣu asvikakatā'pi po'stīti jñāyate . śāṅgāyano'pi-ārṣeyānyūno'nūcānā-
vijo vṛṇote somena yakṣyamāṇaścaturaḥ sarvānveti . bharadvājo'pi-vasante jyotiṣṭomena
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [10 daśamapraśne-

2.6.10.25_28

cakṣyamāṇo brāhmaṇānārṣeyānṛtvijo vṛṇīte yūnaḥ sthavirānvā'nūcānānaṅgahīnānūnavāca
iti . āpastambo'pi-brāhmaṇānārṣeyānṛvijo vṛṇīta yūnaḥ sthavirānvā'nūcānānūcaṃ.
vāco'naṅgahīnāniti . yūnastaruṇān . teṣāmeva prakṛtopayogāt . ata eva na jauddha-
śyāḥ(nātivṛddhāḥ) . na ca bālāḥ . triṃśadvarṣāṃtaraṃ ṣaṣṭivarṣaparyantaṃ sthaviratvam . enābhyāṃ
karmakaraṇasāmarthya lakṣyate . bālavṛddhayoḥ kriyām pāṭavaṃ na syāditi yuvasthaviragrahaṇam .
nānanūcānamṛtvijaṃ vṛṇīta ityanenaiva siddhe punarvacanam , ana cāno dvividho vedānūcānaḥ
karmānūcānaśca, tatra kevalavedānū cāno'śakteraniṣiddhaḥ, kevalakarmānūcānasya śakta.
svātprāptiḥ syātsā mā bhūrtika tu dvividhānūcānatvarahitasyāpi niṣedho yathā syāditye.

2.6.10.25_29

tadartham . mārgādanapagato'nūcāna iti bharadvājaḥ . etenobhayavidhānūcānasyāpi saṃgrahaḥ
pradarśitaḥ. ūrdhvavāca uraḥ kaṇṭhaḥ śira ititristhāna karaṇasamarthā vānyeṣāṃ ta uvāca:.
anaṅgahīnā avikalāṅgāḥ . āśvalāyanaḥ-ṛtvino vṛṇīte'nyūnātiriktāṅgānye
mātṛtaḥ pitṛtaśceti yathoktaṃ purastādyūna ṛtvino vṛṇīta ityeka iti . yathoktaṃ purastā.
dityanena pradarśita sūtraṃ tu ye mātṛtaḥ pitṛtaśca daśa puruṣasamanuṣṭhitavidyātapobhyāṃ puṇyaiśca
karmamiṣāmubhayato nābāhmaṇyaṃ ninayeyuḥ pitṛta ityeka iti . lāṭyāyanadrāhmāyaṇāvapi-
ṛtvigāyo'nūcānaḥ sādhucaraṇo vāgamyanyūnāṅgo'natiriktāṅgo dvayasato'natika-
ṣṇo'natiśveta iti . ato yajantītyuvijaḥ . tathā ca niruktam-ṛtviṅnāmānyutta-

2.6.10.25_30

rāṇyaṣṭāvṛttikkasmādīraṇa agyaṣṭā bhavatīti śākapūṇiyājī bhavatīti veti .
chandogaśrutau prakārāntareṇāpi nirvacanamuktam-prajāpatira kāmayata bahu syāṃ prajā-
yeyeti sa ātmanyatvyamapaśyata ta ṛtvijo'sṛjata yahatviyāisṛnata . tasvija ṛtvi-
kvamiti . ṛtvigdadhṛgityanena aravinaśabdo niṣpādyate . ārṣeyānūcānau vyākhyātau .
sāviti praśaṃsāyām . caraṇaśabdena karma . tathā ca sādhucaraṇa ityasya praśastaka-
tyayoṃ mavati . vāgmī vaktuṃ samarthaḥ . saṃskṛtavāca śabdārthanyāyāvaga vācaḥ
saṃskāraḥ . yo hi saṃskṛtāṃ vācamudīrayati sa vāgmī, yo bahutaraṃ vacanamanarthaka na
bhāṣate so'pi vāgmī . vāco miniriti minipratyayaḥ . yo hi bahutaramanarthaka

2.6.10.25_31

bhāṣamāṇaḥ sa na vāgmī . sa tu vācālo vācāṭa ityucyate . ālanāṭacau bahubhāṣi.
ṇīti pāṇinismaraṇāt . kutsita iti vaktavyamiti vātikātkutsitārtha etau pratyayau .
yo hi pṛṣṭaḥ sanprativacanaṃ nyāyana dadāti matidvaidha utpanne saṃśayacchetteti nili-
to'rthaḥ . ūnameva nyūnaṃ nyūnānyaṅgāni yasya ma nyūnāṅgaḥ, na nyūnāṅgo'nyūnāṅgaḥ . ati-
riktamadhikama yasya so'tiriktāṅgaḥ, nātiriktāṅgo'natiriktāṅgaḥ . aṅgānāṃ nyūnatva-
matiriktatvaṃ ca sāmudrikaśāstrokta puruṣalakṣaṇasiddham . pramāṇe pramāṇe dvayaṃ dvayaṃ samaṃ yasya
sa dvayasastasmādapyanyūnātiriktā ityarthaḥ . pramāṇe dvayasajvaghnamātraca iti pāṇi-
nimūtrātpramāṇe'rthe dvayatacnatyayaḥ . tasmāttatiḥ . kevalāi yasa satyayāttasiścāndasaḥ .

2.6.10.25_32

!
1 pra0paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsāvyākhyāsametam .
nātikṛṣṇo'nanikṛṣṇaḥ . nātiśveto'natiśvetaḥ . kṛṣṇaśvetaśabdau varṇavācinau vayo.
vācinau ca nātibālo nātivṛddha iti . yājyasyāpi lakṣaṇamāhatuḥ-yājyaśca prathamai.
stribhiṇārakhyāta iti . yājyo yaṣṭā yajamāna iti yāvat . so'pi evaṃlakṣaṇo
bhavati yādṛglakṣaṇā ṛtvijaḥ. prathamai tribhirguṇaiākhyāto bhavati luptavibhāṣa
sūtram . guṇagrahaṇaṃ kṣatriyavaiśyayoryathāsamavaṃ guṇā grāhyā ityetadartham . baudhāyana:-
avinā varaṇaṃ vijñāyate brāhmaṇā ṛtvijo yonigotraśnutavṛttasaṃpannā aviguṇākā

2.6.10.25_33

atrikiṇino na parikhākrāntā nāntagā nātya(nta)nā nānanūcānā na hāleya [vāleya]-
putrikāputraparakṣetrasahoḍakānīnānunāvaradvipravarā āśiraso'dhvaryusiṣṭho brahmā viśvā-
mitro hotā'yāsya udgātā kauṣītakaḥ sadasyo vasiṣṭhā bhṛvaṅgiraso vā yonivṛtta-
vidyāḥ pramāṇamityeke tāścevṛṇītāvyāpannāṅgāneda vṛṇītākunakhinamadhvaryumakilāsina
brahmāṇamaṣaṇḍhaṃ hotāramakarālamudgātāramaśipiviṣṭaṃ sadasyamiti . yoniḥ pariśuddhayoniḥ,
gotraṃ sadvaṃśaḥ, śrutamadhyayanaṃ, vṛttamācāraḥ . etaiḥ saṃpannā yuktāḥ . aviguṇāṅgā bhavi-
kalāṅgāḥ . atrikiṇinaḥ, trayaḥ kiṇā yeṣāṃ santi te trikiṇinastadbhinnāḥ . kiṇā
āghātādinā jātāni dehagatacihnāni . atratyatrikiṇaśabdena mallayuddhasaṃnāhārthā-

2.6.10.25_34

sphoṭanajyāghātabhārādivahanairutpannāḥ kiṇā vivakṣitāḥ . etādṛśakiṇamadhya ekenāpi
kiṇena yuktā na bhaveyurityarthaḥ . isa mupalakṣaṇam . avihitakāryeṣu bhūyobhyāsajanita-
ciyuktā api na bhaveyuriti bodhyam . na parikhātikrāntāḥ , parikhā maryādā samudra-
velā tāmatikāntāḥ samudrayāyina. na bhaveyurityarthaḥ . nāntagāḥ, antaṃ pratyantaṃ deśa
mlecchadeśamiti yāvat . taṃ gacchantītyantagāḥ, te na bhaveyurityarthaḥ . antamantavarṇa
gacchanti śūdrastriyaṃ gacchantīti yāvat . te'pi na bhaveyuḥ . antamityupalakṣaṇam ,
agamyāṃ striyaṃ ye gacchanti te'pi na bhaveyuriti . nāntanā anta nāḥ pūrvoktadeśanā-
tāste na bhaveyurityarthaḥ . ye śūdrastriyāmutpannāste'pi na bhaveyuḥ . nānanūcānā anana-

2.6.10.25_35

cānā anotriyāste na varaṇīyāḥ . halena kṛṣi kṛtvā ye jīvanti te hāleyāḥ .
bālamūrṇāprakīrṇakādikaṃ vikrīya ye jīvanti te vāleyāḥ .
kanyādānasamaye-asyāṃ yo jāyate putraḥ sa me putro bhaviṣyati .
ityabhisaṃdhānena dattāyāṃ putrikāyā jātāḥ putrikāputrāḥ . parakṣetre jāreṇotpannāḥ
parakṣetrāḥ . vivāhasamaya eva mātrā saha garbhasthaḥ sanneva dattaḥ sahoḍhaḥ . kanyāyāmavi-
vāhitāyāmeva jātaḥ kānīnaḥ . anunasya guṇabhūto jyeṣṭha ānunāvaraḥ . ekasmingotra
utpanno'parasmingotre datto dvipravaraḥ . etānhāleyādībatviktvena na vṛṇītetyarthaḥ .
vasiṣṭhā mṛvaṅgiraso vetyayaṃ pakṣastattadgotraviśiṣṭaliṃgabhāve draṣṭavyaḥ . yadyanmukhyānāṃ

First 59 of 551 passages. Read on

Linked texts (11)