Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.7.559

Kalpaḥ 2.6.7.559

Language
Sanskrit

2.6.7.559.1

sā darśottarakālatāmātravidhāyikā natyanāṅgīmāvodhiti draṣṭavyam . tathā ca jaimi.
niścaturthādhyāye tṛtīyapāda utpattikālaviṣaye kālaḥ syādvākyasya tatpradhānatvāditi
sūtraṇāmumarthamāha . etatsūtrārthastu karmāntarotpattikālavidhisaṃdehe kālaḥ syāt, darśa-
pūrṇamāsābhyāmitivākyasya kālaprādhānyāditi somena yakṣyamāṇa ādadhāno natuṃ na
nakṣatraṃ sūrsediyekeṣāmityanena darśapūrṇamāmārambhātyāgnidhānādetena pratiṣedhācca vikarūpaḥ .
āśvalāyano'pi vikalpamevā''ha darśapūrṇamāsāmyāmiṣṭyeṣṭi paśucāturmāsyaratha somenortha
darśapūrṇamāsābhyāṃ yathopayatyeka prāgapi somenaika iti . jaiminirapi vikalpamuktavānva-
dhanādiṣṭipūrvatvaṃ somavaikeṣāmanyādheyasyartunakṣatrātikamavacanāttadantenānarthaka hi syādita
sūtrābhyām . sūtrārthastu darśapūrṇamāsāviṣṭvā somena yajetetivacanātsomasyeṣṭipūrvatvameva
syāditi pūrvasūtrārthaḥ . uttarasūtrārthastu somo'pyekeṣāmācāryāṇāṃ mate somena yakṣya.
māṇo'gnīnādadhāno natu pṛcchenna nakṣatramiti [ṛtu] nakṣatrā[tikrama]vacanātpakṣa iṣṭipūrva-
bhāvī sono'pi tadanta [na] bhāvapradhāno nirdeśaḥ . tena tadantatvenetyarthaḥ . tadantasvene-
śyantatveneṣṭaśruttarabhāvitvena . idaṃ vacanamanartha ke yato pavedato neṣṭāntatvamiti niyamaḥ .
tasya nānupakrāntayārityanena prakṛti vinā vikṛtirna kartavyeti pradarśitaṃ bhavati . yo
jyeṣṭhayajño'gniṣṭomaḥ sa darśapūrṇamāsārambha vinā na bhavati kima vaktavyamiṣṭipaśavo na
bhavantīti . yasyaindrāgnāśvinau paś na stastasyā''dhānatrayaṃ vikalpate . yasya tu tau

2.6.7.559.2

stastasya na somapūrvasvamasaṃbhavāditi kecit . madhye prāyaścittapaśubhyāṃ vyavadhānena
darśapūrṇamāsārambhaṃ vinā tayorasaṃbhavena somapūrvatvasyāsamavādityetanmatāśayaḥ . anye tu
etayoḥ somārambhānuguṇatvādavyavadhāyakatvameveti vadanti . patramāneṣṭyavyavahitottarameva
caturdaśyāṃ paśvosta neṇottaravedikaraṇāntaṃ kṛtvā parvaṇi paśū tantreṇa kṛtvā yajanīye'hani
somārambhaṃ kuryāt . athavā pavamāne pṭhyavyavahitottaraṃ caturdaśyāmetra tatreṇa paś kṛtvā
parvaṇi somārambhaṃ kuryāt . athavā caturdaśyāmavendrāsapaśoru taravedikaraṇāntaṃ kṛtvā
parvaṇyendrāgneneṣṭvā'nantaraparvaṇa upavasathe'hanyāśvinapaśoruttaravedikaraṇāntaṃ kṛtvā parva-
pyāśvineneṣṭvā tṛtīye parvaṇi somārambhaṃ kuryāt . somāra mātprāguptyarthaṃ tūṣṇīmagnihotra-
homāḥ kāryā iti prayogakramatrayamavyavadhāyakasvavādimate somapūrvādhāne'gnīṣomāyaṇa
savanīyena vā sahopālambhatvamapi pakṣe . asminnarthe jñāpakamagre vakṣyate . nākṛtāyāṃ
prakṛtau vikṛtiḥ kāryatyayaṃ niyamastu yathā pavamānedhipūrvamāvisvaviṣaye na bhavati tathā
prāyaścittapaśupūrvamāvitvaviṣaye'pi neti kṣeyam . na ca somapūrvādhānaṃ vicchinna-
somapīthasya na bhavati . darśapūrṇamāsārambha vinā prāyaścittapaścārambhāsaṃbhavāt .
nākṛtāyāṃ prakṛtī vikṛtiriti niyamasya jāgarūkatvāditi vācyam . prāya-
ścittapaśvoḥ somānuguṇatvena somavattadāramme'pi bādhakābhāvāt . satyāṃ somapīthe.
cchāyāṃ tanniroddharabhāvāca . etena prāyaścittāśvoḥ sānāsyavikṛtitvāsāṃnācyāramna
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [7saptamapraśna-

2.6.7.559.3

vinā tayorārambhāptamavena prāyaścittapaśvanuṣṭhānaṃ vinā somāsaṃbhavenānyonyāśrayaparihā.
rārtha kāpeyapakṣamāśritya pūrva sāṃnāyyamanantaraṃ prāyaścittapaśū iti keṣāṃciduktiḥ
parāstā . sarvathā'pi tāvasiddhaṃ vicchinnasomapīthasyānālabdhavrātyapaśorna soma iti .
vicchinnasomapīthapadārtha ukto brāhmaṇe-aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamāubheta ya ātṛtīyātpu-
ruṣātsomaṃ na pibedvicchinno vā etasya somapītha iti . tatra ca trayaḥ prāñcastrayaḥ pratyañca
ityādau prāktvenoktā dīkṣāvedananāmasubrahmaṇyādau nāmabhiḥ saṃkīrtyamānā pitrādi.
tripuruṣī tasyāṃ caramaḥ prapitāmahastṛtīyo'bhipreto natvātmanastṛtīyaḥ pitāmahaḥ . kutaḥ,
somapānodyatasyā''tmanastadvicchedābhāvāt . etatte tata ye ca tvāmanviti. tisṛṣu
saktīṣu nidadhāti tasmādātṛtīyātpuruṣānnāma na gṛhṇantītyādau vyaktārthatvācca . tathāca
vidhyarthatvamapyata eva nidarśanādavagantavyam . tadayamartho bhavati yasya pitrādayastrayaḥ puruṣāḥ
somaṃ na pītavantaḥ sa somapītārthī-rendrāgnaṃ paśumālabheteti . kecitta dvipuruṣavicchittā.
vapyayamiṣyate . yathā''ha kātyāyana:-vasante'gniṣṭoma aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamālamya
dvipuruṣāḥ somapīthina iti prāhuḥ . anye tu pituḥ pitāmahasya vobhayorvā somapīthāmāva.
aindrāgna ālabdhavyaḥ so'yaṃ vrātyapaśuḥ pitrādīnāṃ trayāṇāmānantaryeṇa somapīthābhāva
aindrāmaneṣvā''śvinaṃ dhūmralalāmamālabhatetyāhuḥ . akasya somapānābhāve ya aindrāgna
uktaḥ sa na yuktaḥ . yasya parau dvāvalomo syātāṃ sa aindrāmeneṣṭvā somena
yatetyagastyasūtre dvayorasomapīthatva eva tasyokaiḥ .

2.6.7.559.4

yasya vedaśca vedī ca.vicchiyete tripuruṣam .
sa vai durnāmaṇo nāma brahmavādiṣu garhitaḥ ..
iti smṛtau yāgādhyayanayorubhayoreva vicchede dauāhmaṇyaṃ manyamānāḥ somamātraviccheda
āśvinaṃ necchanti kecit . asminvacane cakārāmyāṃ vyaktasamuccayāvagamādubhayavi-
ccheda eva bhavatyāśvino nānyataramātraviccheda ityanye . tadubhayamapyasat . āśvinaṃ
dhūmralalāmamālameta yo dumiṇaḥ somaṃ pipāsediti prakṛtyāśvibhyāṃ pūrvamasomapābhyāṃ
paścātprāptasomapānāmyāṃ durbrāhmaṇasya sādṛśyamapekṣyāśvināveva devatāṃ kartuṃ somapī.
yasya pradānamupanātaṃ ca bruvanvākyaśeṣaḥ sopathiviccheda evā''śvinaṃ darśayati
nādhyayanamātravicchedena vobhayavicchede . tasmādasatyapyadhyayanavicchede somapīthamātra.
viccheda āśvinaḥ kāryaḥ . yattu smṛtivacanaṃ tadanyataravicchede'pyupapadyate . atra pratyeka
vākyaparitamāptirāśrīyate śrutyanurodhāya tarhi satyāmapi vedyāṃ vedaviccheda āśvinapra.
saṅgaḥ.na. tasya tu durbāhmaṇatvaṃ smayate paraṃ tu nā''śvinādhikāraḥ . kiṃca vedavicchittau
vedivicchittiravaśyaṃbhāvinī . athāpi nāvaśyaṃ bhāvinī śraddadhānasya sādhuvṛttasyotpatti-
śuddhasya tasya mūtrakārairavikārokteḥ . nahi vainuṣye satyeva brāhmaṇyaṃ susaṃpādaṃ bhavatīti
.
150paṭacha:] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotmāmyākhyāsametam . 559

Linked texts (1)