Kalpah 3.1
Kalpaḥ 3.1
- Language
- Sanskrit
3.1
āpastambaśulbasūtrāṇi
3.1.p1
āpastambaśulbasūtraṃ
3.1.1
vihārayogānvyākhyāsyāmaḥ ..1.1 ..
3.1.5
yāvadāyāmaṃ pramāṇaṃ ..1.2ka ..
tadardhamabhyasyāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti ..1.2kha ..
pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimitaṃ karoti ..1.2ga ..
evamuttarato viparyasyetarataḥ sa samādhiḥ ..1.2gha ..
tannimitto nirhrāso vivṛddhirvā ..1.2ca ..
āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturthaṃ āyāmaścākṣṇayā rajjustiryaṅbhānīśeṣaḥ . vyākhyātaṃ viharaṇaṃ ..1.3ka ..
dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhute kurutastadubhayaṃ karoti ..1.4ka ..
tābhirjñeyābhiruktaṃ viharaṇaṃ ..1.4kha ..
caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistavatīṃ bhūmiṃ karoti . samasya dvikaraṇī ..1.5 ..
3.1.6
pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettaccaturthenātmacatustriṃśonena saviśeṣaḥ ..1.6 ..
3.1.6_2
athāparaṃ ..1.7ka ..
pramāṇamātrīṃ rajjuṃ ubhayataḥ pāśāṃ karoti ..1.7kha ..
madhye lakṣaṇaṃ ardhamadhyamayośca pṛṣṭhyāyāṃ rajjuṃ āyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūnnihatyupāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nimittaṃ karoti . madhyame pāśau pratimucya, uparyupari nimittaṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsaṃ āyacchet . unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet . evamuttarau śroṇyaṃsau ..1.7ga ..
3.1.6_3
athāparoyogaḥ ..2.1ka ..
pṛṣṭhyāntayormadhye ca śaṅkūnnihatyārdhe'rdhe tadviśeṣaṃ abhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamagamayet . antyayoḥ pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminnitaraṃ lakṣaṇena dakṣiṇamaṅkaṃ āyacchet . unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇiṃ āyacchet . evaṃ uttarau śroṇyaṃsau ..2.1kha ..
pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī ..2.2 ..
3.1.6_4
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā . vibhāgastu navadhā ..2.3 ..
3.1.6_5
tulyayoścaturaśrayoruktaḥ samāsaḥ . nānāpramāṇayoścaturaśrayoḥ samāsaḥ ..2.4ka ..
hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛddhraṃ ullikhet . vṛddhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati . taduktaṃ ..2.4kha ..
caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛddhramullikheth ..2.5ka ..
vṛrdhasya pārśvamānīṃ akṣṇayetaratpārśvaṃ upasaṃhareth ..2.5kha ..
sā yatra nipatettadapacchindyāth ..2.5ga ..
chinnayā nirastaṃ ..2.5gha ..
upasaṃhṛtākṣaṇayārajjuḥ sā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti ..2.6ka ..
tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣastrīn ..2.6ga ..
taduktaṃ ..2.6gha ..
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣantiryaṅmānyāpacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāth ..2.7ka ..
khaṇḍaṃ āgantunā saṃpurayeth ..2.7kha ..
tasya nirhāra uktaḥ ..2.7ga ..
3.1.6_6
samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cukīrṣanā yāvaccikīrṣettāvatīṃ pārśvamānīṃ kṛtvā yadadhikaṃ syādyathāyogaṃ upadadhyāth ..3.1 ..
3.1.6_7
caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣanmadhyātkoṭyāṃ nipātayeth ..3.2ka ..
pārśvataḥ parikṛṣyātiśayatṛtīyena saha maṇḍalaṃ parilikheth ..3.2kha ..
sā nityā maṇḍalaṃ ..3.2ga ..
yāvaddhīyate tāvadāgantu ..3.2gha ..
maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhaṃ pañcadaśa bhāgānkṛtvā dvāvuddharet . trayodaśāvaśiṣyante . sā nityā caturaśraṃ ..3.3 ..
3.1.6_8
pramāṇena pramāṇaṃ vidhīyate ..3.4 ..
3.1.6_9
caturaśraṃ ādeśādanyath ..3.5 ..
3.1.6_10
dvābhyāṃ catvāri ..3.6ka ..
tribhirnava ..3.6kha ..
yāvatpramāṇā rajjustāvatastāvato vargānkaroti ..3.8ka ..
ardhatṛtīyapuruṣā ṣaṭsapādān ..3.8kha ..
athātyanta pradeśaḥ ..3.9ka ..
yāvatā yāvatādhikena parilikhati tatpārśvayorupadadhāti . yacca tena caturaśraṃ kriyate tatkoṭyāṃ ..3.9kha ..
ardhapramāṇena pādapramāṇaṃ vidhīyate ..3.10ka ..
ardhasya dvipramāṇāyāḥ pādapūraṇatvāth ..3.10kha ..
tṛtīyena navamī kalā ..3.10ga ..
3.1.6_11
āgnyādheyike vihāre gārhapatyāhavanīyayorantarāle vijñāyate ..4.1ka ..
aṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇo'gniṃ ādadhīta . ekādaśasu rājanyaḥ . dvādaśasu vaiśyaḥ ..4.1kha ..
caturviṃśatyāṃ aparimite yāvatā vā cakṣuṣā manyate tasmānnātidūraṃ ādheya iti sarveṣāṃ aviśeṣeṇa śrūyate ..4.2 ..
3.1.6_12
dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe gārhapatyasya nedīyasi dakṣiṇāgnervijñāyate ..4.3 ..
3.1.6_13
gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ pañcadhā ṣaḍdhā vā saṃvibhajya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgaṃ āgantuṃ upasamasya samaṃ traidhaṃ vibhajyāparasmiṃstṛtīye lakṣaṇaṃ kṛtvā gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ . śrutisāmarthyāth ..4.4 ..
3.1.6_14
yajamānamātrī prācyaparimitā vā yathāsannāni havīṃṣi saṃbhavedevaṃ tiraścī prāñcau vedyaṃsāvunnayati . pratīcī śroṇī purastādaṃhīyasī paścātprathīyasī madhye saṃnatataraivaṃ iva hi yoṣeti dārśikyā vedervijñāyate ..4.5 ..
3.1.6_15
apareṇāhavanīyaṃ yajamānamātrī dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya tāvatīṃ rajjuṃ āyamya madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇayoḥ śroṇyaṃsayorantarā niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti . nimitte rajjuṃ niyamyāntau samasya . dakṣiṇāyāḥ śroṇerdakṣiṇaṃ aṃsaṃ ālikhet . evaṃ uttarataḥ . tiryaṅmānīṃ dviguṇāṃ tathā kṛtvā paścātpurastāccopalikhet . vimitāyāṃ purastātpārśvamānyāvupasaṃharet . śrutisāmarthyāth ..4.6 ..
3.1.6_16
triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiraśvī bhavati . ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśatiḥ purastāttiraścīti soṃikyā vedervijñāyate ..5.1 ..
3.1.6_17
ṣaṭtriṃśikāyāṃ aṣṭādaśopasamasya aparasmādantāddvādaśasu lakṣaṇaṃ pañcadaśasu lakṣaṇaṃ pṛṣṭhyāntayorantau niyamya pañcadaśakena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nihantyevaṃ uttarataḥśroṇī . viparyasyāṃsau pañcadaśikenaivāpāyamya dvādaśike śaṅkuṃ nihanti . evaṃ uttaratastāvaṃsau ..5.2ka ..
tadekarajjvā viharaṇaṃ ..5.2kha ..
trikacatuṣkayoḥ pañcikākṣṇayārajjuḥ . tābhistrirabhyastābhiraṃsau . caturabhyastābhiḥśroṇī ..5.3 ..
3.1.6_18
dvādaśikāpañcikayostrayodaśikākṣṇayārajjuḥ, tābhiraṃsau dvirabhyastābhiḥ śroṇī ..5.4 ..
3.1.6_19
pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptadaśikākṣṇayārajjuḥ . tābhiḥśroṇī ..5.5ka ..
dvādaśikāpañcatriṃśikayoḥ saptatriṃśikākṣṇayārajjuḥ . tābhiraṃsau ..5.5kha ..
etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti ..5.6 ..
3.1.9
aṣṭaviṃśatyonaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ ..5.7ka ..
dakṣiṇasmādaṃsāddvādaśasu dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nipātayet . chedaṃ viparyasyottarata upadadhyāt . sā dīrghā caturaśrā . tathā yuktāṃ saṃcakṣīta ..5.7kha ..
soṃikyā veditṛtīyadeśe yajeteti sautrāmaṇyā vedervijñāyate ..5.8ka ..
prakramāsya dvikaraṇī prakramasthānīyā bhavati trikaraṇyā vā ..5.8kha ..
aṣṭikā daśiketi tiryaṅmānyau . dvādaśikā pṛṣṭhayā ..5.8ga ..
trīṇi caturviṃśāni padaśatāni sautrāmaṇikī vediḥ ..5.9 ..
3.1.10
dvistāvā vedirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate ..5.10 ..
3.1.10_20
prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavati ..6.1 ..
3.1.10_21
prakramo dvipadastripado vā . prakrame yāthākāmī śabdārthasya viśayitvāth ..6.2ka ..
yajamānasyādhvaryorvā . eṣa hi ceṣṭānāṃ kartā bhavati ..6.2kha ..
rathamātrī nirūḍhapaśubandhasya vedirbhavatīti vijñāyate ..6.3ka ..
tasya khalvāhū rathākṣamātrī paścāttiryagīṣayā prācī . vipathayugena purastāth ..6.3kha ..
yāvatā vā bāhye chidre ..6.3ga ..
tadekarajjvoktaṃ . pañcadaśikenaivāpāyamyārdhākṣeṇārdhayugena śroṇyaṃsānnirhareth ..6.4 ..
3.1.10_22
athāpyudāharanti ..6.5ka ..
aṣṭāśītiśatamīṣā tiryagakṣaścatuḥśataṃ . ṣaḍaśītiyugaṃ cāsya rathaścāraṇa ucyate iti rathaparimāṇaṃ ..6.5kha ..
aratnibhirvā caturbhiḥ paścātṣaḍbhiḥ prācī tribhiḥ purastāt . tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamya dvābhyāṃ adhyardheneti śroṇyaṃsānnirhareth ..6.6 ..
3.1.10_23
yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatīti paitṛkyā vedervijñāyate, tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth ..6.7 ..
3.1.10_24
daśapadottarā vedirbhavatīti some vijñāyate . tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhena tataḥ śroṇyaṃsānnirhareth ..6.8 ..
3.1.10_25
tāṃ yugena yajamānasya vā padairvimāya śamyayā parimimīte ..6.9 ..
3.1.10_26
pade yuge'ratnāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth ..6.10 ..
3.1.11
vimitāyāṃ purastātpārśvamānyā upasaṃharet . śrutisāmarthyāth ..6.11 ..
3.1.11_27
navāratni tiryaksaptaviṃśatirudagāyataṃ iti sadaso vijñāyate ..7.1 ..
3.1.11_28
aṣṭhādaśetyekeṣāṃ ..7.2 ..
3.1.11_29
tadekarajjvoktaṃ pañcadaśikenaivāpāyamyārdhapañcamaiḥ śroṇyaṃsānnirhareth ..7.3 ..
3.1.11_30
prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavantītyuparavāṇāṃ vijñāyate . aratnimātraṃ caturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihatyārdhaprādeśena taṃ taṃ parilikhecchrutisāmarthyāth ..7.4 ..
3.1.11_31
vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate ..7.5 ..
3.1.11_32
caturaśretyekeṣām, parimaṇḍaletyekeṣāṃ ..7.6 ..
3.1.11_33
karaṇaṃ vyāyāmasya tṛtīyāyāmaṃ saptamavyāsaṃ kārayeth ..7.7 ..
3.1.11_34
tā ekaviṃśatirbhavanti ..7.8 ..
3.1.11_35
prāgāyāmāḥ prathame prastāre'parasminnudagāyāmāḥ ..7.9 ..
3.1.12
maṇḍalāyāṃ mṛdo dehaṃ kṛtvā madhye śaṅkuṃ nihatyārdhavyāyāmena saha maṇḍalaṃ parilikheth ..7.10ka ..
tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhavettannavadhā vyavalikhya traidhaṃ ekaikaṃ pradhikaṃ vibhajeth ..7.10kha ..
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayeth ..7.11ka ..
madhyānītarasminprastāre ..7.11kha ..
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..7.11ga ..
piśīlamātrā bhavantīti dhiṣṇyānāṃ vijñāyate ..7.12 ..
3.1.13
caturaśrā ityekeṣāṃ parimaṇḍalā ityekeṣāṃ ..7.13 ..
3.1.14
mṛdo dehānkṛtvāgnīdhrīyaṃ navadhā vyavalikhya, ekasyāḥ sthāne'śmānaṃ upapadhyāth ..7.14 ..
3.1.15
yathāsaṅkhyaṃ itarā vyavalikhya yathāyogaṃ upadadhyāth ..7.15 ..
3.1.15_36
bhavatīva khalu vā eṣa yo'gniṃ cinute iti vijñāyate . vayasāṃ vā eṣa pratimayā cīyata ityākṛticodanāt . pratyakṣavidhānādvā ..8.1 ..
3.1.15_37
yāvadāmnānena veṇunā caturaśre ātmani puruṣānavamimote ..8.2ka ..
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare ..8.2kha ..
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ pakṣaṃ vardhayati . evaṃ uttarata uttaraṃ ..8.2ga ..
prādeśena vitastyā vā paścātpucchaṃ ..8.2gha ..
ekavidhaḥ prathamo'gnirdvividho dvitīyastrividhastṛtīyaḥ ta evaṃ evodyantyaikaśatavidhāth ..8.3 ..
3.1.15_38
tadu ha vai saptavidhaṃ eva cinvīta . saptavidho vāva prākṛto'gniḥ . tata ūrdhvaṃ ekottarāniti vijñāyate ..8.4 ..
3.1.15_39
ekavidhaprabhṛtīnāṃ na pakṣapucchāni bhavanti . saptavidhavākyaśeṣatvācchrutivipratiṣedhācca ..8.5 ..
3.1.15_40
aṣṭavidhaprabhṛtīnāṃ yadanyatsaptabhyastatsaptadhā vibhajya pratipuruṣaṃ āveśayeth ..8.6ka ..
ākṛtivikārasyāśrutatvāth ..8.6kha ..
puruṣamātreṇa vimimīte' veṇunā vimimīte, iti vijñāyate ..8.7 ..
3.1.15_41
yāvānyajamāna ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti madhye tṛtīyaṃ ..8.8 ..
3.1.15_42
apareṇa yūpāvaṭadeśaṃ anupṛṣṭhyaṃ veṇuṃ nidhāya chidreṣu śaṅkūnnihatyonmucyāparābhyāṃ dakṣiṇāprākparilikhedāntāth ..8.9 ..
3.1.15_43
unmucya pūrvasmādaparasminpratimucya dakṣiṇā pratyakparilikhedāntāth ..8.10 ..
3.1.15_44
unmucya veṇuṃ madhyame śaṅkāvantyaṃ veṇośchidraṃ pratimucyoparyupari lekhāsamaraṃ dakṣiṇā veṇuṃ nidhāyāntye chidre śaṅkuṃ nihatya tasminmadhyamaṃ veṇośchidraṃ pratimucya lekhāntayoritare pratiṣṭhāpya chidrayoḥ śaṅkū nihanti ..9.1ka ..
sa puruṣaścaturaśraḥ ..9.1kha ..
evaṃ puradakṣiṇaṃ catura ātmani puruṣānavamimīte ..9.2ka ..
puruṣaṃ dakṣiṇe pakṣe . puruṣaṃ pucche puruṣaṃ uttare ..9.2kha ..
aratninā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ ityuktaṃ ..9.2ga ..
pṛṣṭhyāto vā puruṣamātrasyākṣṇayā veṇuṃ nidhāya pūrvasminnitaraṃ . tābhyāṃ dakṣiṇaṃ aṃsaṃ nirharet . viparyasya śroṇī ..9.3ka ..
pūrvavaduttaraṃ aṃsaṃ ..9.3kha ..
rajjvā vā vimāyottaravedinyāyena veṇunā vimimīte ..9.4 ..
3.1.15_45
sapakṣapuccheṣu vidhābhyāse'pacaye ca vidhāsaptamakaraṇīṃ puruṣasthānīyāṃ kṛtvā vihareth ..9.5 ..
3.1.15_46
karaṇānāṣṭakānāṃ puruṣasya pañcamena kārayeth ..9.6ka ..
tāsāṃ evaikato'dhyardhāstaddvitīyaṃ . puruṣasya pañcamo bhāga ekataḥ prādeśa ekataḥ tattṛtīyaṃ ..9.6kha ..
sarvataḥ prādeśastaccaturthaṃ . samacaturaśrāḥ pañcadaśabhāgīyāstatpañcamaṃ ..9.6ga ..
ūrvdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ jānoḥ pañcamena kārayeth ..9.7ka ..
ardhena nākasadāṃ pañcacūḍānāṃ ca ..9.7kha ..
yatpacyamānānāṃ pratihrasīta purīṣeṇa tatsampūrayedaniyataparimāṇatvātpurīṣasya ..9.8 ..
3.1.15_47
upadhāne'dhyardhā daśa purastātpratīcīrātmanyupadadhāti . daśa paścātprācīḥ ..10.1ka ..
pañcapañca pakṣāgrayoḥ . pakṣāpyayayośca viśayāstāsāṃ ardheṣṭakāmātrāṇi pakṣayorbhavanti ..10.1kha ..
pañcapañca pucchapārśvayordakṣiṇā udīcīśca ..10.1ga ..
pucche prādeśaṃ upadhāya sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth ..10.2 ..
3.1.15_48
pañcadaśabhāgīyābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth ..10.3 ..
3.1.15_49
aparasminprastāre'dhyardhā daśa dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhāti . daśottarato dakṣiṇāḥ ..10.4ka ..
yathā prathame prastāre pakṣau tathā pucchaṃ . yathā pucchaṃ tathā pakṣau viparītā apyaye ..10.4kha ..
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth ..10.5 ..
3.1.15_50
pañcadaśabhāgīyābiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth ..10.6ka ..
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..10.6kha ..
pañca citayo bhavanti . pañcabhiḥ purīṣairabhyūhatīti purīṣāntā citirarthāntaratvātpurīṣasya ..10.7 ..
3.1.15_51
jānudaghnīṃ sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ ..10.8ka ..
nābhidaghnīṃ dviṣāhasraṃ dvitīyaṃ āsyadaghnīṃ triṣāhasraṃ tṛtīyaṃ uttaraṃ uttaraṃ jyāyāmsaṃ ..10.8kha ..
mahāntaṃ bṛhantaṃ aparimitaṃ svargakāmaścinvīteti vijñāyate ..10.8ga ..
dviṣāhasre dviprastārāścitayo bhavanti . triṣāhasra triprastārāścaturthaprabhṛtiṣvāhāreṣu nityaṃ iṣṭakāparimāṇaṃ ..10.9 ..
3.1.15_52
vijñāyate ca ḥna jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti' ..10.10 ..
3.1.15_53
caturaśrābhiragniṃ cinuta iti vijñāyata . samacaturaśrā anupapadatvācchabdasya ..11.1 ..
3.1.15_54
pādamātrayo bhavanti aratnimātrayo bhavantyūrvasthimātrayo bhavantyaṇūkamātrayo bhavantīti vijñāyate ..11.2 ..
3.1.15_55
caturbhāgīyamaṇūkaṃ . pañcamabhāgīyāratniḥ . tathorvasthi ..11.3ka ..
pādeṣṭakā pādamātrī ..11.3kha ..
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth ..11.4 ..
3.1.15_56
upadhāne'ṣṭāvaṣṭau pādeṣṭakāścaturbhāgīyānāṃ pakṣāgrayornidadhyāt . sandhyośca tadvadātmānaṃ ṣaḍaṅgulāpetāḥ ..11.5ka ..
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīciśca ..11.5kha ..
sandhyantarāle pañcabhāgīyāḥ sapādāḥ ..11.6 ..
3.1.15_57
pucche prādeśamupadhāya sarvaṃ agniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayeth ..11.7 ..
3.1.15_58
pādeṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayeth ..11.8 ..
3.1.15_59
aparasminprastāre pucchāpyaye pañcamabhāgīyā viśayāḥ ..11.9ka ..
tā ātmani caturdaśabhiḥ pādairyathāyogaṃ paryupadadhyāth ..11.9kha ..
sarvaṃ agniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayeth ..11.10 ..
3.1.15_60
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth ..11.11ka ..
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..11.11kha ..
3.1.15_61
ekavidhaprabhṛtīnāṃ karaṇīnāṃ dvādaśena trayodaśenetīṣṭakāḥ kārayeth ..12.1ka ..
pādeṣṭakāśca vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..12.1kha ..
ekavidhaprabhṛtīnāṃ prathamāhāreṇa dvitīyena tṛtīyeneti yo yujyeta . sarveṣāṃ yathā śrutisaṅkhyā tathordhvapramāṇaṃ ..12.2 ..
3.1.15_62
kāmyā guṇavikārāḥ guṇaśāstratvāth ..12.3 ..
3.1.15_63
praugacitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate ..12.4 ..
3.1.15_64
yāvānagniḥ sāratniprādeśo dvistāvatīṃ bhūmiṃ caturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhācchroṇīṃ pratyālikhet . sā nityā praugaṃ ..12.5 ..
3.1.15_65
karāṇāni cayanaṃ ityekavidhoktaṃ ..12.6ka ..
praugā iṣṭakāḥ kārayeth ..12.6kha ..
ubhayayaḥ praugaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta prajātānbhrātṛvyānnudeya pratijaniṣyamāṇāniti vijñāyate ..12.7 ..
3.1.15_66
yathā vimukhe śakaṭe ..12.8 ..
3.1.15_67
tāvadeva tīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya pūrvāparayoḥ karaṇyorardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayet . sā nityobhabhayataḥ praugaṃ ..12.9 ..
3.1.15_68
praugacitoktīḥ (-ktaṃ) . ubhayataḥ praugā iṣṭakāḥ kārayeth ..12.10 ..
3.1.15_69
rathacakracitaṃ cinvīta bhrātṛvyavāniti vijñāyate ..12.11 ..
3.1.15_70
yāvānagniḥ sāratniprādeśastāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmiṃścaturaśraṃ avadadhyādyāvatsambhaveth ..12.12 ..
3.1.15_71
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayeth ..13.1 ..
3.1.15_72
tāsāṃ ṣaṭpradhāvupadhāya śeṣaṃ aṣṭadhā vibhajeth ..13.2 ..
3.1.15_73
upadhāne caturaśrasyāvāntaradeśānprati sraktīḥ sampādayet . madhyānītarasminprastāre . vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..13.3 ..
3.1.15_74
droṇacitaṃ cinvītānnakāma iti vijñāyate ..13.4 ..
3.1.15_75
dvayāni tu khalu droṇāni, caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca ..13.5 ..
3.1.15_76
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth ..13.6 ..
3.1.15_77
caturaśraṃ vā yasya guṇaśāstraṃ ..13.7 ..
3.1.15_78
sa caturaśraḥ ..13.8 ..
3.1.15_79
paścāttsarurbhavatyanurūpatvāyeti vijñāyate ..13.9 ..
3.1.15_80
sarvasyā bhūmerdaśamaṃ tsarustasya pucchena nirhāra uktaḥ ..13.10 ..
3.1.15_81
tasya karaṇyā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayet . adhyardhāḥ pādeṣṭakāśca ..13.11 ..
3.1.15_82
upadhāne'dhyardhāḥ purastātpratīcīrātmanyupadadhāti . tsarvarge śroṇyośca prācīḥ ..13.12 ..
3.1.15_83
sarvaṃ agniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth ..13.13 ..
3.1.15_84
pādeṣṭakābhiḥ saṅkhyāṃ pūrayeth ..13.14 ..
3.1.15_85
aparasminprastāre'dhyardhā dakṣiṇata udīcīrātmanyupadadhātyuttarataśca dakṣiṇāstsarupārśvayordakṣiṇā utīcīśca ..13.15 ..
3.1.16
sarvamagniṃ caturaśrābhiḥ pracchādayeth ..13.16 ..
3.1.17
pādeṣṭakākṣiḥ saṅkyāṃ pūrayeth ..13.17 ..
3.1.18
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..13.18 ..
3.1.18_86
samūhyaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate ..14.1 ..
3.1.18_87
samūhanneveṣṭakā upadadhāti ..14.2 ..
3.1.18_88
dikṣu cātvālā bhavanti . tebhyaḥ puraṣimabhyudūhatīti vijñāyate ..14.3 ..
3.1.18_89
paricāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate ..14.4 ..
3.1.18_90
madhyamāṃ svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇamiṣṭakāgaṇaiḥ paricinoti . sa pariyāyyaḥ ..14.5 ..
3.1.18_91
upacāyyaṃ cinvīta grāmakāma iti vijñāyate ..14.6 ..
3.1.18_92
paricāyyenoktaḥ ..14.7 ..
3.1.18_93
śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayetpitṛloka ṛdhnuyāmiti vijñāyate ..14.8 ..
3.1.18_94
dvayāni khalu śmamaśānāni caturaśrāṇi parimaṇḍalāni ca ..14.9 ..
3.1.18_95
tatra yathākāmī śabdārthasya viśayitvāth ..14.10 ..
3.1.18_96
caturaśraṃ vā . yasya guṇaśāstraṃ ..14.11 ..
3.1.18_97
sa caturaśraḥ . tsaruvarjaṃ droṇacitoktaḥ ..14.12 ..
3.1.18_98
chandaścitaṃ cinvīta paśukāma iti vijñāyate ..14.13 ..
3.1.18_99
sarvaiśchandobiścinuyādityekaṃ . prākṛtairityaparaṃ ..14.14 ..
3.1.18_100
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate ..15.1 ..
3.1.18_101
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati ..15.2ka ..
paścātprāṅudūhati . purastātpratyaṅṅudūhati . evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate ..15.2kha ..
yāvānagniḥ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate . prādeśaṃ caturthaṃ ātmanaścaturbhāgīyāścāṣṭau . tāsāṃ tisraḥ śira itaratpakṣayorvibhajeth ..15.3 ..
3.1.18_102
pañcāratniḥ puruṣaḥ . caturaratniḥ vyāyāmaḥ . caturviṃśatyaṅgulayo'ratniḥ . tadardhaṃ prādeśa iti kḻptiḥ ..15.4 ..
3.1.18_103
ardhadaśamā aratnayo'ṅgulayaśca caturbhāgonāḥ pakṣāyāmaḥ ..15.5 ..
3.1.18_104
dvipuruṣāṃ rajjuṃ ubhayataḥpāśāṃ karoti . madhye lakṣaṇaṃ . pakṣasyāparayoḥ koṭyorantau niyamya lakṣaṇena prācīnaṃ āyacchedevaṃ purastāt . sa nirṇāmaḥ ..15.6 ..
3.1.18_105
etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ ..15.7 ..
3.1.18_106
ātmā dvipuruṣāyāmo'dhyardhapuruṣavyāsaḥ ..15.8 ..
3.1.18_107
pucche'rdhapuruṣavyāsaṃ puruṣaṃ pratīcīnaṃ āyacchet . tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca ..15.9ka ..
tāvakṣṇayā vyavalikhet . yathārdhapuruṣo'pyaye syāth ..15.9kha ..
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇayornipātayeth ..15.10 ..
3.1.18_108
apyayānprati śroṇyaṃsānapacchindyāth ..16.1ka ..
evaṃ iva hi śyenaḥ ..16.1kha ..
karaṇaṃ puruṣasya pañcamāyāmaṃ ṣaṣṭhavyāsaṃ kārayedyathāyoganataṃ tatprathamaṃ ..16.2 ..
3.1.18_109
te dve prācī saṃhite . taddvitīyaṃ ..16.3 ..
3.1.18_110
prathamasya ṣaḍbhāgaṃ aṣṭabhāgena vardhayet . yathāyoganataṃ tattṛtīyaṃ ..16.4 ..
3.1.18_111
caturbhāgīyādhyardhā . tasyāścaturbhāgīyāmātraṃ akṣṇayā chindyāt . taccaturthaṃ ..16.5 ..
3.1.18_112
caturbāgīyārdhaṃ pañcamaṃ ..16.6 ..
3.1.18_113
tasyākṣṇayā bhedaḥ ṣaṣṭhaṃ ..16.7 ..
3.1.18_114
puruṣasya pañcamabhāgaṃ daśabhāgavyāsaṃ pratīcīnaṃ āyacchet . tasya dakṣiṇato'nyaṃ uttarataśca . tāvakṣṇayā dakṣiṇaॉarayoḥ koṭyorālikhet . tatsaptamaṃ ..16.8 ..
3.1.18_115
evamanyat . uttaraṃ tūttarasyāḥ koṭyālikhettadaṣṭamaṃ ..16.9 ..
3.1.18_116
caturbhāgīyākṣṇayobhayato bhedo navamaṃ ..16.10 ..
3.1.18_117
upadhāne ṣaṣṭiḥṣaṣṭiḥ pakṣayoḥ prathamā udīcīrnirupadadhyāth ..16.11 ..
3.1.18_118
pucchapārśvayoraṣṭāvaṣṭau ṣaṭhyayastisro'gre tata ekāntatastisraḥ tata ekā ..16.12 ..
3.1.18_119
pucchāpyaye caturthyau viśaye . tayostu paścātpañcamyāvanīkasaṃhite ..16.12 ..
3.1.18_120
śeṣe daśa caturthyaḥ śroṇyaṃseṣu cāṣṭau prācīḥ pratīcīśca ..17.1 ..
3.1.18_121
śeṣe ca ṣaḍviṃśatiraṣṭau ṣaṣṭayaścatasraḥ pañcamyaḥ ..17.2 ..
3.1.18_122
śirasi caturthyau viśaye . tayośca purastātprācyau ..17.3 ..
3.1.18_123
eṣa dviśataḥ prastāraḥ ..17.4 ..
3.1.18_124
aparasminprastāre pañcapañca nirṇāmayordvitīyāḥ . apyayayośca tṛtīyā ātmānaṃ aṣṭabhāgāvetāḥ ..17.5ka ..
śeṣe pañcacatvāriṃśatprathamāḥ prācīḥ ..17.5kha ..
pucchapārśvayoḥ pañcapañca saptamyaḥ ..17.6ka ..
dvitīyacaturthoścānyatarataḥ pratisaṃhitāṃ ekaikāṃ ..17.6kha ..
śeṣe trayodaśāṣṭamyaḥ ..17.6ga ..
śroṇyaṃseṣu cāṣṭau caturthyo dakṣiṇā udīcīśca ..17.7ka ..
śeṣe ca viṃśatistriṃśatṣaṣṭhayaḥ ekāṃ pañcamīṃ ..17.7kha ..
śirasi caturthyau tayośca purastāccatasro navamyaḥ ..17.8 ..
3.1.18_125
eṣa dviśataprastāraḥ ..17.9 ..
3.1.18_126
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..17.10 ..
3.1.18_127
śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti vijñāyate ..18.1 ..
3.1.18_128
vakrapakṣo vyastapuccho bhavati . paścātprāṅudūhati . purastātpratyaṅudūhati . evaṃ iva hi vayasāṃ madhye pakṣanirṇāmo bhavatīti vijñāyate ..18.2 ..
3.1.18_129
puruṣasya ṣoḍaśabhirviṃśaṃ śataṃ sāratniprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate . tāsāṃ catvāriṃśadātmani tisraḥ śirasi pañcadaśa puccha ekatriṃśaddakṣiṇe pakṣe tathottare ..18.3 ..
3.1.18_130
adhyardhapuruṣastiryagdvāvāyāmata iti dīrghaṃ caturaśraṃ vihṛtya śroṇyaṃsebhyo dve dve ṣoḍasyau nirasyet . catvāriṃśatpariśiṣyante . sa ātmā ..18.4 ..
3.1.18_131
śirasyardhapuruṣeṇa caturaśraṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyā ardhāttāvati dakṣiṇottarayornipātayeth ..18.5ka ..
tisraḥ pariśiṣyante . tacchiraḥ ..18.5kha ..
puruṣastiryagdvāvāyāmataḥ ṣoḍaśabhāgaśca dakṣiṇaḥ pakṣaḥ . tathottaraḥ ..18.6 ..
3.1.18_132
pakṣāgrepakṣāgre puruṣacaturthena catvāri caturaśrāṇi kṛtvā tānyakṣṇayā vyavalikhyārdhāni nirasyet . ekatriṃśatpariśiṣyante ..18.7 ..
3.1.18_133
pakṣāgraṃ utsṛjya madhye pakṣasya prācīṃ lekhāṃ ālikheth ..18.8ka ..
pakṣāpyaye puruṣaṃ niyamya lekhāyāṃ puruṣānte nitodantukuryāt . nitodātprācīnaṃ puruṣānte nitodaṃ nitodayornānāntāvālikhet . tatpakṣinamanaṃ . etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ ..18.8kha ..
3.1.18_134
dvipuruṣaṃ pascādardhapuruṣaṃ purastāccaturbhāgonaḥ puruṣa āyāmo'ṣṭādaśakaraṇyo pārśvayostāḥ pañcadaśaparigṛhṇanti . tatpucchaṃ ..19.1 ..
3.1.18_135
ṣoḍaśīṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyāth ..19.2ka ..
aṣṭamena tribhiraṣṭamaiścaturthena caturthasaviśeṣeṇeti ..19.2kha ..
ardheṣṭakāṃ tribhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ caturthasaviśeṣeṇeti ..19.3 ..
3.1.18_136
pādeṣṭakāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaviśeṣārdhābhyāṃ ceti ..19.4 ..
3.1.18_137
pakṣeṣṭakāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti ..19.5 ..
3.1.18_138
pakṣamadhyīyāṃ caturbhirdvābhyāṃ caturthābhyāṃ dvisaptamābhyāṃ ceti ..19.6 ..
3.1.18_139
pakṣāgrīyāṃ tribhiścaturthenaikaṃ caturthasaptamābhyāṃ ekaṃ caturthasaviśeṣasaptamābhyāṃ ceti ..19.7 ..
3.1.18_140
pakṣakaraṇyāḥsaptamaṃ tiryaṅmānī . puruṣacaturthaṃ ca pārśvamānī . tasyākṣṇayā rajjvā karaṇaṃ prajṛmbhayeth ..19.8ka ..
pakṣanamanyāḥ saptamena phalakāni namayeth ..19.8kha ..
upadhāne catasraḥ pādeṣṭakāḥ purastācchirasi . apareṇa śiraso'pyayaṃ pañca . pūrveṇa pakṣāpyayāvekādaśa . apareṇaikādaśa pūrveṇa pucchāpyayaṃ pañcāpareṇa pañca pañcadaśa pucchāgre ..19.9 ..
3.1.18_141
catasraścatasraḥ pakṣāgrīyāḥ pakṣāgrayoḥ pakṣāpyayayośca viśayāḥ ..20.1 ..
3.1.18_142
tā ātmani catasṛbhiścatasṛbhiḥ ṣoḍaśībhiryathāyogaṃ paryupadadhyāth ..20.2 ..
3.1.18_143
catasraścatasraḥ pakṣamadhyīyāḥ pakṣamadhyayoḥ ..20.3 ..
3.1.18_144
pakṣeṣṭakābhiḥ prācībhiḥ pakṣau pracchādayeth ..20.4 ..
3.1.18_145
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ prācchādayeth ..20.5ka ..
antyā bāhyaviśeṣā anyatra śirasaḥ ..20.5kha ..
aparasminprastāre purastācchirasi dve ṣoḍaśyau bāhyaviśeṣe upadadhyāth ..20.6ka ..
te'pareṇa dve viśaye abhyantaraviśeṣe ..20.6kha ..
dvābhyāṃ ardheṣṭakābhyāṃ yathāyogaṃ paryupadadhyāth ..20.7ka ..
bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāth ..20.7kha ..
ātmanaḥ karaṇīnāṃ sandhiṣu ṣoḍaśyo bāhyaviśeṣā upadadhyāth ..20.8 ..
3.1.18_146
catasraścatasro'rdheṣṭakāḥ pakṣāgrayoḥ ..20.9ka ..
pakṣeṣṭakābhirudīcībhiḥ pakṣau pracchādayeth ..20.9kha ..
tisrastisro'rdheṣṭakāḥ pucchapārśvayoḥ ..20.10 ..
3.1.18_147
avaśiṣṭaṃ ṣoḍaśībhiḥ pracchādayeth ..20.11ka ..
antyā bāhyaviśeṣā anyatra pucchāth ..20.11kha ..
yaccaturaśraṃ tryaśraṃ vā saṃpadyetārdheṣṭakābhiḥ pādeṣṭakābhirvā pracchādayeth ..20.12 ..
3.1.18_148
aṇūkāḥ pañcadaśabhāgīyānāṃ sthāne ..20.13 ..
3.1.18_149
vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣeth ..20.14 ..
3.1.18_150
kaṅkacidalajaciditi śyenacitā vyākhyātau ..21.1 ..
3.1.18_151
evami va hi śyenasya varṣīyāṃsau pakṣau pucchādvakrau saṃnataṃ pucchaṃ dīrgha ātmā maṇḍalaṃ śiraśca . tasmācchrutisāmarthyāth ..21.2ka ..
aśirasko vānāmnānāth ..21.2kha ..
jñāyate ca . kaṅkacitaṃ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣo'muṣmiṃlloke saṃbhaveyaṃ iti vidyamāne kathaṃ brūyāth ..21.3 ..
3.1.18_152
prākṛtau vakrau pakṣau saṃnataṃ pucchaṃ vikāraśravaṇāth ..21.4ka ..
yathāprakṛtyātmāvikārāth ..21.4kha ..
yatho etaccheyanacitaṃ cinvīteti . yāvadāmnānasārūpyaṃ tadvyākhyātaṃ ..21.5 ..
3.1.18_153
tristāvo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate ..21.6 ..
3.1.18_154
tatra sarvābyāso'viśeṣāth ..21.7 ..
3.1.18_155
dīrghacaturaśrāṇāṃ samāsena pakṣapucchānāṃ samāsa uktaḥ ..21.8 ..
3.1.18_156
ekaviṃśo'gnirbhavatītyaśvamedhe vijñāyate ..21.9 ..
3.1.18_157
tatra puruṣābhyāso nāratniprādeśānāṃ saṅkhyāsaṃyogātsaṅkhyāsaṃyogāth ..21.10 ..
Linked texts (4)
- Āpastambaśulbasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Baudhāyanaśulbasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī (another edition) — Sanskrit