Biha Kappa v1.p103
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p103
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p103.1
vyatyāmreḍita, aparipūrṇa tathā ghoṣa rahita aisā sūtroccāraṇa karane para usakā prāyaścitta hai - māsalaghu |'
300. jaṃ tu niraṃtaradāṇaṃ, jassa va tassa va tabassa taṃ gurugaṃ |
gaṃpuṇa saṃtaradāṇaṃ, gurū vi so khalu bhave lahuo || prāyaścitta ke tīna prakāra- dānaprāyaścitta tapaḥ prāyaścitta tathā kālaprāyaścitta | ye tīnoṃ guru-laghu- donoṃ prakāra ke hote hai| jisa kisī tapasyā kā guruka telā ādi tathā aguruka nirvikṛtādi kā niraṃtara prāyaścitta ātā hai, vaha hai (guru) dāna prāyaścita jo tele ādi kā prāyaścitta sāntara diyā jātā hai vaha guruka hote hue bhī laghu hai| 301. kāla tave āsajja va gurū vi hoi lahuo lahū gurugo | kālo gimho u guru, aṭṭhāi tavo lahū seso || kāla aura tapa ke ādhāra para guru bhī laghu ho jātā hai aura laghu bhī guru ho jātā hai| kāla kī apekṣā grīṣmakāla guru hai aura tapa aṣṭama ādi| śeṣa kāla aura tapa laghu hai| 302. saṃhiyā ya payaṃ ceva, payattho payaviggaho | cālaṇā ya pasiddhī ya, chavvihaṃ viddhi lakkhaṇaṃ || saṃhitā, pada, padārtha, padavigraha, cālanā aura prasiddhi (pratyavasthāna) vyākhyā ke ye chaha lakṣaṇa haiṃ| inako jāno | 303. sannikariso paro hoi saṃhiyā saṃhiyā va jaṃ atthā |
loguttara logammi ya, havai jahā dhūmakeu tti || sūtra meṃ do athavā aneka pada kā arthapradāyī sannikarṣa hotā hai, vaha hai-saṃhitā athavā jisameṃ artha saṃhita hote haiṃ vaha hai saṃhitā saṃhitā ke do prakāra hai-laukika aura lokottara | laukika hai-yathā dhūmaketuḥ isameṃ yathā dhūma aura ketu ye tīna pada haiṃ|
304. tiparya jaha ovamme, dhūma abhibhave keu ussae attho |
ko sutti aggi utte, kiṃlakkhaṇo dahaṇa - payaṇāī || 'yathā dhūmaketuḥ yaha tīna padoṃ vālā saṃhitāsūtra hai| padārtha yathā śabda upamā ke artha meṃ, 'dhūma' śabda paribhava ke ārya meṃ 'ketu' śabda ucchraya ke artha meṃ prayukta hai| aisā kyā hai ? vaha hai agni | usakā lakṣaṇa kyā hai ? dahana, pacana, prakāśana ādi meṃ samartha
305. jai eva sutta sovīragāī vi hoṃti aggimakkhevo |
na vi te aggi painnā, kasiṇammiguṇannio heū || 306. divaṃto ghaḍagāro, na vi je ukkhevaṇāi takkārī | jamhā jahuttaūsamannio nigamaṇaṃ ammī || dahana, paṃcana, prakāśana ādi meṃ agni samartha hai to śukla
1. vṛttikāra kā kathana hai ki laghu ke grahaṇa se guru kā bhī grahaṇa hotā hai| guruka ke tīna paryāyavācī śabda haiṃ-guruka, anudghātī tathā kālaka | laghuka ke tīna paryāyavācī hai-laghuka, udghātita tathā śukla |
v1.p103.2
33
(śiva) sauvīraka ādi bhī dahana karate haiṃ, karīṣa āvi bhī pacana meṃ samartha haiṃ, khadyota, maṇi ādi prakāśana karane meṃ samartha haiṃ, phira bhī ve agni nahīṃ hai | vaha ākṣepa 'cālanā' hai|
pratijñā vākya hai- śukla ādi padārtha agni nahīṃ hai| samasta guṇoṃ se anvita hai yaha hetu hai | dṛṣṭāṃta hai ghaṭakāra | ghaṭa kā saṃpūrṇa nirvartaka ghaṭakāra hotā hai paraṃtu vaha ghaṭa ke utkṣepaṇa ādi kā kartā nahīṃ hotā| isī prakāra prastuta prasaṃga meṃ bhī jo dahana karatā hai, pakātā hai, prakāśana karatā hai, vaha apane svagatalakṣaṇa se aisā karatā hai| vahī yathoktaguṇa-samanvita paripūrṇa agni hai, śukla ādi nahīṃ| yaha nigamana hai|
tagguṇaladdhī heū, diṭṭaṃto hoi
307. uttarie jaha dumāī, tadatthaheū aviggaho ceva | ko puṇa bumutti butto, bhaṇṇai pattāiuvaveo || 308. tadabhāve na dumu tti ya, tadabhāve vi sa dumuttiya painnā | rahakāro || lokottara meṃ jahā dumassa puphphesu bhramaro āviyaha rasaṃ' yaha saṃhitā hai| pada yathā krama, puṣpa, samara, āpibati rasa padārtha - yathā upamā ke artha meṃ druma-ḍhuṃgatī dhātu se jo ūpara jātā hai vaha hai druma-vṛkṣa | puṣpa-jo vikasita hote haiṃ ve phūla | bhramara-bhrama- anavasthāna dhātu se bhramara arthāt niraṃtara ghūmane vālā pāṃ pāne āi maryādāyāṃ dhātu se āpibatipīnā rasa raste āsvādyate iti rasaḥ rasa kā āsvāda lenā| yahāṃ vyastapada hone ke kāraṇa pada-vigraha nahīṃ hai| cālanā - praśnakarttā pūchatā hai- druma kā lakṣaṇa kyā kahā hai? ācārya kahate haiṃ - jo patra, puṣpa ādi se yukta hotā hai, vaha hai druma| praśnakartā kahatā hai- kyā inake abhāva meṃ usakā drumatva naṣṭa ho jātā hai ? vaha druma nahīṃ rahatā ? pratyavasthāna- unake abhāva meṃ bhī vaha druma hai yaha pratijñā vacana hai | tadguṇalabdhi hone ke kāraṇa yaha hetu hai | dṛṣṭāṃta hai- rathakāra | rathakāra ratha banāne kā prayatna na karate hue bhī usameṃ rathakartṛtva kī labdhi hai| isī prakāra patra-puṣpoṃ ke śaṭita ho jāne para bhī vaha ma hai, kyoṃki usameṃ usa guṇalabdhi kī nivṛtti nahīṃ huī hai| 309. suttaṃ payaṃ payattho, payanikkhevo ya ninnayapasiddhī |
paṃca vigappā ee do sutte tinni atthammi || sūtroccāraṇa, pada, padārtha, padavikṣepa (padārthanodanā), nirṇayaprasiddhi vyākhyā ke ye pāṃca vikalpa haiṃ| ina prathama do 2. jaise prāyaścitta hai-cāra laghuka athavā ṣaṭlaghuka-vahāṃ telā athavā colā sāntara diyā jātā hai|