Biha Kappa v1.p143
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p143
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p143.1
(6) yaha utkṣipta hai yā nahīṃ ? (7) yaha śaṣka hai athavā ārdra ? (8) yaha prakāśamukhavālā hai yā aprakāśamukhavālā ? pātra yadi dekhane para nirdoṣa lage to use grahaṇa kare|
661 vidrumavi viṭhṭhe, khamataramiyare na dissae kāyā | dahimāīhi arikkaṃ varaṃ tu iyare siyā pāṇā || dṛṣṭa aura adṛṣṭa pātra ke madhya dṛṣṭa pātra kṣamatara hotā hai, use grahaṇa karanā yukta hai | adṛṣṭapātra meṃ pṛthvī ādi kāya ke jīva nahīṃ dekhe jāte | dadhi, modaka ādi se arikta pātra acchā hotā hai| rikta pātra meṃ kadācit kuṃṣu ādi prāṇī ho sakate haiṃ|
662. akayamuhe duppassā, bīyāī cheyaṇāi dosā vā |
kuṃthūmādavate, phāsuvahataṃ ao dhannaṃ || akṛtamukhavāle pātra duḥ pratyupekṣa hote haiṃ unameṃ jīva nahīṃ dekhe jā sakate| vahāṃ bījoṃ kā udbhava ho sakatā hai| chedanabhedana ādi doṣa hote haiṃ| isalie vaha grāhya nahīṃ hotā| avamānaka (jo prayoga meṃ na ā rahā ho ) pātra meṃ kuṃthu ādi prāṇī saṃbhāvita hote haiṃ| isalie prāsuka vastra ādi se vahamānaka pātra dhanya arthāt saṃyamadhana kā upakāraka hotā hai | 663. emeva ya saṃsadvaṃ, phāsua apphāsueṇa paḍikuḍaṃ | uktaṃ ca khamataraṃ jaṃ collaṃ phāsudavveṇaṃ || isī prakāra saṃsṛṣṭa pātra ke viṣaya meṃ jānanā cāhie| jo prāsu anna ādi se saṃsṛṣṭa- kharaṃṭita ho, vaha grāhya hai| aprāka se saṃsṛṣṭa pratikṛṣṭa niṣiddha hai jo gṛhī ke dvārā svayaṃ ulśisa hai, vaha kṣamatara hai jo pātra prāsuka dravya se ārdra hai vaha grāhya hai, aprāsuka dravya se ārdra pātra kā parihāra karanā cāhie|
5
664. jaṃ hoi pagāsamuhaṃ, joggayaraṃ taṃ tu appagāsāo |
tasa bīyāi aṭhṭhe imaṃ tu jayaṇaṃ puṇo kuṇai || jo pātra prakāśamukha vālā hotā hai vaha yogyatara hotā hai, jī pātra aprakāśamukha vālā hotā hai vaha grāhya nahīṃ hotā| pātra ko āṃkhoṃ se dekhakara yadi trasa - bīja ādi na dīkha par̤e to yaha vakṣyamāṇa yatanā punaḥ kare | 665. omaṃtha pāṇamāī, pucchā mūlaguṇa uttaraguṇe ya |
tiṭṭhāṇe tikkhutto, suddho sasiṇiddhamāīsu || pātra ko oṃdhā kara tīna sthānoṃ meṃ tīna bāra prasphoṭita kare| śiṣya ne pūchā- pātra viṣayaka mūlaguṇa aura uttaraguṇa kyā haiṃ ? (yaha āge gā. 668 meṃ batāyā jāyegā |) jisa pātra meṃ pahale apkāya thā, vaha āja sasnigdha ho sakatā hai| tīna bāra usako prasphoṭana karake le, vaha pātra śuddha hai|
73
koṇaṃ,
ghettuttāṇeṇa vāmamaṇibaṃdhe |
666. dāhiṇakareṇa khoḍeḍa tinni vāre, tini tale tini bhūmīe || dakṣiṇa hātha se pātra kā karṇa pakar̤a kara, pātra ko oṃdhā kara vāma hātha ke maṇibaṃdha para tīna bāra usa pātra kā prasphoṭana kare phira tīna bāra hātha ke tala para aura phira bhūmī para tīna bāra usakā prasphoṭana kare |
667. tasa - bīyāi va diṭṭhe, na giṇhaī giṇhaī u achi |
v1.p143.2
gahaṇammi u parisuddhe, kappai diṭṭhehiṃ vi bahūhiṃ || yadi isa prakāra nau bāra prasphoṭana karane para basa jīva athavā bīja ādi na dīkha par̤e to use grahaṇa kare, dīkha par̤e to grahaṇa na kare| pariśuddha-nirdoṣa jānakara grahaṇa kie hue pātra ko lekara upāśraya meṃ ā jāne para yadi usameṃ aneka bīja ādi dṛggocara hoṃ to bhī vaha pātra kalpanīya hai| (usa pātra ko na gṛhastha ko punaḥ lauṭāyā jā sakatā hai aura na pariṣṭhāpita kiyā jā sakatā hai, kyoṃki vaha śrutaprāmāṇya se gṛhīta hai| kintu ekāṃta meṃ una dṛṣṭa bījoṃ kā pariṣṭhāpana kara pātra kāma meṃ liyā jā sakatā hai|)
668. mukaraṇaṃ mūlaguṇā, pāe nikkoraṇaṃ ca iare u
12
gurugā gurugā lahugā, visesiyā carimae suddho || pātra kā mukhakaraṇa mūlaguṇa haiṃ| pātra kā 'nikkoraṇa 2 karanā uttaraguṇa haiṃ| isakī caturbhaṃgī isa prakāra hai
1. saṃyamī ke lie kṛtamukha aura saṃyamī ke lie utkīrṇa | 2. saṃyamī ke lie kṛtamukha aura svayaṃ ke lie utkīrṇa | 3. svayaṃ ke lie kṛtamukha, saṃyamī ke lie utkīrṇa | 4. svayaṃ ke lie kṛtamukha, svayaṃ ke lie utkīrṇa | prathama bhaṃga meṃ prāyaścitta hai-tapa-kāla se guru cāra gurumāsa | dūsare bhaṃga meṃ prāyaścitta hai-tapa se gurū, kāla se laghu cāra gurumāsa| tīsare bhaṃga meṃ prāyaścitta hai tapa aura kāla se laghu cāra laghumāsa | carama bhaṃga śuddha hai| 669. deviṃda rāya - gahavaiuggaho sāgārie a sāhammī |
paṃcavihammi parūviem̐, nāyavvo jo jahiṃ kamai || avagraha pāṃca prakāra kā prarūpita hai- devendrāvagraha, rājāvarāha, gṛhapati avagraha, sāgārika ( śayyātara) avagraha aura sādharmika avagraha| jahāṃ jisa avagraha kā prasaṃga ho, usako vahāṃ jānanā cāhie|
670, ḍillā uvarillehiṃ bāhiyā na u lahaṃti pāhanaṃ | puvvāṇunnā'bhinavaṃ ca causu bhaya pacchime'bhinavā ||
,
adhastana arthāt devendra avagraha ādi uparitana arthāta rājāvagraha ādi se yathākrama bādhita hote haiṃ| ataḥ ve prādhānya
1. dhanāya hitamiti 'dhanyaṃ' - saṃyamadhanopakārakamityarthaḥ | (bṛ. pṛ. 197) 2. pātra kā mukhakaraṇa karane ke paścāt bhītara se usakā utkiraṇa karanā nikkoraṇa kahalātā hai|