Biha Kappa v1.p78
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p78
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p78.1
hotā hai| indriyāṃ kevala vartamāna artha meṃ hī viniyoga-vyāpṛta hotī haiṃ| 41. mativisayaṃ matināṇaṃ, matipuvvaṃ puṇa bhave suyannāṇaṃ| taṃ puṇa samatisamutthaṃ, parovadesā va savvaṃ pi|| matijñāna mativiṣayaka arthāt mati ke anusāra hotā hai| śrutajñāna matipūrvaka hotā hai| sārā śrṛtajñāna do bhedoṃ meṃ vibhakta haiṃ-svamatisamuttha tathā paropadeśasamuttha| (pratyekabuddha tathā padānusārīprajñā vāloṃ ke śrutajñāna svamatisamuttha hotā hai aura sāmānya vyaktiyoṃ ke vaha paropadeśasamuttha hotā hai|) 42. akkhara saṇṇī samma, sāiyaṃ khalu sapajjavasiyaṃ ca| gamiyaṃ aṃgapaviṭuṃ, satta vi ee sapaḍivakkhā || paropadeśasamuttha śrutajñāna ke caudaha prakāra haiṃ| 1. akṣaraśruta 8. anādiśruta 2. anakṣaraśruta 9. saparyavasitaśruta 3. saṃjñiśruta 10. aparyavasitaśruta 4. asaṃjñiśruta 11. gamikaśruta 5. samyakaśruta 12. agamikaśruta 6. mithyāśruta . 13. aṃgapraviṣṭa 7. sādiśruta 14. anaṃgapraviṣṭa | 43. akkharatigarūvaṇayā, paḍhamanayādesato na taṃ kharati| abhilappā puṇa bhāvā, hoti kharā akkharā ceva|| akṣara ke tīna prakāra haiṃ-saṃjñākṣara, labdhi-akṣara tathā vyaṃjanākṣara| ina tīnoṃ kī prarūpaṇā karanī cāhie| prathamanaya arthāt naigamanaya ke ādeśānusāra akṣara kabhī apane svabhāva se calita nahīṃ hotā| jo abhilāpya bhāva haiṃ, ve do prakāra ke haiṃ-kṣara aura akṣara| (kṣara haiṃ ghaṭa ādi tathā akṣara haiṃ dharmāstikāya ādi)| 44. saṃṭhāṇamagārāī, appābhippāyato va jaṃ jassa| laddhī paṃcavigappā, jassuvalabbho u jo attho||
v1.p78.2
akāra ādi kā jo saṃsthāna hai, vaha saṃjñākṣara hai| athavā apane abhiprāya se jisa akṣara kā jo saṃsthāna kiyā jātā hai usako saṃjñākṣara kahate haiṃ| labdhyakṣara ke pāṃca prakāra haiṃ, jaise--śrotrandriyalabdhyakṣara, jihvendriyalabdhyakṣara, cakṣurindriyalabdhyakṣara, ghrāṇendriyalabdhyakṣara tathā sparśanendriyalabdhyakṣara| (chaṭhā hai-noindriyalabdhyakṣara|) pāṃca indriyoṃ tathā mana ke dvārā jo upalabhya artha hai, usake dvārā jo akṣaroṃ kī upalabdhi hotī hai vaha śrotrendriya ādi kā labdhyakṣara hai| jaise śrotrendriya se śaṃkha śabda sunā| usake bāda jo do akṣaroṃ 'śaṃkha' kī labdhi hai, vaha śrotrendriyalabdhyakṣara hai| 45. sāmanna viseseṇa ya, duvihuvaladdhī u paḍhamiya abheyā| tivihā ya aṇuvaladdhī, uvaladdhī paṃcahā biiyā|| athavā upalabdhi (upalabdhyakṣara) ke do prakāra haiṃsāmānya aura viśeṣa| arthāt sāmānyalabdhyakṣara aura viśeṣalabdhyakṣara| jo prathama sāmānyopalabdhi hai vaha abhedātmaka hotī hai| anupalabdhi ke tīna prakāra haiṃ aura jo dūsarī-viśeṣa upalabdhi hai vaha pāṃca prakāra kī hai| 46. accaṃtā sāmannā, ya vissutī hoi aṇuvaladdhīo| sārikkha vivakkhobhaya, uvamā''gamato ya uvaladdhī|| ___ anupalabdhi ke tīna prakāra ye haiṃ atyaṃta se arthāt ekāṃta se, sāmānya se aura vismṛti se| upalabdhi ke pāṃca prakāra ye haiṃ-sadṛśatā se, vipakṣa se, ubhaya se-sadṛśatā aura vipakṣa-donoṃ se, upamā se tathā āgama se| 47. atthassa darisaṇammi vi, laddhī egaṃtato na saṃbhavai|
v1.p78.3
du8 pi na yāṇate, bohiya paṃḍā phaṇasa sattū|| padārtha ko dekhane para bhī akṣaroṃ kī labdhi ekāṃtataḥ nahīṃ ho sakatī| jaise-bodhika arthāt paścima diśāvāsī loga 'panasa' ko dekhakara bhī 'yaha panasa hai' aisā nahīṃ jāna pāte| kyoṃki panasa unake lie atyaṃta parokṣa hai| isī prakāra pāṃḍumathurāvāsī 'sattū' ko dekhakara bhī 'ye sattū haiṃ', aisā nahīṃ jāna pāte| (kyoṃki vahāṃ sattū hote hī nahīṃ| yaha ekāṃtataḥ anupalabdhi hai|) 48. atthassa uggahammi vi, laddhī egaṃtato na saṃbhavati| sāmannā bahumajjhe, māsaṃ paḍiyaṃ jahā da8|| padārtha ko jāna lene para bhī, usakī anya padārtha ke sātha sāmānyatā-sadṛśatā hone ke kāraṇa ekāṃtataḥ use akṣaralabdhi nahīṃ hotī| jaise bahūta dhānyoṃ ke bīca par̤e hue ur̤ada ko dekha lene para bhī, use usakā akṣaralābha nahīṃ hotā| (yaha sāmānya se anupalabdhi hai|) 49. atthassa vi uvalaṃbhe, akkharaladdhī na hoi savvassa| puvvovaladdhamatthe, jassa u nāmaṃ na saṃbharati|| padārtha kā upalaṃbha ho jāne para bhī sabhī ke usa viṣayaka akṣaralabdhi nahīṃ hotī| jisako vivakṣita artha viṣayaka pūrva upalabdha nāma smṛti meṃ nahīṃ hai to use usa vastu kī akṣara. labdhi nahīṃ hotī| (yaha vismṛti se hone vālī anupalabdhi hai|) 50. sārikkha-vivakkhehi ya, labhati parokkhe vi akkhara koi| sabalera-bāhulerā, jaha ahi-naulā ya aṇumāṇe|| koī vyakti padārtha ke parokṣa hone para bhī sādṛśya ke kāraṇa usakā vācaka akṣara prāpta kara letā hai| jaise koī 'śābaleya' (citakabarī gāya ādi) ko dekhakara usakī