Biha Kappa v1.p79
Bṛhatkalpalaghubhāṣya v1.p79
- Language
- Māhārāṣṭrī Prakrit
v1.p79.1
pīṭhikā sadṛśatā se bāhuleya (kālī gāya ādi) kā jñāna kara letā hai| vaha kahatā hai-aisā hotā hai 'bāhuleya'| isī prakāra padārtha ke parokṣa hone para bhī vipakṣataḥ usakā vācaka akṣara prāpta kara letā hai| jaise-sarpa ko dekhakara nakula kā anumāna tathā nakula ko dekhakara sarpa kā anumāna ho jātā hai| 51. egatthe uvaladdhe, kammi vi ubhayattha paccao hoi| assatari khara-'ssāṇaṃ, gula-dahiyāṇaṃ sihariṇīe|| ubhayadharmavālī kisī eka vastu ko dekhakara donoṃ vastuoṃ kā pratyaya vācaka akṣara prāpta ho jātā hai| jaise aśvatara- khaccara ko dekhakara gadhe kā aura ghor̤e kā donoṃ kā jñāna ho jātā hai| isīprakāra śikhariṇī ko dekhakara gur̤a aura dahī-- donoṃ kā akṣaralābha ho jātā hai| 52. puvvaṃ pi aṇu aṇuvaladdho, ghippai attho u koi ovammā|| jaha gorevaṃ gavayo, kiṃciviseseṇa parihīṇo|| pahale koī padārtha anupalabdha (ajñāta) hone para bhī vaha upamā se gṛhīta hotā hai, jaise-gāya ke sadṛśa hotā hai gavaya|| vaha kiṃcit viśeṣaṇa se rahita hotā hai arthāt usake galakaṃbala nahīṃ hotā| (vana meṃ paribhramaṇa karate hue kisī vyakti ne gavaya dekhā| tatkāla use-'yathā gaustathā gavayaḥ' kī upamā yāda ā jātī hai aura usa upamā se use gavaya kā akṣaralābha ho jātā hai|) 53. attāgamappamāṇeṇa akkharaṃ kiṃci avisayatthe vi| bhaviyā'bhaviyā kuravo, nāraga diyaloya mokkho ya||
v1.p79.2
āptāgama ko pramāṇa mānane vāle vyaktiyoṃ ke lie aviṣayabhūta padārthoṃ kā bhī akṣaralābha hotā hai| jaise-bhavya- abhavya, devakuru-uttarakuru, nāraka, devaloka, mokṣa-āptāgama ke pramāṇa ke anusāra inakā akṣaralābha jñāna hotā hai| yaha āgamopalabdhi hai| 54. osanneṇa asannīṇa atthalaṃbhe vi akkharaṃ natthi| attho cciya sannīṇaṃ, tu akkharaṃ nicchae bhayaṇā|| asaṃjñī prāṇiyoṃ ke arthalābha-padārtha kī upalabdhi hone para bhī unako utsanna-ekāṃtataḥ akṣaralābha nahīṃ hotā| (ve nahīṃ jāna pāte ki yaha śaṃkha kā śabda hai|) saṃjñī jīvoṃ ke hī padārtha kī upalabdhi hote hī akṣaralābha ho jātā hai| niścaya karane meṃ bhajanā-vikalpa hai| (jaise-yaha śabda śaṃkha kā hī hai| yaha śabda śāūm̐ kā hī hai-aisā niścaya hotā bhī hai aura nahīṃ bhī hotā|) 55. atthābhivaṃjagaṃ vaṃjaṇakkharaṃ icchitetaraṃ vadato| rūvaṃ va pagāseṇaṃ, vaṃjati attho jao teṇaṃ|| īpsita athavā anīpsita (vivakṣita athavā avivakṣita) bolate hue vyakti kā jo arthābhivyaṃjaka abhidhāna hotā hai vaha vyaṃjanākṣara hai| praśna hai use vyaṃjanākṣara kyoṃ kahā jātā hai? abhidhānākṣara kyoṃ nahīṃ kahā jātā? jaise aṃdhakāra meṃ sthita rūpa-ghaṭa ādi prakāśa se vyaṃjita hotā hai, prakaṭa hotā hai, isa kāraṇa se use vyaṃjanākṣara kahā jātā hai| 56. taṃ puṇa jahatthaniyataṃ, ajahatthaṃ vā vi vaṃjaṇaṃ duvihaṃ| egamaṇegapariyayaṃ, emeva ya akkharesuṃ pi|| 57. sakkaya-pāyayabhāsāviṇiyuttaṃ desato aṇegavihaṃ|
v1.p79.3
abhihāṇaṃ abhidheyāto hoi bhiṇṇaṃ abhiṇṇaṃ ca|| vyaṃjana ke do prakāra haiṃ-yathārthaniyata tathā ayathārtha | athavā vyaṃjana ke do prakāra haiṃ-eka paryāyavālā aura aneka paryāyavālā| athavā akṣara ādi ke ādhāra para vyaṃjana ke do bheda haiṃ-ekākṣara tathā anekākṣara|' athavā vyaṃjana ke do prakāra haiṃ-saṃskṛtabhāṣāviniryukta, prākṛtabhāṣāviniyukta| aneka deśoṃ ke ādhāra para usake aneka prakāra haiṃ| abhidhāna arthāt vyaṃjanākṣara abhidheya se do prakāra kā hotā hai-bhinna athavā abhinna| 58. khura-aggi-moyagoccāraṇammi jamhā u vayaṇa-savaṇāṇaṃ| ṇa vi chedo ṇa vi dāho, ṇa vi pūraṇa teṇa bhiṇṇaṃ tu|| kṣura, agni, modaka ādi ke uccāraṇa se tathā śravaṇa se na muṃha kā aura na kāna kā chedana hotā hai, na dāha hotā hai aura na pūraṇa hotā hai| isake ādhāra para kahā jā sakatā hai ki abhidheya se abhidhāna bhinna hotā hai| 59. jamhā u moyage abhihiyammi tattheva paccao hoi| ṇa ya hoi so aṇatte, teṇa abhiṇṇaṃ tadatthāto|| modaka śabda kā uccāraṇa karane para, sunane para usī meṃ arthāt modaka meṃ hī pratyaya hotā hai| anyatra meṃ vaha pratyaya nahīṃ hotā| pratyaya hotā hai saṃbaddhatā ke kāraṇa| ataḥ yaha jānā jātā hai ki abhidhāna apane artha se abhinna hotā hai-saṃbaddha hotā hai| 60. ekkakkamakkharassa u, sappajjāyā havaṃti iyare ya| saṃbaddhamasaṃbaddhā, ekkekkā te bhave duvihā|| aneka paryāya-jīva, sattva, prāṇī ādi| ekākṣara-dhī, śrī, ādi| anekākṣara-vīṇā, latā, mālā ādi|
v1.p79.4
1. yathārthaniyata-anvarthayukta-kṣapayatīti kṣapaṇaḥ ādi, ayathārtha-nendra gopayati tathāpi indragopakaḥ, na palamaśnāti tathāpi palāśaḥ| eka paryāya-aloka ādi|