Manavedacampu 3

Mānavedacampū 3

Language: Sanskrit

3.1

dvitīyaḥ stabakaḥ
āyāte yatnalabhyāṃ gurutaratapasā dīpyataḥ kāvyato'sādādyāṃ vidyāṃ gṛhītvā vikasitavadanāmbhoruhe jīvasakhau
toṣādadhyaiṣataināṃ sapadi sumanasasūratāt smarito'sādete sambhūya bhūyaḥ pramadaparavaśaṃ vāsavaṃ vācamūcuḥ

3.2

diṣṭyāyaṃ samupāgato gurusutaḥ puṣṭānubhāvodayo
vidyāmākalyannibhāmasulabhāṃ tadeva bhāgyāmbudhe!
saṃvarmyāśvabhiṣeṇayāripaṭalīpāṭūpaṭāṭopabhāk
tattatkālakṛtānyanūnaphalatāṃ karmāṇi nirmānti hi

3.3

prasara iha girāṃ sūcikāvikrayo
niyatamayamayaskāravāṭe hi naḥ
kuru nayajaladhe vīkṣya yuktaṃ vibho
svayamamalamate maḍkṣu yuḍkṣvāpi naḥ

3.4

tadanu garvāyamāṇagīrvāṇagaṇavāṇīmavadhārya nibhṛtamācāryeṇa
saha vicārya vṛṣaparvapūrvapūrvadevavṛṣāṇāṃ samūlakāṣaṃ kaṣaṇāya sakalasuravargasahitaḥ svargato nirgato mahitadānavavāhinīparamatānavadānaghorataranidāghasamayaḥ sa khalu balavairī bāṇavāravāraṇapārīṇavāravāṇavaravirājamānavipulataradorantarālaḥ prodbhaṭavairibhaṭapaṭalīṃ kaṇṭhakāṇḍakhaṇḍitīṃ
vitanvatīṃ raktakaṇasiktāṃ hādinīvadududhurābhāṃ hādinīmudvaran udvatatarābhramuvallabhaśirodharādhirūḍho yuddhanirūḍhibaddhakakṣyaiḥ prauḍhairamaraparidvaiḥ
arimejayaiḥ aripariṣadaririṣayā ahamahamikayābhidhāvamānairapidhīyamānapurobhāgaḥ dānavarājarājadhānīṃ samayā virājamānāṃ kāmapi
kānanāvanīṃ sadyaḥ samāsādya, adhitadamatidyotamāne sarasi rasabharādubhayapāṇi vyatyukṣamāṇāḥ pratyakṣāyamāṇāḥ prasavacāṇadevatā iva dedīvyamānā
nijavadanaparājitāni vanaikaśaraṇānyapi bhūśatarānuśayena kureśayāni
sarvāṇi tato'pi nirvāsayitumiva vanamadhyamadhyāsīnāḥ sarvajananayanākarṣiṇīḥ vārṣaparvaṇīpramukhā vārijākṣīrudrākṣīt
rūpaṃ rūpayatastāsāṃ suhaśāmidamīdṛśam
sānīkasya manastasya vyacanīkasyata drutam

3.5

tāsāmaṅke turāsāho gāvo yāvadavāpatat
tāvadeva sarasyāpi hṛdi tasyādbhutāspade

3.6

tā modabhārādamṛtaṃ tadā no
parasparāmeva paraṃ nyaṣiñcan
kiṃśvāsya paśvepuśarāturasya
smereṣu netreṣvapi vṛtraśatroḥ

3.7

anantaraṃ parasantāpanadhurandharo'pi purandaro'sau sujātayuvatijātavilokanajātamadanajātavedasā manasi paraṃ tāpamāpannaḥ tāsāṃ taruṇīmaṇīnāṃ darśanasukhaṃ samyaganububhūṣuḥ anavalokitacarapuruṣaviśeṣavilokanajanyasambhramādimā vidhūtasukhaviharaṇā niyatamapasareyuriti tūrṇamātmānam
ūrṇunūṣuḥ paśvaśaraśarapātavañcanāyeva pavanabhāvamabhāvayata | tadanu
tadānīmapi sahāyasampadeva samadhikamedhamānena madanadahanena vitāyamānatāpaḥ sarvāṅgīṇaramaṇīyarūpapīyūṣayūṣasamāsvādanotsavasamutsukamatiḥ āsāṃ
vāsāṃsi tīraśritāni miśritāni vyatānīt
sahasāpahṛte tābhiḥ khasya netrasahasrake
tāsāṃ netrasahasraṃ yadahatocitameva tat

3.8

śreṇīkṛtāni marutā vasanāni vegādeṇīdṛśaḥ samavalokya sasambhramāstāḥ
śroṇībhareṇa vipulena jalāt kathañcināṇīyasā kucabhareṇa ca tīrṇamīyuḥ

3.9

tyaktvā maruttāṃ sa tato marutvān yathāvadaikṣiṣṭa tiraskṛtātmā
kumārikāstā nayanairvahanti: bhūyiṣṭhatāmapyanimeṣatāṃ ca

3.10

bālā velāṃ prayātāḥ sapadi salilato vyākulaṃ vālajālaṃ
vāhānāle mṛṇālīmṛduni ghanarucāṃ dhārayaṃ dhārayantīḥ
vīkṣaṃ vīkṣaṃ ca vindan mudamalamanimeṣatvabhūyiṣṭhate dve
sveṣāmakṣṇāṃ tadānīṃ khalu caritaphale nūnamene sa mene

3.11

tadanvāsavo'sau vārṣaparvaṇīpramukhābhiḥ varṣābhiriva darīdṛśyamānasajalapayodharābhiḥ pulinatalamiva jalāpagamalakṣyamāṇaṃ nitambabimbaṃ
saṃvahantībhiḥ jalārdrābhirapi tāpodrekakārikābhiḥ asurakumārikābhirābhiratitarāṃ pratāritacetā vismṛtaprastutakṛtyaḥ sapadi samajāyata
gambhīraṃ bata kumbhinīparivṛḍhaṃ vidyāsu nityodyataṃ
vidvāṃsaṃ kṣamiṇaṃ kṣamāsuravaraṃ śauryoddhaṭaṃ sadvaṭam
bhūteśaṃ svayambhuvaṃ svayambhuvamapi prāyeṇa lokānaho
loke'siccavaloka eva vanitāpaṅktirvanīvaṅkti hi

3.12

atha viṣadharaviṣavegadurviṣahaiḥ viṣamabāṇabāṇairhataujasaṃ biḍaujasamavadhāya mṛdhāya nāyaṃ samaya ityadaḥkurvāṇā gīrvāṇāstamagrataḥ kurvāṇā
bhīṣaṇataranijābhiṣeṇanakathāvidrāvitavividhadaityavaropadravāṃ divamavāpya
sukhamavātsuḥ
bālāsu vyākulāsu tvaritamatha taṭādādadhānāsu vāsaḥ
śarmiṣṭhā devayānyā nijamiti jagṛhe celamūce tayaiṣā
śarmiṣṭhe pāpaniṣṭhe gatabhayamasi saṃvastrayasyasyadīyaṃ
kṣaumaṃ yannisnapāsin bhiṣati vata jane tattu śiṣye na mṛṣye

3.13

evamatimatsareṇa nirbhartsitā naṣṭadiṣṭā śarmiṣṭhā garakiraṃ giramudagirat
śreṣṭhammanye gariṣṭhaṃ sakaladanuśruvāṃ dūradarśipravekaṃ
stutyaṃ nityaṃ vadānyaṃ mama janakamaho dāsavat sevate'sau
tātaḥ stotā grahītā tava kusmṛtiyuto hanta netreṇa kāṇastannau bhedo mahīyāniha bhavatitamāmandhusindhvorivāndhe

3.14

vāṇīṃ na te vigaṇayāmi ca vandhyakope
velā yathā jalanidheḥ prahatiṃ pracaṇḍām
uktveti tāṃ samabhihatya duratyayārghiṃ
kopādapīpatadapīyamihādhikūpam

3.15

na tāmeva paraṃ kūpe kopādiyamāpatayat
ātmānamapi dāsyākhye gahane malināśayā

3.16

prahipatanavisaṃjñāṃ tāṃ mṛtāṃ manyamānā
pratisakhi vadamānā tāṃ daśāśu tasyāḥ
pramadabharaparītā sā madādhmātacetāḥ
pratinilayamayāsīd daityanītau vinītā

3.17

tatastadānīmeva śaśikulapatākāyamānaḥ sakalajanatākāyamānaḥ
sa khalu yayātiḥ akhilalokalocanāsecanakatanulatodīyamānanavayauvanaḥ yauvatamanogatamadavinodanamanoharekṣaṇaḥ harekṣaṇāśuśukṣaṇipataṅgāyitānañjapratyāpattiśaṅkāspadīkṛtātmāvalokijanāntaraṅgaḥ taraṅgapotābhogasubhagacichīvachīvaśaṃvadavasundharāpatisamudayaḥ samudayamānamānodvatapattinivahadagdhaśatrubhavanabhasmavisaroddhūlanoddhūtaduṣṭagrahāhitopadravaḥ topadradvimatajanavanitānayanāmbhaḥpriyambhāvukaḥ bhāvukāvasathavāhāgravidhṛtasamagrācalāvalayaḥ valayakuṇḍalakirīṭakaṭakahāramukhālaṅkārahārivigrahaḥ
vigrahavidagdhavividhayaudhasamāpūryamāṇasamaryādaḥ samaryādakāryadhuryamahitamahāmātraḥ mahāmātrātimātranirudhyamānamattahāstikāstṛtapaurastyabhāgaḥ
vainateya iva bhṛśamahitāpadānavān, rāma iva puṇyasetupravarttakaḥ, yakṣā iva
dhanadānamanāḥ, chāyeva sūryānandanaikacetāḥ, manujaśārdūlaḥ, śārdūlagaṇe'pyasadrūṇāṃ viśvakadrūṇāṃ śravaṇapuṭapāṭanapaṭutareṇa raṭitena mukharitaparisaraiḥ prāsikaiḥ vata
mṛgaṃ mṛgaṃ paryaṭavi paryaṭan mṛgayāśramajanyayodanyayā vimalajalābhilāṣī
vanāntargatamapi avanāntargataṃ tadevodapānam ākīrṇaparṇacayam ayāścakre
tadanu manujapatirayam abhilaṣitarṣāprahāṇaḥ prahīṇajale prahitale
prahitalocanaḥ kāmapi kanyakāṃ kamanīyarūpāṃ rūpayanniti nirūpayāmāsa—
lolendīvaralobhanīyanayanā lokābhirāmānanā
rāmā keyamaho divo nipatitā daivānnu devāṅganā
bhūdevī bhuvanaikasundaravapuḥ kiṃ tiṣṭhate suṣṭhu me
kiṃ bhūlokavilokanātikutukānnāgāṅganaivodgatā

3.18

itthaṃ cintāśravalitamatirvācamūce tadaināṃ
pṛthvīpālaḥ pṛthulanayane kāsi kinnāmikāsi
ko vā tātastava nipatitā kūpadeśe kuto'simevaṃ pṛṣṭā puruṣavṛṣabhaṃ vācameṣā babhāṣe

3.19

kṣoṇīcūḍāmaṇe'haṃ sasarasuvi surairdānavānāṃ hatānāṃ
jīvātorviśvadīpyadyaśasa ugranaso nandanī devayānī
daityādhīśasya puttrī prasabhamabhihatā hanta śarmiṣṭhayāsin
kṣipraṃ kṣiptāsi kūpe tadiha vidhivalāt trāyitāṃ trāyatāṃ mām

3.20

sujanman! janmanā te kimalaṃ tilakitaṃ kulam
kasmai vā kāraṇāyāśu vanavāṭīṣu ṭīkase

3.21

ityuktaḥ pratyavādīdapi sa suvadane! sampraviṣṭo mṛgāṇāṃ
duṣṭānāṃ peṣṭukāmo vipinasuvasiāṃ viṣṭapāriṣṭadātā
nāmnā cāhaṃ yayātirjagati bahumate viśvarājanyakānāṃ
tuṅge vaṃśe sudhāṃśoravatamabhayadaḥ procyate tvāṃ prapannām

3.22

karṇaprābhṛtakībhūtabhūpativyāhṛtistataḥ
vācaṃ vyācaṣṭa tuṣṭātmā puṣṭādaramasāvamum

3.23

mama sucaritapūrairadya dṛṣṭo'si diṣṭyā
śaśadharakulamaule! pāvanodārakīrte!
drutamupari nayāndhādārtabandho! tvamandhoriti kṛtavacanādādātmahastaṃ vihastā

3.24

karaprahodyatamanā vipine'pi tadā nṛpaḥ
ajāyata jagatyāṃ hi svabhāvaḥ khalu dustyajaḥ

3.25

dhātrīdvatripusto bhṛgukutāmahvāya gṛhṇan kare
kāruṇyādavaśāṃ vaśāmiva karīṃ vārīparīpātinīm
tāṃ bālāmudadīdharad vidhuritāmandhorato mantharaṃ
vyaddhuṃ tāvadimāṃ sa paścaviśikhatthāpaṃ ca śiñjāścitam

3.26

papāta punarapyeṣā kūpe kāmādhināmake
āpadāpadamevānuvadhnātīti mṛṣā na gīḥ

3.27

anantaramanena 'nannu bhṛgutanaye! bhayaṃ vihāya pitṛsamīpamevopayātu bhavatī' iti bhāṣitaiṣā viṣamaviśikhaviśikhāveśaviśaśāśayā viśāṃpatiṃ prati viśāradāṃ śāradāmudājahāra—
pāṇirsaṃ pārthivānāṃ parivṛḍha! bhavatā yad gṛhītastatastvaṃ
bhartā naivātra kāryā vimatirayi! matiḥ snihyatīyaṃ madīyā
gṛhītānyasnilokyāṃ ka iha karamimaṃ tvadbhujāgropabhuktaṃ
tanmā sanmānya! sadyaḥ pariṇaya kṛpaṇatrāṇakarmaiva dharmaḥ

3.29

ākarṇyedaṃ savarṇe vihita upayamo nānyathā yuktarūpo
bhīto'haṃ bhārgavācca, pracurataratapastomavibhrājitānām
viprāṇāṃ viprakāraḥ khalu kulamakhilaṃ kṣiprameva kṣiṇoti
prattāṃ pitrā bhaje tvāmiti madhuragirā mānayan vegato'gāt
evaṃ yayāteḥ sahasaiva yānto
daityendrajātarjanacintanādapi
asthāddhastādiha kasyacit taroḥ
kāvyātmajā sā bhṛśakātarāśayā

3.30

jano'yaṃ mā jīvannahaḥ | danujādhīśatanayāprabhūtādhikṣepaprabhavaparitāpāturamatiḥ
cintānvitānāṃ cintāṃ muhuriti durantāśrayādayāsīd dāsī tāṃ bhṛgupatinideśena viśā

3.31

tadanu tadudīritaṃ 'javena vanādāyātavya'miti tātatravacanamākarṇya
dviguṇodīrṇaśokayā tayā kāvyakanyayā 'nanu dūti! ghūrṇike! niṣṭhuradhiyā
śarmiṣṭhayā āryāhamāryahalamabhihatya hantāsmindhakūpe nyapātiṣi | tat
kakṣāditaḥ tadadhiṣṭhīyamānamadhiṣṭhānaṃ na vivikṣāmi' iti kathitā vyathitā
sā sapadi sitopaśalyamupagamya sutoditam etasmai nivedayati sa
tadanu ghūrṇikānuvarṇitaṃ karṇāruntudamidam ātmajodantajātam ākarṇya
tūrṇodīrṇamanyughūrṇamānamānaso'yamuśanā: tattādṛśaṃ tadārtim āśu
cikartiṣan āsanotthāyamadasīyaṃ samīpaṃ samīya varṣātaraṅgiṇīmiva
saṃkṣubdhāntaraṅgāṃ, daṇḍāhatāṃ dandaśūkīmiva śūtkārodgāriṇīṃ, śastraviddhāṃ
kroḍavadhūmiva kroḍīkṛtakrodhabhārāṃ, nirantaranirīyamāṇanayanajaladhārāpāśaiḥ payodharaviracitākarṣaṇādiva nitarāmavanataṃ nijahṛdayajājvalyamānaśokānalakīlāvalīvilehanādiva parimlānaṃ mukhāmbujaṃ karāmbuje
viniveśayantīṃ niśāmya, bhūśamabhreḍitamanyurapi nijāntevāsigatānantahārdākrāntāntaraṅgatayāṅgīkṛtadhṛtiḥ satvaraṃ nayanodaravisṛtvarīm āsradhārāṃ karāgreṇa parimārjayannātmajāṃ nijāṃ nijagāda
na khalu na khalu vatse ! śokamevaṃ bhaja tvaṃ
niyatamucitametat sādhvi ! mandātmanāṃ hi
smara paramabhibhūtāvāpadāṃ sampadāṃ vā
vikṛtibhiha na loke hanta santo bhajante

3.32

dūrīkuru sute! roṣapūrīkuru ca sammadam
dṛṣṭaheturiyaṃ nūnaṃ śarmiṣṭhā diṣṭagṛhyakā

3.33

svakarmaṇaivāyamudārabuddhe! śubhāśubhe vindati viśvalokaḥ
yat tvatkṛtānāṃ vata duṣkṛtānāṃ kālena bāle! phalamadya jātam

3.34

prodyantaṃ krodhavahniṃ jagati vinayate yaḥ kṣaṇenokṣaṇena
kṣāntyambūnāṃ nayantā turagavaramiva pragraheṇogravegam
soḍhyaṃ dhīraḥ sa hīro budhamakuṭagataḥ saiva mānyaḥ sa dhanyo
muñcemāṃ cāruśīle! tadiha ruṣamahirjīrṇacarmeva tūrṇam

3.35

na ko'pyāryaḥ kupyedayi suhṛdaye| jātu suhṛde
tadetasād vatse| virama puṣitādāśu ruṣitāt
na sā vāṇīveṇī punaraphaladeṇīdaśi tadā
visṛṣṭevādiṣṭe mahitadharaṇau bījavititiḥ

3.36

tato roṣādeṣā kaluṣahṛdayovāca vacanaṃ
yadyānindīnmāṃ danujaduhitā hanta bahudhā
tadantaḥśalyaṃ me kimiva phalametaiḥ pralapitairjanaḥ ko vā loke hahaha sahate duṣparibhavam

3.37

śanaistu śastreṇa kṛtaṃ prarohati
vraṇaṃ vanaṃ vāpi kuṭhārapāṭitam
prarohati śrotrakaṭhoravākkṣataṃ
mahāmate! no mahatāpyanehasā

3.38

naivāsādasurasya kutsitamaterasya prapitse gṛhaṃ
pāpiṣṭhaiḥ saha tiṣṭhatāṃ nanu ratirvarvarti durvarmani
pratyuktaḥ sutayeti daityapataye cukrośa śukro'dhikaṃ
śītasyāpi hi pāthasaḥ śikhiśikhā puṣṇātyatīvoṣṇatām

3.39

tataśca bhargadeśyo bhārgavo'sau niṣpratighātaniṣpadyamānapratighabharasamākrāntakṣāntatayā prakaṭāṅghivikṣepaḥ śīghramadhurapariṣatparidraḍhopakaṇṭhamāḍhaukamānaḥ bhaṅgākaṭabhaṅgadapiṅgatāsaṅgataiḥ parāgapariṣaṅgapiṅgaleṅgabhṛṅgabhaṅgīsaṅgibhiḥ atibhaṅgurairīkṣitaiḥ maḍkṣu dhakṣyaniva udvīkṣyākṣīṇaraukṣyāṃ
giramanvākṣīt
dhik putrīṃ premapātrīṃ tava śaṭhahṛdayāṃ dhik ca vo dhikkṛtān
matvātmān yā tṛṇāya prasabhamiha tanūjāṃ prahau prāhiṇoḥ
yairvā durvāragarvairahaha nipatitā sarvatīrthe satīrdhyo
bhūyo bhūyo'pi nītaścaritatrihitadharmaḥ kacaḥ kāladharmam

3.41

nityaṃ satyāpayantyāṃ mama duhitari (tu) syāyukāyāmamutra
sthānīye sthātumīśe niyatamayamahaṃ nānyathā daityanātha!
smṛtyartho'tyarthasādhvīṃ śrutimiva sahasānvemi tanvīṃ tadenāṃ
śarmiṣṭhāṃ ślāghamānaḥ sthitimiha tanuyā maḍkṣu bho bho ninaḍkṣo!
tadanu danujavarahṛdayaṃ śarmiṣṭhāduṣṭakarmaṇātiruṣṭasya devayānīgurorgirāṃ marmabhidāṃ cakreṇa bebhidāñcakre
stambhayan jṛmbhitaṃ śokaṃ stambhadambhojjhito'tha saḥ
giramudyamayāmāsa bhārgavaṃ prati gadgadām

3.42

dayālavo he guravo! vidheyo dayālavo mayyadhikaṃ vidheye
īrṣyāṃ na juṣyā ca sadā gurūṇāṃ mṛṣyā hi śiṣyācaritāparādhāḥ

3.43

bhaktaṃ śiṣyaṃ bhujiṣyaṃ praṇatamadhipadaṃ pāhi pāhi prabho! māṃ
putrīṃ te prītidātrīṃ savidhamupanayāmītyudīryātyudāraḥ
so'gād vegādagārāt priyakṛdiha gurormāninīyaśca vairī
devānāṃ devayānīṃ śritagahanavanīṃ māninīmāninīṣuḥ

3.44

anantaram amarān dviṣan suravṛṣavardhanaikalolo'pi asuravṛṣavardhanaikalolaḥ, gurudveṣavānapi gurubhaktimān, nijatanayānīyamānamānahānisenāṃ devayānīm analaśikhāmiva santāyamānasantāpāṃ, kṣamāviṣṭāmapi akṣamāviṣṭām, uddāmaśokabharodvahanākṣamatayeva akṣīṇaniṣyandamānāśrubindusandoharindānaṃ vadanāravindamavanamayantīm, asāvāsādya
sadyastasyā ruṣṭacetasaḥ sāṣṭāṅgapātaṃ pādayoḥ patitvā krodhahāra iti
vyājahāra—
kopānalaṃ tvaṃ śamayojjvalantaṃ
caḍkṣamyatāṃ maṅkṣu ca mantureṣaḥ
satāṃ punaḥ sādhvitare ! sameṣāṃ
kṣamā kilāho kulasampradāyaḥ

3.45

akṣīṇamādhiṃ kṣapaya kṣaṇena
bhadre ! prapadyasva mayi prasādam
gurupramodāya paraṃ gurūṇāṃ
bālasya duṣṭānyapi ceṣṭitāni

3.46

praśritaṃ paripāhi tvaṃ saṃśritatvāmimaṃ janam
pādapātāvadhiḥ krodho mahatāṃ hi mahānapi

3.47

rudāṃ parityajya mudāṃ gṛhāṇa
vidāṅkuru tvaṃ hi vidāṃ puro(ge|gā)
aniṣṭamiṣṭaṃ ca vidhātumīṣṭe
diṣṭaṃ viśiṣṭaṃ khalu viṣṭape'smin

3.48

kāntārato ghoratarakṣurakṣovṛtāt purīṃ me'nujighṛkṣayā tvam
sādhīyasīṃ sādhaya sādhvi! sādhuḥ
sādhau jane sādhutarānukampaḥ

3.49

bhṛgūdvahe! putrasujiṣyabhāryā
rājyaṃ viśālaṃ vividhaṃ ca vittam
yadasti cānyanmamaṃ vastujātaṃ
tavādya kṛtsnaṃ vidadhe vidheyam

3.50

śrutvā ca tadvācamuvāca bālikā
sarvaṃ tvadīyaṃ tu madīyameva cet
dāsīsahasreṇa yutā sutaiva te
dāsīvadāsīta sadā madālaye

3.51

anantaram ātmatanayārjitena jarjaritamateḥ ūrjasvatīsutāyāḥ
ūrjasvatīṃ sarasvatīṃ duḥśravām upaśrutya 'kathamadya diṣṭvalādakhilajanamānyā
mamāpi kanyā devayānyā bhujiṣyatāṃ bhaviṣyata' iti bhṛśaṃ durmanāyamāno'pi bhṛgupaterbhīruḥ amaravairivīro'sau, 'asatkulaguruṃ pratāyamānagurutarakrodhaṃ prasādayituṃ devayānyāḥ prapannavipināvanyā dāsībhāvamāsīdeti ditikulaśarmaniṣṭhāṃ śarmiṣṭhāṃ śaṃse'ti sañjatikānāmasañjatāṃ
sandeśaharāṃ sapadi sandideśa
nijejñābhiniyogena tataḥ sā dūtikā jagāt
sadeśaṃ vārṣaparvaṇyā viveśa vivaśāśayā

3.52

āyāntīṃ dūtikāṃ tāṃ drutamatividhurāṃ dūrato rūpayantī
yāntī sambhrāntimantaḥ svapituratha tatastāvadājñāya cājñām
śarmiṣṭhā śarma nirmānyakhiladanusuvāmūḍhadāsīsahasrā
sājñāyāḥ sā padānte sapadi samapatad devayānyāḥ samanyoḥ

3.53

avadaddiyaśarthaināmetadeno hi mṛṣyaṃ
ruṣitaparuṣitāsye dāsyameṣā vidhāsye
nantu tava vinatā sā daivato durnivārādaticiramayi bhadre hanta kadrūvāḥ puraiva

3.54

māninī devayānī sā śrutvā daityasutoditam
babhāṣe paruṣaṃ tadā smarantī pūrvadurvacaḥ

3.55

stoturgṛhītuḥ kumaterdvijasya
putryāḥ kathaṃ prāpsyasi dāsyamasyāḥ
stutyasya dāturvimalāśayasya
daiteyaneturduhitā hitā tvam

3.56

navakṣatapatatkṣārasadṛkṣasakalākṣarām
ākarṇya brāhmaṇīvāṇīmarāṇīdāsurāyaṇī

3.58

bandhūnāmadhisindhau mahati nipatatāṃ kāryamāryaiḥ | javena
śreyaḥ śreyobhikāmairiha jagati janaiḥ sarvadā sarvathāpi
dāsye tavaiva sarvahāsye'pyaye tava niratā nityamutsekahīnā
vatsyāmi tvatsakāśe mama khalu nikhilaṃ svāmini tvadvidheyam
nityābhiyuktaḥ priyameva te janaḥ
sarvātmanāpyeṣa vaśī kariṣyate
satyāpayāmyeva bhavāda‍ṛśe jane
ko vānyathākartumihābhivāñchati

3.59

śarmiṣṭhā vacanairudāramadhuraiḥ santāpasarvaṅkaṣairevaṃ tāṃ śiśirīcakāra caturā tātapyamānāṃ śucā
atyantatātapatāpitāṃ navalatāṃ yadvattuṣārairapāmāsārairavilambamambaratalavyālambikādambinī

3.60

tanayāṃ sunayāmenāṃ nijādeśavaśaṃvadām
niśāmyātha vyathāpetāṃ mumude danujeśvaraḥ

3.61

seyaṃ dāsī mamāsīditi danujavaro modinīṃ devayānīṃmagre kṛtvātha gatvā vyadhita bhṛgupaterasya pāde namasyām
so'pyenaṃ dānavānāmadhipatiradhikaṃ mānayannūnaśoko
vāstavyastala vastye danujahitarato raṃramīti sa ramye

3.62

bhūyaścanehasi gate'tha bhṛgostanūjā
preṣyāparītavṛṣaparvasutānuyātā
prakrīḍitā pramadabhārabhṛśāntaraṅgā
svairaṃ vyagāhata tadeva vanaṃ kadācit

3.63

svādaṃ svādaṃ phalamupahṛtaṃ bālikā bālasālāt
pāyaṃ pāyaṃ śiśirasurabhi svādu toyaṃ sarodam
veśaṃ veśaṃ bahalabhasalaṃ mañjulaṃ kuñjagehe
gāyaṃ gāyaṃ madhuramadhuraṃ tābhireṣābhireme

3.64

tadaitya sa mahīpālo yayātirupayātavān
udanvayodakānveṣī mṛgayāyāsajanyayā

3.65

tadanu manujapuṃgavo'yaṃ maṅgalāṅgabhaṅgibhājanānām indrabhrūbhaṅgapotasundarāpāṅgānām aṅgamejayaruciragāṅgeyālaṅkārahāriṇīnāṃ madhuratarahelānām madhye mahelānāmaraṃ bhāsamānāṃ rambhāsamānāṃ tārakānikarāntare
candralekhāmiva sāndralāvaṇyāmṛtavarṣiṇīṃ vārpaparvaṇīṃ nikhilavaravarṇinīvarāṃ nirvarṇya sahasā manasi jātaṃ kamapi manasijātramapidadhānaḥ
punaranayānuktavinayam āpāditapādasaṃvāhanāṃ dedīpyamānāṃ devayānīmapi prekṣya sarasamime samaprākṣīt
yuvakāṃ yuvalokalocanānāṃ
navapīyūṣaśalākikāyamāne
katamat kila janmanā kulāgracaṃ
caritārthaṃ pracarīkṛthaḥ prathīyaḥ

3.66

evamātmanā yuktamanuyuktayoranayoḥ daityaguruduhitā niveditagotranāmādinikhilavṛttāntaḥ proktātmīyavṛttaśca rūpeṇa paramadhanyāṃ
danujakanyām asulabhāṃ manyamānaḥ sadya eva yātumayamudyuyoja
jagau tadmanodyogadarśanodvignamānasā
tadānīṃ devayānī taṃ kāminī medinīpatim

3.67

kṣitipatikulamaule! dāsikāmiḥ sahābhirdrutamahamanuyāmi śreṣṭha! śarmiṣṭhayā ca
ayi mama bhava kāntaḥ kāntipīyūṣasindho!
nikhilaguṇanidhiṃ tvāṃ kā na vā kāmayeta

3.68

tadanu manujavaro'yam imāṃ danujagurudārikāśāradāṃ niśamya
dharmyāṃ vāṇīm avāṇīt
snuṣā svasā svairacarī sagotrajā
parasya bhāryā patitā ca bhikṣukī
varāvarā ceti vivāhagarhitāstato varāṃ tvāṃ na vimoḍhumutsahe

3.69

niśamyātha viśālākṣī viśāmīśasya tasya gām
udīritavatī vācamudīritamanobhavā

3.70

na ceha yannāhitapākabhāginaḥ
paccelimasyeva phalasya mādhurī
tathāpi nāthāmitamanmathavyathāṃ
narendra nāthāmi jahīhi maiva mām

3.71

saṅgau sa ca na dhṛjjhitā hyayaṃ
tvāṃ jano'dya bhṛgukuñjarād bhiyā
vañcite dvijavare'ñcite ruṣaṃ
pūñcite ka iha muñcate śucam

3.72

śrutvā dhātrīsavāṇīṃ bhṛgupatiduhitā paścabāṇapraṇunnā
mā bhaiṣīrbhārgavāt tvaṃ kṣaṇamiha nṛpate! tiṣṭha bhūyiṣṭhakīrteḥ
procyaivaṃ rājyanītiṃ pitaramupatadaṃ sātha nītvā tamūce
tātāsānarpayāsmai prathamakarajuṣe nāhuṣāyeti namrā

3.73

śrotriyaḥ śrotayitvā tāṃ śāradāmuśanāḥ punaḥ
putrīṃ dhātrībhṛdāsatkāṃ vidannidamuvāca tam

3.74

'ayi sudhāṃśuvaṃśāvataṃsa! vasudhāpate! mayā viśiṣṭām aspṛṣṭadoṣām
asadātmajām upayanturayaṃ tu varṇasaṃkarajaniravarṇastava matprabhāvadalpo'pi
notpadyeta| tadasyā hastam astaśaṅkamahāya gṛhīṣva| kiṃca cañcalākṣīyamasyā dāsyakarmaniṣṭhā vārṣaparvaṇī śarmiṣṭhā sadā vihitasahāsikābhiḥ
dāsikābhirāmiḥ samaṃ sammānanīyā| neyamupahvara upahvānīyā ca' iti
śaṃsito mahīśāsitā mahīyasīṃ ratiṃ danujaduhitari dadhānaḥ pradhānabhūtāṃ
kūkudenānena bhṛgukulakakudena dattāṃ devayānīṃ pāṇaukṛtya pratiṣṭhāsurasau
prakṛṣṭādaramasuṃ praṇanāma
atha pṛthulānandathorasya bhṛguperāsyendutaḥ idaṃ vacanāmṛtam asyandata
prodyatproddāmadhāmnaprakarahimakaraśrījharīsodarībhiḥ
svailokyaṃ kīrtibhirdrāgatanu surabhayan svardhunīspardhinībhiḥ
bhrātastvaṃ suprajastvaṃ naravara nacirādāpnuvānāttamodaṃ
dhātrīmaiśvaryadātrīṃ pṛthumahasi vasannālaye pālayethāḥ

3.75

prakāśitārthaprakarābhirāmiḥ
samedhayāmāsa sa gobhirenam
rājānamārādavatiṣṭhamānaṃ
sanmārganiṣṭhaṃ saciteva kāvyaḥ

3.76

putryāḥ premaikapātryā laghusamupanataprasthitervipravāsadhyānādādhyānabhājā varavaravaraṇānmomudenāpi tena
kāvyenāvyājamevaṃ nayanajalakaṇānasratāśāśsamāno
māninyā devayānyā saha sa naravaro nirjagāma svadhāma

3.77

tadanu medinīpatiḥ svāheva śukrajātābhikāṅkṣitātmā, bhārgavīva
parajanārdanamanāḥ, prasīdadasīmadāsīvibhāsitodāradāraparītātmasandarśanakandalitamandetarānandavandivṛndavādyamānaniravadyāpadānaḥ lokamahitavivāhamahavilulokayiṣupauralokaparilālitalalitavāravilāsinīvividhavilāsavilokanīyāṃ popuṣyamāṇavādyitraghoṣajoghuṣyamāṇāṃ vidhurīkṛtatribudhapurīṃ(varīyasīṃ)purīmupetakutukamupetya daityarājatanayām atikramanīyakāyām anugatadāsīnikāyāṃ atikāmanīyakāyām aśokavanikāyāṃ
niratiśayaṃ nilayaṃ vidhāyātra nidhāya nijamanorathapamphulāsaṃphullahṛdayapaṅkajayā jājāyamānamanasijayā jāyayā samam araṃramyata || tataśca—
kadācidasyāmudapādi medinīvineturasmāt suvinītamānasaḥ
yaduryadīyānvayabhūḥ svabhūrabhūt
sa turvasurvā yavanā yato'bhavan

3.78

lālārasasnipanakañjamukhāravindau
līlārasena mṛdujānukareṇa mandam
lolālakau vidadhaturbhavanāṅgaṇeṣu
bālāvimau tadanu caṅkramaṇaṃ krameṇa

3.79

avyaktamadhurālāpāvāmugdhamṛdulasitau
so'bhinandannimau reme pṛthukau pṛthukautukam

Commentaries (1)

Mānavedacampūṭīkā — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit

Linked texts (1)

Pūrvabhāratacampū — Mānaveda 1618, Sanskrit