Mandaramaranda 14.36

14.36

atho rasānanubhavagocaratvaṃ nayanti ye
prayatnajā dehadharmā anubhāvāśca te matāḥ
anubhāvā dvidhā proktāḥ śuddhābhineyabhedataḥ
tatrānāropitāḥ śuddhā antyā āropitā naṭe
dvividhāḥ syuḥ punardvedhā vācikāṅgikabhedataḥ
vāgvyāpāro vācikaḥ syādaṅgavyāpāra āṅgikaḥ
smitaṃ netraprasādaśca pramodo madhuraṃ vacaḥ
kaṭākṣaśca bhujākṣepo dhṛtirāsyaprasannatā
ityādyaṅgavikārāḥ syuḥ śṛṅgāre tvanubhāvakāḥ
kuñcanaṃ veṣavākyāṅgavikārā oṣṭhacālanam
kapolanāsāsyandādyā hāsye syuranubhāvakāḥ
niḥśvāsavacanaṃ mohaḥ saṃtāpaḥ paridevanam
dehābhighātaruditadāhādyāḥ karuṇe rase
nānāprahārabhrukuṭīkarāgraparipeṣaṇam
dantoṣṭhapīḍanaśiraḥkampādyā raudra īritāḥ
parākramotsāhaśauryavīryadhairyapradhānakāḥ
ākṣepādiyutā vāco rase vīre'nubhāvakāḥ
romāñcasvarabhedāṅgikaranetrādikampanam
śuṣkoṣṭhatālukaṇṭhādyā anubhāvā bhayānake
netrāsyaghūrṇanaṃ nāsāmukhākṣyācchādanāni ca
niṣṭhovanādyā bībhatse anubhāvā rase matāḥ
hāhākāraḥ sādhuvādaḥ kampā gadgadabhāṣaṇam
nirnimeṣapreṣaṇādyā anubhāvāḥ syuradbhute
vibhāvastu jñāyamānarasotpādanakāraṇam
sa vibhāvo dvidhā cālambnoddīpanabhedataḥ
ālambanavibhāvastu yamālambyābhijāyate
kāryaṃ sa syāddvitīyastu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
uddīpanavibhāvo'pi proktaḥ prājñaiścaturvidhaḥ
ālambanālaṃkaraṇaṃ tacceṣṭā tadguṇāstathā
taṭasthaśceti tatsarvaṃ nirdiśāmi kramādiha
ālambanavibhāvāstu nāyakādya īritāḥ
ālambanālaṃkaraṇaṃ hāranūpurapūrvakam
tathālambanaceṣṭāstu hāvabhāvādayo matāḥ
ālambanaguṇāścāpi rūpayauvanapūrvakāḥ
taṭasthāḥ śītakiraṇamalayānilapūrvakāḥ
mālyālaṃkārartugānakāvyasevāsudhākarāḥ
candanodyānagatyādyāḥ śṛṅgāroddīpakā matāḥ
vikṛtālaṃkāraveṣācāravyāhārapūrvakāḥ
uddīpanavibhāvāstu rase hāsye prakīrtitāḥ
śāpeṣṭanāśadāridryabandhanavyasanādayaḥ
uddīpanavibhāvāstu kathitāḥ karuṇe rase
saṃgrāmāyudhakhaṅgābhibhavārtyuditadurgiraḥ
bhedanirbhartsanādyāḥ syū raudre tūddīpakā rase
vyavasāyotsāhamohā viṣādā vismayādayaḥ
uddīpakā rase vīre vibhāvāḥ kathitā budhaiḥ
śmaśānā raṇyasaṃgrāmamahāsattvādikarśanam
duḥkhaśravaṇakṣmāpāparādhādyā bhayānake
bībhatse cānabhimatagandhasparśarasekṣaṇam
ahṛdyaśravaṇasmṛtyādaya uddīpakā matāḥ
śilpamāyākarmarūpātiśayavacāṃsi ca
indrajālādayaḥ proktā adbhutoddīpakā budhaiḥ
anubhāvavibhāvānāṃ nodāharaṇamīritam
sugamatvāttathaiteṣāṃ granthagauravabhītitaḥ
vyabhicārivibhāvānubhāvairbhāvaiśca sāttvikaiḥ
etaiḥ samullāsito'yaṃ bhāvaḥ sthāyī raso mataḥ
anubhāvavibhāvādyairyatra cittasya viśramaḥ
rasaṃ taṃ bruvate'nye'nye prabuddhasthāyivāsanām
alaukiko laukikaścetyevaṃ sa dvividho rasaḥ
ātmacetaḥ saṃnikarṣamātrajātastvalaukikaḥ
bahiḥ svasaṃnikarṣebhyaḥ syādudbhūtastu laukikaḥ
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatso'dbhuta ityaṣṭavidhaḥ syādubhayo rasaḥ
raso'pi navamaḥ śāntaḥ śamasthāyīti kecana
anye tu karuṇāsthāyī vātsalyaṃ daśamo'pi ca
rasasya tatra nityatvānna śāntirnodayo'pi ca
anityatvāttu bhāvānāmasti śāntistathodayaḥ
rasasya saṃdhiśābalye na kenāpi prakīrtite
bhāvānāṃ saṃdhiśābalye sarvaiḥ kavibhirīrite
abhilāṣādyātmakatvādṛtyādisthāyināṃ punaḥ
ato na rasatātaiṣāmānandātmā yato rasaḥ
yūnoḥ parasparaṃ pūrṇaḥ pramodaḥ śucirucyate
daivataṃ viṣṇurevāsya varṇaḥ śyāmaḥ prakīrtitaḥ
saṃbhogavipralambhābhyāṃ śṛṅgāro dvividho mataḥ
saṃbhogaḥ syāccumbanādibhedādyadyapyanekadhā
tathāpi kāminīkāntārabdhabhedādvidhā mataḥ
yathā yathā kiratyeṣā kaṭākṣaviśikhānpriye
tathā tathā vahatyeṣa sāndraromāñcakañcukam