Pramāṇa · Search · About · API

Mandaramarda 17

Mandāramarda 17

Language
Sanskrit

Contents

17.1

virāmo viratiśchedo vicchedaśchedanaṃ chidā
yatirvibhedaśvasanaṃ śvāso bhidbhedanaṃ bhidā
chidāśvāsastathā cchittirivi vicchittibodhakāḥ
ayuktamojo viṣamamayuktacāsamamīritam
yugmamojaḥ samaṃ yuktamitīme samavācakāḥ
go gurustanujurvakra itīme guruvācakāḥ
avakro lo ṛjurmātrālavaśca laghuvācakāḥ
varṇastu dvividhaḥ prokto guruladhvorvibhedataḥ
guruḥ pluto dvimātro'pi laghuḥ syādekamātrakaḥ
yuktapūrvo visargānto dīrgho binduyuto guruḥ
tadanyo laghurukto'tha vikalpagururucyate
caraṇādimavarṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñakaḥ
tasya prāksthitavarṇaśca pādāntasthaśca vā guruḥ
yathāsajjananicayaḥ paragataguṇadoṣau vīkṣya doṣamutsṛjati
haṃso bhājanasaṃgatakṣīrajale vīkṣya nīramutsṛjati

17.2

rahayuktākṣarātpūrvaṃ rayuktātkupuvarṇataḥ
pūrvaṃ varṇaṃ vikalpena guruṃ kecitpracakṣate
gaṇastu dvividhaḥ prokto varṇamātrāvibhedataḥ
tatra varṇagaṇastu syādakṣaratritayātmakaḥ
mayau rasau tajabhanā ityaṣṭāṇaṃgaṇāḥ smṛtāḥ
trigo mo mukhalo yaḥ syānmadhyalo ro'ntagaśca saḥ
antyalasto madhyago jo mukhago bhastrilastu naḥ
śrīkāntaḥ | kapālī | rādhikā | kamalā | kṛṣṇāya | karoti | pāthasi
bhavati | iti
madhyācchandasi codbhūtā ime varṇagaṇā matāḥ
masya bhūmirdevatā syātsaṃpattiḥ phalamiṣyate
yasya pātho devatā syātphalaṃ vṛddhiḥ prakīrtitā
rasya vahnirdevatā syātphalaṃ maraṇamīritam
sasya vāyurdevatā syāddeśāntaragatiḥ phalam
tasyākāśo devatā syātphalaṃ śūnyaṃ prakīrtitam
jasya sūryo devatā syādrogaprāptiḥ phalaṃ matā
bhasya candro devatā syātphalaṃ kīrtirudāhṛtā
nasya nāko devatā syātphalaṃ ca sukhamacyutam
kalācatuṣṭayātmā tu mātrāgaṇa udāhṛtaḥ
bhajasādviguruścaiva nalaśceti sa pañcadhā
rodhasi | taṭepu | nalinaṃ | mitraḥ | kathayati | iti
chando'pi dvividhaṃ proktaṃ vārṇamātravibhedataḥ
vārṇaṃ tūktādikaṃ proktaṃ mātraṃ tvāryādikaṃ matam
pādānta eva kecicca pādamadhye'pi kecana
yatiṃ vadanti tatrāpi viśeṣaḥ sphuṭamucyate
dhātunāmasvabhinneṣu yatirbhavati nānyathā
kṛṣṇa eva paraṃ vetti rādhikāyā manogatam
paśyantīṃ vīkṣya kālindīkūlakuñjamagāttataḥ

17.3

upasargāntataśchedaḥ pratyayādau tayoḥ kvacit
rādhā kelau bahu paritoṣayatyambujekṣaṇam
tasmānna cehate tvāṃ saṃpūrṇacandramukhīṃ hariḥ

17.4

rāsotsave muhuścumbanyaṃ rādhāmakhāmbujam
iti roṣakaṣāyākṣīṇāṃ mukhāni pratīkṣate

17.5

svarasaṃdhau tu saṃprāptasaundaryādyatiriṣyate
tādṛggopīkelilīlo'stu mude mama mādhavaḥ
tu cādayo na pra yojyā vicchedātparatastathā
namaḥ śivāya śāntāya tdūyadūhahulorjase

17.6

pratyayādau yatirnāmnāṃ ṣaṣṭhayāmeveti kecana
atha varṇagaṇānāṃ tu niveśe phalamucyate
manau mitrau jatau syātāmudāsīnau bhayau punaḥ
bhṛtyau rasāvarīnīcau dvau dvāvetau svarūpataḥ
mitrānmitre samṛddhiḥ syānmitrādbhṛtye jayo mataḥ
mitrādudāsīnagaṇe suhṛtpīḍā phalaṃ matam
mitrācchatrau bandhupīḍā bhṛtyānmitre tu siddhayaḥ
bhṛtyādudāsīnagaṇe sadyaḥ syātsādhvasaṃ phalam
bhṛtyāddhṛtye jagadvaśyaṃ bhṛtyācchatrau mahāvyathā
udāsīnānmitragaṇe kāryasiddhirna jāyate
udāsīnāddhṛtyagaṇe svajanaiḥ kalaho bhavet
śatrorudāsīnagaṇe svakulasya kṣayaḥ phalam
śatrormitre phalaṃ śūnyaṃ śatrorbhṛtye striyāmṛtiḥ
śatroḥ śatrau kāvyakarturnāśo bhavati niścitam
pariśuddhārṇasaṃbandhe rājyaprāptirbhaveddhruvam
ataścācāṃ halāṃ cāpi varṇānāṃ phalamucyate
ṛlṛvarṇau vihāyācaḥ proktāḥ saṃpatkarā budhaiḥ
kakhau gaghau ca saṃpattau ṅaścāpayaśasi smṛtaḥ
caḥ sukhe chaḥ premṇi jastu mitralābhe ca jho bhaye
ño mṛtau ca ṭaṭhau duḥkhe ḍaḥ śobhāyāṃ ca ṇo bhrame
taḥ sukhe thaśca yuddhe ḍho viśobhāyāṃ ca daḥ sukhe
dhrau saṃtoṣe ca paḥ saukhye pho bhaye bo bhavenmṛtau
bhaḥ kleśe maśca duḥkhe yo lakṣmyāṃ lavau vyasane'pi ca
ro dāhe śaḥ sukhe ṣo haḥ khede saḥ saukhya eva ca
laḥ syācca vilaye kṣastu samṛddhau saṃprakīrtitaḥ
ye vaiṣṇavā daivatāśca śabdā bhadrādivācakāḥ
te na nindyā gaṇādibhya ityuktaṃ piṅgalādibhiḥ
uktātyuktā ca madhyā ca pratiṣṭhānyāsu pūrvikā
gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅkireva ca
triṣṭubjagatī śakaryasaṣṭyo'nyā atipūrvikāḥ
dhṛtiścātidhṛtiścāpi kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ
vikṛtiḥ saṃkṛtiścātikṛtirutkṛtirityapi
ekākṣaraṃ samārabhya punaraikaikavardhitaiḥ
padaiḥ pṛthakca cchandāṃsi ṣaḍviṃśatiriti sphuṭam
ṛjurekhākṛtirhrasvo vakrarekhākṛtirguruḥ
ādyādgurorlaghuradho yathopari tathāparam
ūne gururgururbhāve prastāraḥ pūrṇa ucyate
ādyato dviguṇairaṅkairrvardhitairekamiśritaiḥ
gaṇyate chandasāṃ vṛttamaddiṣṭaṃ tu laghusthitaiḥ
viṣame parigṛhyaikamardhasyādhārdhabhāgataḥ
same guruṃ paratrānyaṃ kṣiptvā naṣṭaṃ samuddharet
ekaikāṅkāllikhetpūrvaṃ chandaso varṇasaṃkhyayā
tadadho dviguṇīkṛtya punaścāṅkānsamālikhet
ādyādikramataścāṅkairrguṇitairekamiśritaiḥ
jñeyā saṃkhyā tu vṛttānāmidaṃ saṃkhyānamiṣyate
chandovarṇasamānsaikānaṅkānpūrvaṃ likhettataḥ
ekaikatyāgatasteṣāmekanyādikrameṇa ca
sapūrvaikaikagaṇanamapuryupari nikṣipet
prathamāṅkakramātpaścādvijānīyāllagakriyām
gu. 1 2 3 4 5 la
gu 1 1 1 1 1 1 1 la
ekonā dviguṇā saṃkhyā proktādhveti manīṣibhiḥ
prastāraśca tathoddiṣṭaṃ naṣṭaṃ saṃkhyānameva ca
lagakriyā tathādhveti prayogāḥ ṣaḍime matāḥ
prastārā meruśakaṭapatākāmarkaṭābhidhāḥ
ṣaṭprayogeṣveva caiteṣvantarbhūtā bhavanti hi
atha vedāntināṃ māntrikāṇāṃ matamudīryate
mukhyāni sapta cchandāṃsi gāyatryuṣṇiganuṣṭubhaḥ
bṛhatī ca tathā paṅktistriṣṭup ca jagatītyapi
aticchandāṃsi sapta syustathātijagatī punaḥ
śakvarī sātipūrvānyāṣṭyatyaṣṭī dhṛtireva ca
tathātidhṛtirityevaṃ kathitāni caturdaśa
caturviṃśatyakṣarātmā gāyatrī tripadā matā
trayodaśānyacchandāṃsi caturvarṇādhikāni ca
catuścaraṇayuktāni gāyatryāścottarottaram
tathā virāṭkakunmūlacchandasī parikīrtite
ekākṣarā dvyakṣarā ca virāḍcchandaḥ prakīrtitam
pañcavarṇā caturvarṇā tryakṣarā ca kakunmatā
gāyatryā devatā vahnirviśvedevau ta(vāsta)thoṣṇihaḥ
bṛhatyā devatā sūryo bṛhaspatiranuṣṭubhaḥ
aśvinau devatā paṅktestriṣṭubhaśca sudhākaraḥ
jagatīchandasaḥ prokto devatā nākanāyakaḥ
pṛthvī virāṭchandasaḥ syātkakudastu trivikramaḥ
kakudvirāṭchandasostu keciddevaṃ hariṃ viduḥ
kṛtiḥ prakṛtyākṛtī ca vikṛtiḥ saṃkṛtistathā
abhikṛtyutkṛtī cātidhṛtāvantarbhavanti hi
pāntvasmānpuruhūtavairivalavanmātaṅgamādyacchaṭākumbhoccādrivipāṭanādhikapaṭupratyekavajrāyitāḥ
śrīmatkaṇṭhīravāsyapratatasunakharādāritārātidūrapradhvastadhvāntaśāntapravitatamanasā bhāvitā nākibṛndaiḥ

17.7

iti śrutyā gurulaghumātraikadvitayena vā
nyūnena vādhikenāpi teṣāṃ chando na bhajyate
alaṃkārimate tena chandobhaṅgo bhaveddhruvam
rasāpakarṣahetutvaṃ doṣatvaṃ parikīrtitam
sa doṣaḥ śabdagatvenārthagatvena ca dvidhā
śabdadoṣo dvidhā proktaḥ padavākyavibhedataḥ
tatra śrutikaṭubhraṣṭasaṃskāraṃ cāprayuktakam
asamarthaṃ ca nihatānucitārthe nirarthakam
avācakaṃ tathāślīlaṃ saṃdigdhaṃ cāpratītakam
grāmyagūḍhārthaneyārthānyatha kliṣṭāmayojake
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛttathā
evaṃ ca padadoṣāḥ syurbudhairaṣṭādaśoditāḥ
tatra śrutikaṭu jñeyaṃ mādhuryāvyañjakaṃ padam
na te tvaddayite kiṃ vā naiṣṭhuryamavalambase
yadvyākaraṇaduṣṭaṃ tadbhraṣṭasaṃskāramucyate
rathyayā saṃcarantaṃ tvāṃ dṛṣṭvā viramate vadhūḥ

17.8

aprayuktaṃ yadāmnātamapi pūrvairanādṛtam
vihāyāḥ parito bhāti tauraiḥ smārayaśo'ṅkitaiḥ
asamarthamaśaktaṃ yadupasaṃdhānamantarā
vidhāya tvadyaśaḥ sṛṣṭaḥ śiṣṭo dhātrā śaśicchalāt

17.9

yogamātramayuktaṃ cāpyasamarthamitīṣyate
caturambudharākrāntāṃ bhunakti dharaṇīṃ nṛpaḥ
nihatārthaṃ dvitīyārthe hyaprasiddhe prayujyate
satāṃ kṣayakaro rājā rājate vidhuvatsadā

17.10

prastutārthaviruddhārthaṃ bhavedanucitārthakam
anunīya muhurdūtīṃ preṣayāmāsa māninī
vidagdhahṛdayā kāmaśaravarṣaṇatejasā

17.11

pādapūraṇamātrārthamavyayādi nirarthakam
devaṃ kuṇṭhitakālaṃ vai namāmi ca sureśvaram
avācakaṃ tu tātparyāviṣayārthapratītikṛt
lubdhakā viharanti tvadripustrīsaṃcayaṃ vane

17.12

vrīḍā jugupsāmāṅgalyavyaktiraślīlatā matā
upasthāsyatyutsavaṃ te devo'bhipretamādarāt
saṃdigdhaṃ tacca kathitaṃ yadanirdhāritārthakam
tamaḥ pariharetsomaḥ sarvāpekṣitavigrahaḥ

17.13

śāstrāntaraikasiddhārthamapratīsamudāhṛtam
santaḥ kurvanti karmāṇi niyogaphalaniḥspṛhāḥ
pāmaravyavahāraikaprasiddhaṃ grāmyamiṣyate
sa(ka) ṣṭhāṃ kurvanniṣāttasyā gallayugmaṃ cucumba saḥ

17.14

gūḍhārthamaprasiddhārthe prayuktaṃ padamiṣyate
lalāte kurute kāntā rudhiraṃ vīkṣya darpaṇam
neyārthaṃ syāllākṣaṇikamaśaktaṃ phalavodhane
dṛśāpi naiva spṛśati vācā śocyā rasaṃ tava

17.15

svasaṃkete prayuktaṃ cāpyarthe neyārthamiṣyate
dhatte tava ripustraiṇaṃ navaṃ kavacamākulam
kliṣṭaṃ bhavettadyatrārthapratipattirvivākṣitā
daśāsyajajitodbhūtaripustrījananīpatiḥ

17.16

tadaprayojakaṃ yatsyādaviśeṣavidhāyakam
vasāmi parvate bhūmau sthite tṛṇaśilāyute
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ cedvidheyāpradhānatā
śūragarhitakīrtiḥ sa palāyanaparo'bhavat
sarva kapasi garvaṃ tvaṃ na keṣāṃ yudhi rakṣasām

17.17

bhavedviruddhamatikṛdviparītārthavodhakam
nityaṃ dharmahitamatiḥ so'yaṃ paramaśobhanaḥ
apāsya cyutasaṃskāramasamarthaṃ nirarthakam
doṣāḥ śrutikaṭutvādyāḥ sarve vākye'pyamī matāḥ
arhanti barhiṇāṃ barhagarhā tanmūrdhajā muhuḥ

17.18

śabdahīnaṃ kramabhraṣṭaṃ hatavṛttaṃ hatopamam
yatibhaṅgo'nuktavācyaṃ samāptapunarāttakam
bhagnachandaśca saṃkīrṇamapūrṇaṃ vākyagarbhitam
arthāntarasyaikapadaṃ visaṃdhipunaruktimat
aśarīrādhikapadaprasiddhividhurāṇi ca
apadasthasamāsaṃ ca tathā matavisargakam
apadasthapadaṃ bhagnaprakramaṃ garhitaṃ tathā
abhavanmatayogaṃ cāvarṇīmatapadārthake
patatprakarṣamityevaṃ vākyadoṣā rasadhruvaḥ
śabdaśāstrahataṃ vākyaṃ śabdahīnamitīryate
saṃpaśyate mukhaṃ tasyāḥ sākūtaṃ pallavāgraṇīḥ
kramabhraṣṭaṃ bhavedvākyaṃ yatra śabdasya vikramaḥ
yaśaḥpratāpayormagnnau sūryācandramasau tava

17.19

hatavṛttaṃ bhavedyatra vṛttaṃ rasavirodhi tat
valgatkhaṅgena tena drākkhaṇḍitāḥ khaṇḍaśo dviṣaḥ
asaṃmatopamā yatra kavīnāṃ taddhatopamam
tadbhinnaliṅgavacanādhikanyūnopamātmanā
caturdhā kathitasteṣāṃ lakṣaṇodāhatī bruve
bhinnaliṅgaṃ bhavedyatropamā syādbhinnaliṅgakā
giriṇeva kucasthalyā rājate māninīmaṇiḥ

17.20

tadbhinnavacanaṃ bhinnavacanā yatra copamā
mallikā iva kāntāyā mandahāso virājate
yatropamānamadhikaṃ tadbhavedadhikopamam
kāminyā vadanaṃ bhāti padmabimbamiva śriyā

17.21

nyūnaṃ yatropamānaṃ syāttannyūnopamamiṣyate
yathā reje śriyā viṣṇustathā rāṭ svaśriyā bhuvā
yatra sthāne na vicchedo yatibhraṣṭaṃ tadiṣyate
ananyalalanāsāmānyeyaṃ sādhvī virājate

17.22

anuktavācyaṃ vaktavyānabhidhāyipadoktitaḥ
śaureḥ padmānuraktasya tathāpyeṣā manoharā
mukhyakriyānvaye jāte punaḥ kiṃcidviśeṣaṇam
yatropādīyate tattu samāptapunarāttakam
smarajaitrapatākeyaṃ jayatyakhilarañjanī

17.23

chandobhagnaṃ vaco yatra bhagnacchandastadiṣyate
muhurāliṅgati prāṇapriyaṃ kandarpasadṛśam
saṃkīrṇamanyavākye cedanyavākyapadaṃ samam
cittamullāsayaṃ bhogaṃ śivaṃ kṣaṇikamāśraya
apekṣitapadānuktiryatrāpūrṇaṃ tadiṣyate
kiṃ tapaścaritaṃ śete tatkucābhyantaraṃ muhuḥ

17.24

idameva nyūnapadābhidhaṃ saṃbandhavarjitam
tadvākyagarbhitaṃ yasya madhye vākyāntaraṃ yadi
budhvāpi sādhvīṃ tāṃ kāntāṃ khalānāṃ buddhirīdṛśī
nirmitā vidhinā so'yaṃ sāhasaṃ saṃgame'karot

17.25

ekārthakapadaṃ cānyārthakavākyāntare yadi
arthāntarasyaikapadaṃ nāma tatsyātpraveśanam
kaustubhālaṃkṛtaṃ vakṣaḥ kaiṭabhāreḥ kapardinaḥ
cūr̤āḷo bālacandreṇa jaṭājūṭaśca pātu naḥ

17.26

asaṃmataḥ kavīnāṃ ca yatra saṃdhivisaṃdhi tat
visaṃhitāślīlakaḍubhedena trividhaṃ hi tat
śabdaśāstrahataḥ saṃdhiḥ saṃhitāyāṃ visaṃhitam
bhāti indurivaitasyā mukhameṇīdṛśo'dhunā
brīḍājugupsākāryathāmaṅgalārthapratītikṛt
visaṃdhyaślīlāhvayaṃ ca trividhaṃ parikīrtitam
yo nirduḥkhaṃ sukhaṃ bheje rājye tasyādhunābhavat
vapurīṣadgaladvāri bhayādbhūme tava dvipaḥ

17.27

saṃdhau śrutikaṭutvaṃ cedbhavetkaṭuvisaṃdhi tat
asiputryalirundhanta drogdhurasya pataddhaṭāt
śabdārthapaunaruktye tu punaruktimadiṣyate
vindhye kānanasaṃkīrṇe vayaṃ kānanavṛttayaḥ

17.28

kriyāpadena rahitamaśarīramitīryate
tādṛśīṃ kāminīṃ māṃ ca tādṛśaṃ nṛpatiṃ vidhe
idamevānanvayākhyaṃ dūṣaṇaṃ parikīrtitam
avaktavyārthavodhaḥ syādyatrādhikapadaṃ hi tat
nīlotpaladalākārasadṛśaṃ tava locanam
kaviprasiddhyatikrāntaṃ prasiddhividhuraṃ matam
bhuvanānyupakārāṇāṃ śreṇibhiḥ prīṇayanti te

17.29

apadasthasamāsaṃ syādasthāne cetsamasyate
dhanūṃṣi namayantyete na śirāṃsītyarīnprati
sadyaḥsamudyatkrodhoccairbaddhabhrukuṭirāsa saḥ

17.30

yatrāmatavisargaṃ tadvisargāḥ kavyasaṃmatāḥ
tadvisargottaraṃ naṣṭaṃ sphuṭaṃ luptamiti tridhā
otvaprāptau visargāṇāṃ jñeyaṃ naṣṭavisargakam
bhavato vimato bhīto yāto dārayuto vanam
yatra sphuṭā visargāḥ syustatsyātsphuṭavisargakam
ahitaḥ sahitaḥ sainyaiḥ paritaḥ kṣapitastvayā

17.31

visargā yatra luptāḥ syustatsyālluptavisargakam
vinatā rakṣitā rājñā nihatā vimatā raṇe
apadasthapadaṃ tatsyādyatrāsthāne padaṃ bhavet
vasuṃdharāyāmeva tvaṃ dharānātha dhanurdharaḥ

17.32

prakrāntaśailītyāge tu bhagnaprakramamiṣyate
guhā gṛhā mahī śayyā vaiṣṇavā bāndhavā mama
garhitaṃ yadi vākyārthe vākyāntaraniveśanam
citta śreyaskaraṃ muñca bhaja tṛṣṇāṃ sadāśivam

17.33

idameva bhavedvākyasaṃkīrṇābhidhadūṣaṇam
abhavanmatayogaṃ syādiṣṭānvayamatirna cet
yairdhyātastvaṃ ye stuvanti janāstvāmīśa pāsi tān
avarṇaṃ nāma kathitaṃ rasānanuguṇaṃ vacaḥ
jñānadhvastasamasto'haṃ brahma sākṣātkriye kadā

17.34

idamevārīti nāma pratikūlākṣaraṃ tathā
viruddharasayorvyaktiryadāmatapadārthakam
āruhyorusthalīṃ vyāghrīṃ cumbatyasya mukhāmbujam
patatprakarṣaṃ bandhasya pāde pāde prahīṇatā
viva(pa)kṣyakṣitibhṛtpakṣacchedī vijayate nṛpaḥ

17.35

padya eva ca doṣatvaṃ syācchandoyatibhaṅgayoḥ
caturviṃśatiranye ca syurdoṣā vākyapadyayoḥ
padyadoṣau viduḥ kecidvatavṛttavisaṃhite
apuṣṭakaṣṭavyāghātapunaruktādhikopamāḥ
apārthaduṣkramagrāmyasaṃdigdhaniyamacyutāḥ
sākāṅkṣapuruṣānīlavyarthabhinnāsamopamāḥ
anirūpyaścātimātro nirheturanavīkṛtaḥ
aprasiddhopamo hīnopamaḥ sahacaracyutaḥ
viruddhaśceti duṣṭārthāścaturviṃśatirīritāḥ
utkarṣaṃ yo na puṣṇāti so'rtho'puṣṭa itīṣyate
udayaṃ bhajate candraḥ paurṇamyāṃ rajanīmukhe
kṛcchreṇa gamyate yo'rthaḥ sa kaṣṭa iti kathyate
tarko yastvāha madrūpyaṃ tatphaloktāvavāk sa kim

17.36

vyāghātaḥ pūrvakathitaviruddhārthopavarṇane
tvanmukhendutulā kasmādindorasya kalaṅkinaḥ
punaruktaḥ pratīsārthakathanaṃ syādvinā phalam
yathā skandena girijā jayantena yathā śacī
tathā sutena sā reje tatsameneha tatsamā

17.37

idameva budhā ekārthābhidhaṃ dūṣaṇaṃ viduḥ
yatropamānamadhikaṃ kathitaḥ so'dhikopamaḥ
bakaḥ parvataśṛṅgāgre garutmāniva rājate
na yatra samudāyārthaḥ so'pārtha iti kīrtitaḥ
raṭanti karaṭāḥ krūraṃ sundarī nṛpakāminī

17.38

duṣkramastu yathāyogyakramahīnārtha iṣyate
samuddharedasāvadrīnapādapānvā baloddhataḥ
avidagdhairucyamānastvartho grāmya itīritaḥ
mayi saṃbhogasākāṅke'pyabale kimupekṣase

17.39

tātparyagrāhakābhāvātsaṃdigdho'navadhāritaḥ
arthaḥ sevyo'tha vā kāmo bhavantaḥ kathayantu me
avaśyavācyaniyamarahito niyamacyutaḥ
adya rājanvatī jātā tvayā nṛpa vasuṃdharā

17.40

padārthāntarasāpekṣastvarthaḥ sākāṅka ucyate
bhīmo nāmṛṣyata tadā kliśyamānāṃ paraiḥ priyām
atyantakarkaśārthastu paruṣo nāma kīrtitaḥ
dāvānalendhanaṃ sadyaḥ kriyantāmarbhakā ime

17.41

aślīlaḥ syātsa vākyārtho vrīḍākāryārthasūcakaḥ
praviśatyutthito dṛṣṭo randhramicchanpunaḥ punaḥ
prayojanena rahito yo'rthaḥ sa vyartha iṣyate
ghaṭī kucataṭī kāntā viṭaṃ kimiti nehate

17.42

saṃbandhavarjito yo'rthaḥ sa bhinna iti kathyate
ślāghyo ratnākaro yasmātkṣārāṇāṃ payasāṃ nidhiḥ
yatrāsadṛkṣopamānaṃ so'rthaḥ syādasamopamaḥ
lalāṭataṭasaṃspṛṣṭamuktājālakamaṇḍitaḥ
vājī phālasphurannetro mahādeva ivābabhau

17.43

anirūpyo nāmataḥ syādayuktasyānuvādataḥ
harate pathika prāṇāñjagatprāṇo'tipātakī
yaḥ sarvalokātītārthaḥ so'timātra itīritaḥ
sabhāpi brahmaṇo magnā cakorīnayanāmbuṣu

17.44

hetuṃ vinocyate yo'rthaḥ sa nirheturitīryate
veśyeyaṃ bahudātāramapi taṃ na samīhate
viśeṣāparyavasitaḥ syādarthastvanavīkṛtaḥ
kiṃ vidyayā kiṃ dhanena kimu strībhiḥ kimāyuṣā

17.45

yatrāprasiddhopamānamaprasiddhopamaśca saḥ
viyuktakāminīvaktraṃ divā nīlābjavadbabhau
hīnaṃ yatropamānaṃ syātso'rtho hīnopamo mataḥ
alarkeṇeva sāraṃgā bhavatā nihatā dvipaḥ

17.46

atulyena sahoktārtho bhavetsahacaracyutaḥ
jyotsnevenduṃ mṛṣodyeva dhūrta sā na jahau patim
viruddho deśakālādiviruddhārthaḥ prakīrtitaḥ
marusthale'pi gaṅgā naḥ pipāsāṃ śamayiṣyati

17.47

keṣāṃcidatha doṣāṇāmapyadoṣatvamucyate
samāptapunarāptatvaṃ sarveṣāṃ na hi saṃmatam
aprayuktatvamadhikapadatva[ma]samarthatā
śleṣacitropayogitvādoṣatvaṃ na bhajetkvacit
nirarthakatvaṃ śabdālaṃkāre śleṣe ca na kvacit
saṃkīrṇārthāntarasyaikapadatve citrayorna hi
śleṣe kvacicca gūḍhārthaneyārthatvena doṣatām
śāstrārthe na yaterbhaṅgaścārutve nātimātratā
citre kvacinna sākāṅkṣakramabhraṣṭatvakaṣṭatāḥ
apadasthapadatvaṃ cāpyapadasthasamāsatā
dhvanau saṃdigdhaniyamacyutatvena kvacitkvacit
apuṣṭārtho na doṣāya prayojanavaśātkvacit
vibhānti puṣpastabakairlatāḥ kāntā iva stanaiḥ
hetoratiprasiddhatve nirhetoḥ syādaduṣṭatā
vadanaṃ vīkṣya tanvaṅgyāḥ saraḥpadmānyalirjahau
nīrasādau kvaciddoṣo na doṣo nāpyasau guṇaḥ
parjanyastarjayāmāsa garjitairlarjitairjanān

17.47.p1

vastutastu kavīnāṃ ceddhṛdayānandakāraṇam
na duṣṭaṃ syādanyathā cedduṣṭatāṃ bhajati dhruvam

17.47.p2

iti kāvyadoṣaprakaraṇam

Linked texts (5)