Mandaramarda 19
Mandāramarda 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.56 — 2 parts
19.49
akārādikṣakārāntā varṇāḥ syuḥ padatāṃ gatāḥ
padāni dvividhāni syustiṅsubantavibhedataḥ
saṃcayaṃ tiṅsubantānāṃ vākyamāhurvipaścitaḥ
śabdastu trividhaḥ śaktalakṣakavyañjakātmanā
sākṣātsaṃketitaṃ yo'rthamabhidhatte sa vācakaḥ
bhavellākṣaṇikaḥ śabdo lakṣaṇāyāḥ samāśrayaḥ
vyañjakaḥ sa bhavecchabdo vyañjanāyāḥ samāśrayaḥ
tadartho'pi tridhā śakyalakṣyavyaṅgyavibhedataḥ
turyastātparyaviṣayo vākyārtha iti tārkikāḥ
anye śakyaṃ tamapyāhurapare lakṣyamūcire
vācyādayastrayo'pyarthā manmate vyañjakā matāḥ
śabdavṛttiriti proktā śabdavyāpārarūpiṇī
abhidhā lakṣaṇā caiva vyañjanā ceti sā tridhā
athābhidhā—
vyāpāraḥ śakyadhīheturmukhyaḥ śabdagato'bhidhā
rūḍhiryogo yogarūḍhiriti sā trividhā matā
rūḍhistvakhaṇḍaśaktyaiva syādekārthābhidhāyitā
padaṃ rūḍhaṃ budhāḥ procustādṛgrūḍhisamāśritam
pīnau vadhvāḥ kucāvetau muktāhāreṇa rājataḥ
yogo'vayavaśaktyaiva syādekārthābhidhāyitā
yaugikaṃ kathyate prājñairyona sahitaṃ padam
rāgin kāntāpadāghātaḥ kāminaste'dya sāṃpratam
19.50
yogarūḍhistu śaktibhyāmekārthapratipādakaḥ
bruvate yogarūḍhaṃ tadyogarūḍhiyutaṃ padam
mṛgākṣī padmanābhasya mandire vasatānmama
vaiśeṣikāstu bruvate padaṃ yaugikarūḍhikam
rūḍhyā caikārthakaṃ yogenānyarthaṃ codbhidādi tat
atha lakṣaṇā—
tātparyaviṣayībhūtārthānvayānupapattitaḥ
śakyabhinnārthadhīheturvyāpāro lakṣaṇeṣyate
dvividhā sā rūḍhipūrvā phalapūrveti bhedataḥ
tatrādyā vyaṅgyarahitā savyaṅgyā phalalakṣaṇā
syādrūḍhilakṣaṇā dvedhā gauṇī śuddheti bhedataḥ
śakyasādṛśyasaṃvandharūpā gauṇītyudīritā
lāvaṇyanidhirevaiṣāṃ pravīṇā yuvarañjane
19.51
sā śuddhā sādṛśyabhinnaśakyasaṃbandharūpiṇī
puṣpaṃ dhanurjyā dvirephāḥ smarastadapi digjayī
jahatī cāpyajahatī jahatpūrvā jahatyapi
sāropā sādhyavasitirityanyā pañcadhā matā
sā jahallakṣaṇā yatra svārthaṃ hitvā'nyavṛttitaḥ
sākṣī mukundakelīnāṃ yamunāyāmayaṃ vrajaḥ
19.52
svasiddhaye parākṣepe tvajahallakṣaṇā matā
vīkṣyānudravataḥ kuntāndravanti cchatriṇo raṇāt
svārthaikadeśavṛttau tu jahatyajahatī matā
puṣpitaṃ vanamālokya so'yaṃ pānthaḥ smarāhataḥ
19.53
sāropopāttaviṣayiviṣayābhedabodhinī
sāropā dvividhā sā tu gauṇī śuddheti bhedataḥ
sādṛśyātmakasaṃbandharūpā gauṇīti kīrtitā
anyā tadanyasaṃbandharūpā śuddheti kīrtyate
mukhendurnayanānandastanvyā vijayatetarām
nigīrya viṣayaṃ yatra viṣayyeva nibadhyate
tatra sādhyavasānā syātkaviprauḍhoktisaṃmatā
sarojakāhalīrambhāsaikatākāśabhūdharaiḥ
19.54
śaṅkhendutimiraiḥ sṛṣṭā vallī kāmijanotsavaḥ
saṃgirante dvirephādau kecillakṣitalakṣaṇām
19.55
atra vyaṅgyaṃ kvacidrūḍhamagūḍhaṃ ca kvacidbhavet
phale lākṣaṇikasyāsya vyāpāro vyañjaneṣyate
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate
phale śabdaikagamye'tra vyañjanānnāparā kriyā
nābhidhā samayābhāvāddhetvabhāvānna lakṣaṇā
prayojanā(na)viśiṣṭasya lakṣaṇā tu na yujyate
lakṣyābhidheyāda(bhyām)nyadyato vācyaṃ prayojanam
tasmāllakṣye pratīte tu pāvanatvādibodhane
abhidhālakṣaṇābhinnā vyañjanaivātra kāraṇam
vācyalakṣyavibhinnārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam
sāmodasumanojātajuṣṭo jayati mādhavaḥ
atrārthapratyayadvāreṇopamāyāśca yā matiḥ
abhidhālakṣaṇābhinnā vyañjanaivātra kāraṇam
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite
saṃyogādyairvivakṣyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam
saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ
śabdārthānaikatāyāṃ cedviśeṣasmṛtihetavaḥ
saṃyogastu svavācyaikaniṣṭhārthāntarasaṃnidhiḥ
puṅgayatyadhikāṃ lakṣmīṃ śaṅkhacakradharo hariḥ
19.56
viprayogastu saṃyogābhāva eva nigadyate
aśaṅkhacakraḥ sa harirapināko bhavo bhavān
sāhacaryaṃ svavācyaikavastunaḥ sahacāritā
vandārujanamandārau rāmakṛṣṇau namāmyaham
19.56.p1
sahānavasthitirvadhyahantṛtvaṃ ca virodhitā
dinaṃ niśāṃ ca saṃyudhya rāmo'jaiṣīddaśānanam
arthaḥ prayojanaṃ sthāṇuṃ saṃsāracchittaye bhaje
viduḥ prakaraṇaṃ vaktṛśrotṛbuddhisthitaṃ budhāḥ
jānāti sakalaṃ devaḥ praśno'yaṃ vitatho'dhunā
liṅgaṃ svavācyāntarebhyo vyāvṛtto dharma iṣyate
jayyo jagati kenaiṣa kupito makaradhvajaḥ
sāmānādhikaraṇyaṃ yanniyatārthapade hi tat
śabdāntarasya sāṃnidhyaṃ devo'vyāttripurāhitaḥ
sāmarthyaṃ syātkāraṇatvaṃ matto'yaṃ madhunā pikaḥ
aucityanvayayogyatvaṃ gacchatyāruhya saindhavam
deśaḥ purādī rājātra nagare rājate muhuḥ
kālo niśādistāmasyāṃ citrabhānurvirājate
puṃliṅgādirbhavedvyaktirmitro bhātyudayaṃ gataḥ
udāttādiḥ svarādiḥ syādindraśatro iti śrutau
yato'rthadhiyamutpādya śābdo'rthāntarabuddhikṛt
tato'rtho vyañjakaḥ śabdasahakāritayā mataḥ
vācyalakṣyavyaṅgyabhedādarthā ye trividhā matāḥ
teṣāmapi vyañjakatvamadhunā pratipādyate
vaktṛboddhavyakākūnāṃ vākyavācyānyasaṃnidheḥ
prastāvadeśakālādervaiśiṣṭyātpratibhājuṣām
yo'rthasyānyārthadhīheturvyāpāro vyañjanaiva sā
astaṃgato'dya savitā pathika kva prayāsyasi
ityādau vaktṛvaiśiṣṭyajñānādratyabhilāṣadhīḥ
prātaścennātha ko doṣaḥ śrānto'si svapihi kṣaṇam
atra boddhavyavaiśiṣṭyādvaktṛkopaḥ pratīyate
sakhi śrutvāpi māmevaṃ nānutāpamupaiti saḥ
ityādau kākuvaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthaniścayaḥ
svapne'pi nāsmaraḥ prāṅ māṃ bhāgyainādyāgato'si me
ityādau vākyavaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthaniścayaḥ
śūnyā prapeyamekākinyasmi pānthāsyatāṃ kṣaṇam
ityādau vācyavaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthaniścayaḥ
ekākinyeva yāsyāmi jalārthaṃ kathamapagām
ityādiṣu vyaṅgyabuddhirvaiśiṣṭyādanyasaṃnidheḥ
vayasye prativeśinyāḥ patiradya samāgataḥ
atra prastāvavaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthaniścayaḥ
sakhyo dūraṃ gatā gantumakṣamāhamiha sthitā
ityādau deśavaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthadhīrmatā
gṛhakṛtyavyāpṛtāyā viśrāmo'dyaiva me sakhi
ityādau kālavaiśiṣṭyajñānādvyaṅgyārthaniścayaḥ
phalāni diśa bhavyāni niveśya maṇivandhane
vimbasya cumbanenaiva sakhi lālaya mā śukam |'
ityādiṣu ca lakṣyasya vyañjakatvaṃ prakīrtitam
gaccha gacchasi cetkānta varastatraiva me bhava
ityādau vyañjakatvaṃ ca vyaṅgyārthasya bhaveddhruvam
śabdapramāṇavedyo'rtho vyanaktyarthāntaraṃ yataḥ
arthasya vyañjakatve tacchabdasya sahakāritā
19.56.p2
iti śabdārthaprakaraṇam
Linked texts (4)
- Mandāramarandacampū — Kṛṣṇanātha 1600, Sanskrit
- Alaṅkāramaṇihāra — Śrīkṛṣṇa, Sanskrit
- Mandāramaranda — Śrīkṛṣṇa, Sanskrit
- Mandāramaganda — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit