Pramāṇa · Search · About · API

Nalacampu 6.16

Damayantikathāṭīkā 6.16

Language
Sanskrit

6.16.1

upaviṣṭa iti || ātmano'praṇāmādviditavinayakauśalaṃ nalaṃ prītibhāk paitṛko mantrī śikṣābuddhyā paruṣavarṇamavādīt || kumāreti || kumāretyāmantraṇe | rājamukhyo'pi haṃsastvaṃ sarūpo rūpavānahamityamunā prakāreṇa mohavān mā sma bhūḥ mohaṃ mā gāḥ | rūpamado hi nīcacihnam | yaśca rājahaṃsaḥ sa kathamahaṃ sasvarūpa iti virodhadyotako'piśabdaḥ || nanu yadi rūpādhaṃkārādvā nṛpo mūḍhaḥ syāttatko doṣa ityāśaṅkyāha-anubhavatīti || cakāro yaugapadye | yadaiva kuto muhyati tadaiva kośena gañjena śūnyatāṃ vyatirekamanubhavati | yathā camcā svasenayā ūḍho dhṛtaḥ śastranicayaḥ pratyākāraśūnyatāmāyāti || aṣṭakośasyāpi kiṃ tadāha - avibhaveti || nirdhanaḥ pumān aja iva balasya sainyasya śaktervā kamupayogaṃ sāphalyaṃ yāti na kamapītyarthaḥ etena niṣkośasyābalitvamiti khyāpitam | ajastu avermeṇḍhādbhavati sma | tathā kambalasyācchādanaviśeṣasyopayogaṃ yāti || tasmādabalasya kā kathetyāha - pradyumneti || yataḥ pradyumnajāto'pi prakṛṣṭaujaḥpuñjo'pi | bāṇaiḥ śābdairyyayuddhaṃ kolāhalastatsaṃparkakāriṇyā | saha doṣairiti doṣānvitayā | tāruṇyāvasthayā | niruddha ātmavaśīkṛtaḥ ko nāma kleśaṃ dukhaṃ nānubhavati | sarvo'pyanubhavatyevetyarthaḥ | nāmābhyupagame | dyumnaṃ dravyamapi | varṇadhātuḥ śabdārthoṃ ghañantaḥ | pradyumnaḥ kāmaḥ | tasmājjāto'niruddhābhidho bāṇākhyena daityena samaṃ yuddhasaṃbandhavidhāyinyā yauvane'vatiṣṭhata iti kṛtvā tāruṇye sthitayā| uṣayā uṣākhyayā patnyā sadā niruddha ātmīkṛto duḥkhamanubhūtavānityāgamaḥ | yuddhavyatikaro'naṅgasūnoḥ kleśānanubhavahetuḥ ||

6.16.2

tattāteti || tadityupasaṃhāre | tāteti praṇayapūrvvamantraṇe | tasmādvatsa | suṣṭhuvayatiśayyena | viṣame | tathā'ghavattini pāpaṃ kārayitari | asthire cañcale | tathā viśeṣeṇa dyotanta iti vidyuto rocamānā vilāsāḥ śṛṅgārādayo yasmin | tathāvidhe tāruṇye sthitaḥ sansmayena garveṇa vinaya mā sma vismārṣīḥ | vidyudvilāso'pi suṣṭhu viṣaṃ jalaṃ yatreti kṛtvā sujale meghe varttate | tathā asthiro lolaḥ | tathāvidhe || vinayavismṛtau dūṣaṇamāha—avinīta iti || avinayī pumānagniriva dāhamutpādayatyātmanaḥ parasya vā | avirūrṇāṃyustena nīto yathāgnirutastannetāraṃ dahati | jvalantī hi gaḍḍarikā svīkṛtā dahatīti lokoktiḥ | athavā aviragnivāhanam || nanvātmadāhakāḥ pativipattau stryādayaḥ paradāhakāḥ kāmatripurāntakaprabhṛtayaśca śrūyante | tataścāvinayāddāhātmakamapi māṃ janaḥ stoṣyatīti nirasyannāha—ajāteti || na jāto nayo yasya sa chāga iva na stūyate janena | stutimapi na prāpnotītyarthaḥ | chāgastvajāyāstanayaḥ sutaḥ ||

6.16.3

nanvātmanaḥ svāmī yādṛktādṛgvā bhavatu cetsusahāyaḥ | tadapi tvayi nāstītyāviṣkurvannāha—sasahāyeti || yasya te īdṛśāḥ sahāyāḥ | na mīmāṃsābhiyogo vicārotsāho yeṣām | rākṣasāstu māṃse'bhiyogo yeṣā te | amī iti tadviśeṣaṇam | na vidyate nyāyo yeṣāmityanyāyā nyāyarahitāḥ | upamāne tu anyāmanyasaṃbaddhāayante gacchantītyanyāyāḥ| parastrīratā ityarthaḥ | alabdhalābho labdhaparirakṣaṇaṃ rakṣitavivardhanaṃ ca yogaḥ | tasya kriyā nāsti yeṣāṃ te tathoktāḥ asaṃbaddhakarmāṇo vā | pakṣe ayo gacchatītyayogā lohagatā kriyā yeṣām | tathā na śruta āgamaḥ śāstraṃ yaiste | śokaprasarastu aśrutāyā nayanajalatvasyāgamo yeṣu || cedamī viruddhabuddhayaḥ sahāyādayaḥ | pṛthvī vā mayi mandānurāgā | tataḥ kiṃ mameti nirasyannāha—amṛteti || mando rasaḥ prītīryeṣāṃ tairmandānurāgaya| pṛthvyā cānugataḥ ko na ghṛṣyate | upamāne tu purā devaiḥ daityairamṛtāyāmbhodhirmamanthe | tatra ca mukhyo valiṣṭhaśca viṣṇuḥ | tasya bhujapañjaro mandaranāmno girermanthānabhūtasya sānūni taṭāni gataḥ prāptaḥ sanghṛṣṭaḥ || śunīmiti || tasmādasthiratāṃ cañcalatvaṃ tyaja || śunī tvasthiratā || kuśīlateti || kutsitaṃ śīlaṃ laulyādilakṣaṇaṃ yasya sa kuśīlaḥ, tasya bhāvaḥ kuśīlatā | tāṃ gṛhṇātītyevaṃśīlastathoktastvaṃ kevalaṃ durjanānāmupabhogāya mā sma bhūḥ | kuśīlo hi durjanānāmevopayogī na sādhūnām | tailikastu kuśīlakṣaṇāṃ latāṃ gṛhṇāti | khalaḥ piṇyākaḥ sa evopayogastasya | ayovikāraḥ kuśī | akṛtyāni parihārya kṛtyamupadiśannāha - āvarjayeti ||

6.16.4

suvaṃśatvādevāsmākaṃ lokagraho bhaviṣyatīti na vimṛśyaṃ yataḥ - nirguṇa iti || guṇānāmevāgraha ādaro janasya na kevalaṃ kulīnānām | veṇusaṃbhūtasya dhanuṣo'pi guṇena jyayā ā ābhimukhyena bāṇākarṣaṇāya graha āgrahaḥ || abhyasyeti || kalā vidvattādikā tāmapyabhyasya | asaddevādiko luptahipratyayaḥ || niṣkala iti || vīṇādhvanistu niṣkalaḥ kalayitumaśakyaḥ || āvarjitaśauryādiguṇo'bhyastasaptatikalaḥ puruṣo yaḥ stabdhaḥ sa naśyate ityāhatyajeti || jāḍyeti || hi yasmājjāḍyayogena mānī stabdhaḥ pumāndūṣyatvamāpnoti | himānī himaṃsaṃhatiḥ | sāpi jāḍyato'tiśaityād dūṣyetyarthāntaram || jāḍyaparityāge kiṃ pitṛmantrimuravarastarhi syāmityetadapi niṣidhyannāha—mā smeti || mukharo vācāloḍapi mābhūḥ || karṇāṭeti || yasmānmukharasya bhāvaṃ mukharatāṃ vācālatāṃ sādhavo na stuvanti | karṇāṭaceṭī tu mukhe rataṃ surataṃ yasyāḥ || dhavaleti || yasmādyā vāṇī saha mādhuryeṇa sā manohāriṇī | na ca vācālatāyāṃ vāco mādhuryam | vṛṣaśreṇī tu samā aviṣamā | dhuryā dhūrvāhinī | dhuraṃ vahatītyarthe ‘dhuro yaḍḍhakau’ iti yat | anaḥ śakaṭam | arṇī vā | akṣāgrakīlikābhiva harati vahatītyarthaḥ | vā athavā'rthe || varjayeti || pūrvoktādasmadupadeśādvaiparītyamanyathābhāvaṃ tyaja || yataḥ—viparīteti || viparītācāraṃ ko na pariharati | śavaṃ tu vibhiḥ pakṣibhiḥ parītaṃ vyāptam ||

6.16.5

suvinītānāmāvarjitaguṇānāmabhyastakalānāmapi prāyaḥ prabhavanti vyasanāni, dṛptitavyapramādāśca | vyasaneṣu strīvyasaktirmahadvyasanam | dravyaśarīrayoḥ kṣayahetutvāt | strīvyasane hi rājyacyaṅghavaḥ | tataḥ strīvyasanaṃ lakṣmīpramādaṃ ca parihārayannāha—kamaleti || rūpavānbhavān sarvastrīpriyaḥ syādatastāsu viśvāsakaraṇaṃ tava tarakamaladaletyāmantraṇenābhihitam || māgā iti || stṛṇāti durvinītā satī ātmanaḥ parasya vā guṇagaṇaṃ pracchādayatīti strī | yasyāṃ tu satīdharmayogādasyārthasyānyathātvam | tatrāvṛṇoti kalyāṇaparaṃparābhiḥ svakulaṃ patikulaṃ cetyarthaḥ | tasyā durvinītāyāḥ striyā abalāyā viśvāsaṃ viśrambhaṃ māṃ brājīḥ | svalobhātsvabhāvādva| tā atīvānurāgaṃ darśayanti | paraṃ pariṇāme viruddhā eveti bhāvaḥ | tathā viśvasminsarvatra nikṣepasya yogye'yogye vā āsa upavesanaṃ sthāpanaṃ viśvāsaḥ | taṃ śriyā lakṣmyā mā gāḥ | dhanārthe hi pitaraḥ putrebhyaḥ putrāśca pitṛbhyo druhyantīti | tasmādya evādroheṇa upadhāśuddhaśca tatraivāsau nikṣepaṇīyeti bhāvaḥ || kimiti striyā na viśrambhaṇīyam | śrīśca sarvatrāpyanidheyetyāha—adhīti || adhiko yo'sau malaḥ pāpa tasya vasatirāspadama | tathā anāryairasadhubhiḥ kṛtamaitrīkā strī kaṃ puruṣaṃ na vañcayati | sarvamapi pralambhayatītyarthaḥ | śrīstu adhikamalaṃ padma vasatiryasyāḥ | kamalaṃ hi taraṇaśīlam | sā ca tenāvinābhāvasaṃbaddhā | tataḥ padmāsanā śrīḥ kaṃ puruṣaṃ na prakarṣeṇa tārayati | kiviśiṣṭā | na nārī anārī amānuṣī | tathā o viṣṇoḥ | tatsaṃgatā asaṃgatā ||

6.16.6

asyā iti || asyāḥ striyā hetorlokaḥ samasto'pyamandarāgo dṛḍhānurāgaḥ sansadā bhrāntaḥ| tathā bhujaṅgānāṃ viṭānāṃ maṇḍalī capalākṣīkṛtā satī dhṛṣṭā vipralabdhā | tathā jaḍā dhīrasyeti jaḍadhīrjaḍabuddhiḥ| rājñaḥ sakāśāt kutsito yo'sau māraḥ padmabittvādivandhanena vigoṣyahiṃsā sa eva parābhavastaṃ prāptaḥ| athavā rājñastathā kutsitācva mārāt smarātparābhavaṃ prāpnoti kubuddhiḥ| "api bhrātā suto'rcyo vā śvaśuro mātulo'pi vā| nādaṇḍyo nāma rājño'sti dharmāddhi calitaḥ svakāt” iti smārtāḥ| tataḥ svapiturapi rājñaḥ sakāśādrājakumārasyānyāyavataḥ paribhavo yujyata eva | pakṣe asyāḥ śriyo nimitte | mandaro'gaḥ parvataḥ| abhramākāśamanto'syetyabhrānto vyomāvasānaḥ| san śobhana āloko'syeti sadālokaḥ| samyagastaḥ kṣipta ityarthaḥ| saṃpūrvādasyateḥ ktaḥ| yadvā samyagastaḥ sannapsu bhrāntaḥ kṣubdho'babhrāntaḥ (arthāntare bhaṅgatvena na doṣaḥ)| tathā alolanetraṃ lolanetraṃ kṛtā

6.16.7

anayeti || anayā striyā āśrita kaḥ puruṣo gurūṇāṃ vāraṇe niṣedhe | vā athavārthaḥ | ājiḥ kalahaḥ vañcanāyā vañcanāt (pañcamẏāstasil) pratāraṇāt | kaṃ sukhaṃ vañcanākṛtaṃ sukhamityarthaḥ | kaṇan śabdāyamānaḥ | ko na prakaṭayati | kaṇṭhe galāntaḥ hā iti ya ārādastasya mocanam | kāṃcaneti kāṃcidarthe | śrṛṅkhalāṃ bandhanam | gurau guruviṣaye añjanā pūjā | kuraṅgapakṣe vāgurāyā mṛgajālikāyā vañcanā| parābhavādeḥ prāgavasthāyā visadṛśo lakṣyata iti vilakṣaḥ| tasya bhāvo vailakṣyam | dhanurmuṃktabāṇastu vai sphuṭaṃ lakṣaṃ vedhyamāyāti | pakṣe anayā lakṣmyā | gururmahān vāraṇo gajaḥ | vājipṛṣṭhaṃ turaṅgapṛṣṭham | kaṃkaṇaṃ hastasūtram | navamavicchāyam | caḥ samuccaye | neti niṣedhe | ato'jhyā ityarthaḥ | hārasya muktāsarasya | avamocanaṃ bandhanam | kāñcanasya śrṛṅkhalāmābharaṇaviśeṣam | agauravārhe nīce | andhībhūto nirvivekaḥ| api tu savivekaḥ sangurūnaiva pūjayati | vai sphuṭam | lakṣaṃ śatasahasraṃ nāpnoti || kasyeti|| straiṇavaśagasya parābhūtiḥ parābhavaḥ| pratiṣedhavācī aḥ pūrvo yasyādyaśaḥśabdasvarūpa histtadapūrvaṃ yaśo'yaśa ityarthaḥ| pakṣe parā prakṛṣṭā bhūtirunnatiḥ apūrvamutkṛṣṭaṃ yaśaḥ||

6.16.8

svasthāvasthāyāṃ straiṇāni vañcanākūṭarājaparābhavādīnyabhidhāya saṃprati paraṃ pariṇāme yatsyāttadāha—yādaveti|| davamupatāpaṃ prīṇāti davapriyaṃ rāgiṇam| athavā drumotīti davaḥ kutaścidvaiguṇyādupatāpajanako yaḥ priyaḥ kāntastaṃ śūraṃ vikrāntaṃ mahattaraṃ vṛddhaṃ bhavānna samīpe vrajati| agamane vārdhakaṃ bhaye ca śūratvaṃ hetuḥ| śārdūlapakṣe davaḥ kānanam| sunayeti nayapravartanaprotsāhanāyāmāmantraṇam| nāde śabde, varaṃ priyaṃvadaṃ, balena śaktyā bhadraṃ, dṛṣṭvāpi praṇaśyati| priyamiti śeṣaḥ| siṃhastu nāde śabde varaḥ siṃhanādasya pratītatvāt| tathā vasude dhanaprade| ave rattake'pi cakṣurnayanaṃ na pātayati| saṃmukhamapi nālokata ityarthaḥ| yadi vā vepate'vaśyamiti vepīti cakṣurviśeṣaṇam| pakṣe yādavā yaduvaṃśyāsteṣāṃ priyaḥ śūranāmādyapuruṣastaṃ bhayātsthitilaṅghanalakṣaṇāt nopasarpati na tatsamīpe vrajati| etena śvaśuro vadhvā na spṛśyate iti sthitiruktā| śobhane nayane yasyāḥ sā devaraṃ gadanāmānaṃ kṛṣṇasya gadāgrajatvāt| balabhadramapi jyeṣṭhasaṃbandhena pratītaṃ vīkṣya prakarṣeṇa palāyate sparśābhayāt| tathā vasudevaḥ kṛṣṇasya pitā||

6.16.9

yadīdṛśe paramopakāriṇi na premavatī strī, tadānyatra kasminnapi guṇini premabandhaṃ vidhāsyatīti nirasyannāha—kevaleti| nūyate iti navaṃ praśasyaṃ na navamanavamapraśasyaṃ rataṃ yasyāḥ| kevalaṃ bījakṣayahetutvāt| nahi tasyāḥ saṃtatiḥ| rataṃ ca saṃtatyāḥ phalam| tathā viśeṣeṇa dagdho vidagdhaḥ| tasya bhāvo vaidagdhyaṃ saṃtāpastasya kalā vaidagdhyakalā śikṣitā yayā| paścātkarmadhārayaḥ| aparādha evātmā svarūpaṃ yasyāḥ| tathā na trāyate narakād atraṃ tathābhūtaṃ yatpāpaṃ karmaṇyupasargaṃ śati dadātītyatrapāparā| gurūn pitrādīn guṇinaḥ saguṇāṃśca grāhyapuruṣān parihṛtya parasyāḥ puruṣe'nyanārīkānte māyāvini kāpaṭike kṛtake kṛtrime aśivamakalyāṇaṃ dadhātītyaśivadhe mandarāge kṣaṇapremaṇyanurajyate| parapuruṣa ityatra sarvanāmatvād vṛttau pūrvapadasya puṃvatvam| pakṣe anavarataṃ śaśvacchikṣito vaidagdhyakalāpo dakṣatātiśayo yayā sā cāsau rādhā-

6.16.10

adhunā duḥstriyaḥ sarvathā parihārya sādhvyā apyatyantaviśvāsapratiṣedhadvāreṇa 'seveta viṣayānkāle muktavā tatparatāṃ vaśī| sukhaṃ hi phalamarthasya tannirodhe vṛthā śriyaḥ' iti pūrvakavikathitatanugāmuko'tyāsaktiṃ ca niṣedhayannāha—śṛṅgāreti || rūkṣaśiṣṭāvacobhirāsmākīnairasau vimanasko bhaviṣyatīti citte dhārayan kṛtyaṃ copadiśan tāteti komalamāmantrayati| śṛṅgāro rasaḥ pradhānaṃ yāsu| tathā vicāritā vivecitā gāvo gira eva sarasāḥ prītihetavo bhavanti| athavā gāvo viśeṣeṇa cāritā dattāsvādavattṛṇakavalāḥ| tathā śṛṅgasyāgramagraṃ pradhānaṃ yāsu tāstathoktāḥ| tathā sarasāḥ sadugdhāḥ| striyastu śṛṅgāro maṇḍanaṃ pradhānaṃ yāsām| vicāritāḥ stṛṇanti duḥśīlāḥ satyo guṇagaṇaṃ chādayantīti tattvato vimṛṣṭāḥ satyo na sarasāḥ| kiṃtu vairāgyahetavaḥ || tadetā iti || tattasmāddhetoratāḥ striyo nātyantaṃ viśrambhāryāḥ | kiyadavetyarthaḥ | tatra hetumāha—kaṃdarpetyādi | sarvathā viśrabdhaṃ naraṃ striyo vigataśvāsamiva kurvanti | tat sādhyo'pi nātyantaṃ viśrambhāhrraḥ | tathā ca cāṇakyaḥ—‘antargṛhagataḥ sthavirastrīvariśuddhāṃ devīṃ paśyet | apariśuddhāṃ na kāṃcidabhigacchet’ | śrūyate hi— devīgṛhagato bhrātā bhadrasenaṃ jaghāna mātuḥ śayyāntargataśca putraḥ kārūpam’ ityādi || strīṇāṃ doṣānkaṇḍūvinodamātraphalaṃ cābhidhāya saṃprati śrīṇāṃ phalamāha—śriyo'pītyādi || lobhe dūṣaṇamāha—bahviti | lobhenānugataḥ | karaughastu bahulaḥ prājyaḥ | tathā bhānuṃ raviṃ gato bhānavīya ityarthaḥ ||

6.16.11

yadi lobhavatā mayā saṃtapyate janastatkimityāśaṅkayāha—ata iti || ata etasmājjanācchriyamāpsyasi | janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ | athavā etasmātpūrvoktādasmadupadeśāt | prāpya ca śriyaṃ nirantaraṃ kṛtaṃ yaśo yena taddānaṃ dehi dharmādipātreṣu śriyaṃ niyuṅkṣveti bhāvaḥ | khalu niścitamiyaṃ lakṣmīḥ pātreṣu vyayakalayati tvayi viṣṇāviva bahukālaṃ saharṣaṃ sthāsyati | viṣṇau kīdṛśi | kṛto yaśodākhyāyā jananyā ānando yena tasmin | hi sphuṭam || balādapi prajābhyo vittamādāya pātreṣu mayopakaraṇīyamiti mā kṛthā hṛdi tadāha—pāhīti|| pālaya prajāḥ yasmātprajāṃ pāti yaḥ kṣatriyaḥ sa na pāpī| brāhmaṇastu prakṛṣṭo japo yasya sa prajāpaḥ| japanaṃ jāpaḥ|| mā ceti|| vṛddhiṃ rājyādisamṛddhim| gaṇeṣu pāṇḍityādiṣu| hi yasmādguṇabādhikā vṛddhiriti vaiyākaraṇasamayaḥ||

6.16.12

idānīṃ śikṣāmabhidhāyātmanopadiṣṭe ādaraparaṃ kumāraṃ kurvanmṛduvacobhiḥ protsāhayannāha—vatsetyādi || chando vedaḥ chandaḥśāstraṃ ca | gurustadrūpopadeṣṭā chandodṛṣṭalaghudvitīya ākāśādiśca | yasmātkāraṇādbhavanpuṇyaślokaḥ pavitrayaśāḥ | tathā caturānrānandayati tathāvidhaṃ padaṃ rājyalakṣaṇaṃ yasya | ato vakravacasopi guravaḥ | tena ca aṅga tava bhāvaṃ bhāvanāṃ yānti | tvayi bhāvitātmāno bhavantītyarthaḥ | aṅgeti | komalāmantraṇe | saralatayā ekamārgatayā laghavò laghuvṛttā apyantaraṅgāścetobhipretāḥ syuḥ | paraṃ te'nte kauṭilyamapi prakāśayanti | atha ca puṇyaḥ śreyān ślokaḥ padyam | tadā catvāri ānandīni padāni pādā yasya te prasiddhā guravo vakrākṛtayo'ṅgabhāvamavayavatvaṃ yānti| ślokasyeti śeṣaḥ | saralatayā ṛjutayā laghavo lekhākṛtayo'ntaraṅgāmadhyagatāḥ syuḥ| paramante pādānte kuṭilā api syuḥ | 'vā pādānte tvasau vakra' iti vacanāt ||

Linked texts (1)