Nalacampu 4.20
Viṣamapadaprakāśa 4.20
- Language
- Sanskrit
4.20.1
aneketi || he haṃsike, yaḥ sadā jagato'pi sarvasyāpi sadambho dāmbhikaḥ | tathānekadhokto'pi praṇatipratyupakārādinā pakṣapātaṃ mamatvaṃ karoti | tathā dārakrīḍārato'brahmacārī | tathā bahujñāśakyevaṃvidhaḥ kuntaḥ prāso yasyeti hiṃsāpāparataḥ | sa kathaṃ na badhyate | saṃsārakārāyāmiti śeṣaḥ | iti haṃsīvacanaprativacanaucityena samapakṣe vyākhyā || athavā yo dāmbhikaḥ sadā jagato'pi pakṣasya mitravargasya pātaṃ nāśaṃ karoti | tathā jagato'pi dāreṣu krīḍāparaḥ | tathā bahughātikuntākhyaḥ | sa mahāparādhī badhyata eva | nirmaṇeva haṃsīvacaso'nyathātvam | tattvatastu prāmāṇyam | tadyathā | he haṃsi | kiṃ bahunā kiṃ bahūktyā | sadambhojaṃ satpadmaṃ, san yaḥ pakṣatipātaṃ karoti kedāravihāraṃ ca śīlaryāta sa śakuntaḥ pakṣī na badhyate | kiṃ tarhi mucyata eva | tasmādyuktamuktaṃ tvayeti vāstavo'rthaḥ | evamuttaratrāpi | aparaparibhogapratipādanerṣyayotkṛṣṭadoṣadarśanena ca haṃsaṃ prati haṃsīṃ kalahayannāhakiṃceti || cakāraḥ parābhiprāyākṣepapūrvake viśeṣe | evaṃ nāmāsau durātmā niḥśaṅko nirmaryādaśca ||
4.20.2
astīti || yena āsatāṃ lokadārāḥ | mama rājño'pi parigrahe sthitāyāṃ nāyikāyāṃ pravṛttam mṛṇālikānāṃ padminīnāmavane rakṣaṇe, nāyikā svāminī, sā tato'parāgādrāgābhāvāt, saṃvṛtavaktrakamalāpi balātkārādanena svaṅganā vināśitā | vināśo'tra śīlakhaṇḍanam | tadāha—vinipatyeti | adhara oṣṭhaḥ, alikaṃ lalāṭaṃ tasya, tathā alakānāṃ keśānāṃ ca maṇḍanam | luptam | udastaḥ sukumārabhāvaḥ | arthātkanyātvam | vāstava tu | mṛṇālikā padminī | nāmeti saṃbodhane | vanasya nāyikeva | parāgo makarandastena channamukhāni kamalāni yasyām | balādapi anena vinā pakṣiṇā sā aśittā bhakṣitā | aśerbhojanārthārmaṇi ktaḥ | adharadalamadhaḥpattram | alaya eva kālaṃ kṛṣṇaṃ kasya śirasa uparibhāgasya maṇḍanam | apanīto mṛdubhāvaḥ | nakhairjarjaritatvāt || dvābhyāṃ sakāśājjanma yasya sa dvijanmā na dvijanmā tathokte arthāt trijāte nigṛhīte'pi garīyo'tyarthaṃ pātakaṃ na ca naivāsti | tasminkīdṛśe | nadīkṣite dīkṣā śaivādimataparigrahaḥ saṃjāto'syeti | etena dīkṣito liṅgī trijāto'pyabadhya eva | athavā apiḥ samuccayārtho bhinnakramo dvijanmanītyanena saṃyojyaḥ | tadyathā dīkṣite vratini dvijanmani brāhmaṇe nigṛhīte na ca na pātakam | pātakamevetyarthaḥ vāstavave tu tasmādeṣa tvatpatiḥ | apāṃ jalānāṃ madhyaṃ jaranyāvadvārdhakāvadhi nāvagāhate tāvanme kutaḥ saṃtoṣaḥ | nadyāṃ kṣita uṣite dvijanmani vihaṃge nitarāṃ gṛhīte snehātsvīkṛte garīyo'tyarthaṃ na ca pātakasti | śreya evāstītyarthaḥ | garīya iti kriyāviśeṣaṇam | apirvirodhodbhāvane gṛhītaśabdasya daṇḍitārthatvāt ||
4.20.3
ayīti || mānena saṃgatā | vimānanā avagaṇanā | pakṣe mānasaṃ saraḥ | viṣu pakṣiṣu mānanā pūjā | viparīto viruddhavṛttaḥ | pakṣe vibhiḥ pakṣibhiḥ parivṛtaḥ | kādambakakadambakeśvaratvāt| sadanvayakāntānurāgaparāṅmukhe | madhupaśreṇisevyām| surayā jīvati yā tām | icchati | pakṣe śobhanā vaṃśā maskarā yeṣu teṣu kāntāreṣu nagebhyo vimukho bhṛṅgapaṅktiśritāṃ suṣṭhu śobhanāṃ rājīvinoṃ nalinīm | prayasyānatikrameṇa yathāpriyam | priyo bhartā dṛṣṭapradeśaśca | ityuktavati nṛpe || sāpīti || haṃsyapi haṃsamavādīt | haṃho iti praśnapūrvāmantraṇe | vihaṃgavilāsin | tāṃ rājaniveditām | mṛṇālikānāṃ pālananāyikām | arasāṃ niḥsnehām | tarasā balena | anurāgeṇa śvāsaktyā rañjitacitta icchasi | nuḥ kimarthe | na cāyaṃ vilāsidharmaḥ | vastutastu mṛṇālikāṃ padminīm | tāmarasānte amloje raso niryāsastatrānurāgo yasyeti saṃbodhanam | antaśabdaḥ svarūpārthaḥ | athavā tāmarasasyāntare madhye sānurāgeti saṃbodhanam | athavā pīne sthūlāṅge | nīrase niḥsnehe | nirvīrye vā | bakaprāye tvayi kiṃ na saṃbhāvyate | anyatra | tvayi kiṃbhūte vāpyaśca nadāśca teṣvīhā yasya | tathā nīraṃ jalaṃ sevate yaḥ | kiṃ na saṃbhāvyata iti | saṃbhāvanā praśaṃsāviṣayā | ekameva hi vākyaṃ prakaraṇādaucityācca praśaṃsāṃ nindāṃ ca pratipādayati | yathā 'tvamasmākaṃ kiṃ kiṃ na kariṣyasi' iti prasannenoktaṃ praśaṃsāṃ gamayati, ruṣṭena ca nindām ||
4.20.4
so'pīti || rājahaṃsā rājamukhyā yūyaṃ sarasāṃ janānurāgakarīṃ lakṣmīmanubhavatha | tathā pātreṣu dharmapātrādiṣu dīnāṃ sthitiṃ vyavasthāṃ na kurutha || tathā raṇavidhau na na ślāghyadhve | caḥ samuccaye | vayaṃ pakṣe sarasāṃ taḍāgānām || nadīnāṃ saritāṃ kūlamadhyepu | caraṇaṃ caryā gativiśeṣaḥ || tatttasmāduktaprakāreṇa samānapakṣeṣu pakṣatisahiteṣu ca | viruddhapakṣo mābhūḥ ||
Linked texts (1)
- Nalacampū — Trivikramabhaṭṭa, Sanskrit