Pramāṇa · Search · About · API

Viṣamapadaprakāśa

Commentary on Nalacampu (Nalacampū)

Language
Sanskrit
Author
Candrapāla
Extent
297 passages, 15,385 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Nala Champu Damayanti Katha Visamapada Prakasa Chandapala Trivikrama Bhatta Kailaspati Tripathi Sanskrit… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

3.1

sṛṣṭiprabandhe caturānanasya bhāvānaśeṣānvilasadviśeṣān | vivṛṇvatī svena vacaḥśrayena stādbhāratī bodhavivṛddhaye vaḥ || śaktistrivikramasyeva jīyāllokātilaṅghanī | damayantīprabandhena sadā balirmatoditā || traivikramāṇi viṣamāṇi padāni yāni teṣāṃ prakāśamabhinandati caṇḍapālaḥ | yaṃ sthāyibhāvaghaṭanātpaṭudṛṣṭibhājaḥ saṃprāpya bibhratitarāṃ rasanirbharatvam || saṅgaśleṣanibandhāḥ syurgiraḥ saṃdeha mandiram | samyaktadarthaniścityai nibandho'yaṃ vidhīyate || prathamamupameyamasminnupamānamato vicāryate samyak | avirodhavirodhāvapi gamyāvevaṃ krameṇaiva || kvacana viśeṣeṇa mayā yathocitasamāsakārakaprabhṛti | sugamatvānna yaduktaṃ tanmatidbhiḥ svayaṃ jñeyam || sūkṣmārthāḥ prasphuriṣyante kuśāgrāgradhiyāṃ svataḥ | tadvyākhyopekṣitā prāyaḥ saṃkṣepāya tato mayā ||
śṛṅgārasvādindrādīnekāntaśāntatvādvītarāgaprabhṛtīṃnapahāya sarvarasātmakaṃ parameśvaraṃ śaṃkarameva praṇavannāha—jayatītyādi || haimavatyāḥ saṃbandhini kāmasaṃtāpavāhini kaṃdarpadevapīḍāṃ dadhāna urasi cāndano rasaniṣeka iva saṃtāpāpaharaṇādrauhaṇadrumarasābhiṣeka iva yo'sau bhagavāṃścandramauliḥ sudhāṃśuśekharaḥ sa jayati sarvotkṛṣṭo bhavati | ‘sarvotkṛṣṭaśca sarveṣāṃ namasyaḥ syāt’ iti namaskāraḥ pratīyate | namaskāreṇa ca prabandhakartṛvyākhyātṛśrotṝṇāmiṣṭaphalasaṃpattiḥ | rasā niṣicyante'sminniti rasaniyeko rasādhāra ityapyekadeśena pratipattavyam | rasāśca śṛṅgārādayaḥ | tāṃśca kavaya eva vyaktīkartuṃ prabhavanti | atastadanu rasādhārasya bhagavataḥ paścādrasavyaktinimittānāṃ kavīnāṃ vālmīkivyāsakālidāsaprabhṛtīnāṃ nirantararasāviṣkāriṇo vāgvilāsā vijayante || atra ca pūrvārdhena vakṣyamāṇaprabandhārtho'pi sūcyate | girirbhīmanṛpaḥ | ‘girirbhīmanṛpe sūrye svabhāve parvate jale’ ityukteḥ | tasya sutāyā damayantyā durvārasmāravikārasaṃtapta urasi nalaścandanarasaniṣeko bhaviṣyati | sa ca candravaṃśyānāṃ maulisuṃmukuṭāyamāna iti |

3.2

sa kiṃsahāyaḥ kimūlaḥ kimupakaraṇaśca kāmo yo jagataḥ śivatātibhyāṃ śivābhyāmapi svīkṛta ityāha-jayatīti || ko'pyadbhutavaibhavaḥ kaṃdarpadevo jayati | kiṃbhūtaḥ | madhusahāyo basantasakhaḥ | nahi sakhāyamantareṇa kaścinmahākāryakaraṇāya pravartate | tathā sarvasyāḥ saṃsāravallayā utpādanāya kaṭhinakandaḥ | kaṭhinakandādyavicyutā vīrudvṛddhiḥ | kaṃdarpadevādantaraṃ punaḥpunarnetrāpāṅgapradeśakroḍe kāmukajanalakṣyīkaraṇāya pravartitānāṃ navavayaḥsundarīnetrāṇāṃ kaṭākṣādivibhramo jayati |

3.3

atha yadvāci ‘tadanu ca vijayante vāgvilāsāḥ’ iti tadguṇāneva ślokatrayeṇāha-agādheti || sarasvatī bhāratī nadīviśeṣaśca | tasyā idaṃ sārasvatam | srotaḥ pravāhaṃ vande namaskurve stuve vā | nadīpakṣe pravāhasya taddharmatvācca kiṃcid durghaṭam | paraṃ bhāratīpakṣe'nyadharmasyānyatrāropalakṣaṇasamādhinā girāṃ nairantarye'pi srotaḥ śabdaḥ | yathā ‘unmimīla kamalaṃ sarasīnāṃ kairavaṃ ca nimimīla muhūrtāt’ ityatronmīlananimīlane netradharmāvapi kamalakumudayorāropite kiṃ kurvat | vahatpravartamānam | pakṣe prasarat | tathā agādho mahārthatayālabdhamadhyo'ntarmadhye prakaraṇānmannasi parispandaścamatkārī sphūrtiviśeṣo yasya | pakṣe'gādho gambhīro'ntarmadhye pari samantātspandaścalanamāvartaviśeṣo yasya tathā | vibudhānāṃ devānāṃ paṇḍitānāṃ vā harṣasthānam |

3.4

striyastu prasannāstoṣaṇānvitāḥ | tathā kāntyā vapuṣo guṇaviśeṣeṇa manojñāḥ | tathā nānānekavidhe spṛṣṭaka viddhaka-udghṛṣṭa-pīḍana-latāveṣṭaka-vṛkṣādhirūḍha-tilataṇḍula-kṣīranīra-ūrupagūḍha-jaghanopaśleṣa-stanāliṅgana-lalāṭika-rūpe dvādaśavidha āliṅgane vicakṣaṇā dakṣāḥ |

3.6

atha kukavinindyāv‍yājena viparītagirāmagrāhyatvamāha—apragalbhā iti || eke kavayo bālakā iva santi | kiṃbhūtāḥ kavayaḥ | padānāṃ susiddhantarūpāṇāṃ nyāse naiyatyapayoge'pragalbhā anipuṇāḥ | tathā janānāṃ viduṣāṃ nīrāge rāgābhāve hetavaḥ kāraṇam | nahi tādṛśaṃ kāvyaṃ śrutvā rasikānāṃ kaściccamatkāraḥ saṃjāyate | tathā bahula ālāpo yeṣām | etena niḥsāravaktṛtvoktiḥ | bālakāstu padan‍yāse caraṇanikṣepe'nipuṇāḥ | tathā jananyā mātū rāgahetavo'nurāgakāraṇam | tathā bahvīrlālā niṣṭhīvanajalāni pibantīti bahulālāpāḥ | yadvā bahvyo lālā apsvarūpā yeṣu || ‘ṛkpūḥ-’ iti sūtreṇa samāsāntaḥ |

3.7

kāraṇaṃ vināpi kecitparotkarṣamasahaṣṇavaḥ | tatastāneva kṣudrānkāvyapravṛttibhaṅgahetūñchabdamātreṇa gauravayannāha—akṣeti || duṣṭānāṃ kṛtyākṛtya bhakṣyābhakṣyaviśeṣavivekavikalānāṃ jānānāmityaṃ daurjanī saṃsatsabhā vandanīyā namaskāryerryupahāsavākyam | śleṣatastu vande guptau karaṇīyā vandanīyā | keva | brahmaṇāṃ viprāṇāmiyaṃ brāhmī dvijasabheva | yathā dvijasabhā vandyate tathā durjanasaṃsadapi vandyā | kimbhūtā daurjanī | akṣamayā ruṣā saṃbhāṣaṇasya vṛtti jānāti kopollāpayugvākprasarā | tathā kuśāsanasya kutsitaśikṣaṇasya svīkāro yasyāḥ | tathā same sādhāvapi khalā pratipanna bhūtā | dvisabhā tvakṣamālāyā bhramaṇaṃ jānāti yā | tathā darbhāsanasya svīkāro yasyāḥ | tathā mekhalayā mauñjyā sahitā |

3.8

rohaṇamiti || subhāṣitānyeva ratnāni teṣāṃ praśastaratnānāṃ vā rohaṇamutpattisthānaṃ māṇikyaśailo vā | 'kaca bandhane' kacyante'rthā anenāsmin vā kācaḥ prabandhaḥ kṣāramṛdvikāraśca | vipaścito hyetādṛśamapi prabandhaṃ vyākhyānaprāgalbhyādanugṛhyotkarṣaṃ lambhayanti |

3.11

saṃprati vāgvilāsādhārānudārānvālmīkiprabhṛtīnkaticitkavīnvarṇayannāha— sadūṣaṇeti || apirvirodhe | sa sa dūṣaṇakharayordoṣārthakaṭhinārthakatve bhavet | parihārastu dūṣaṇakharau rākṣasau yatra varṇitau | ihānukto'pi vālmīkiḥ pratīyate | ‘prauḍhaviśeṣaṇayogādviśeṣyapratipattiḥ’ iti vacanāt | kiṃ cāsau bhagavānmartyaloke kāvyasṛṣṭiprathamavedhā nirupamaramaṇīyakarāmāyaṇanirmāṇapravīṇatayaiva nirdiśyamānaḥ prakṛṣyate | na tvitarasādhāraṇasaṃjñāmātranirdeśena | ata eva kavitotkarṣacamatkṛtena vākyasamāptiṃ pratīkṣitumakṣameṇa trivikrameṇa vākyagarbhe'pi tasmai nama iti bhaktiprakarṣaprakāśanamuktam | ardhayorvyatyāsapāṭhe tu garbhitadoṣaśaṃkaiva na syāt |

3.12

vyāsa iti || sa kṛṣṇadvaipāyano vandyaḥ | kiṃbhūtaḥ | kṣāntānāṃ madhye'tiśayena praśasyaḥ | tathā yenedṛśī sarvatra vikhyātā vistaraṇaśīlaṃ bhārataṃ yasyāṃ sā bhave saṃsāre gīrvāvisṛṣṭā| ka iva | himavāniva | kiṃbhūtaḥ saḥ | kṣamābhṛtāṃ bhūbhṛtāṃ śreṣṭhaḥ| tathā yena bhave śive ratānuraktaivaṃ shape [error: ratānuraktaivaṃ] ratānuraktaivaṃ shape [correction looks like ratānuraktaivaṃ] ratānuraktaivaṃ shape [let's re-read: ratānuraktaivaṃ shape? No: ratānuraktaivaṃ shape? No, let's zoom in: ratānuraktaivaṃ shape? Text: tathā yena bhave śive ratānuraktaivaṃ shape? No: tathā yena bhave śive ratānuraktaivaṃ shape? tathā yena bhave śive ratānuraktaivaṃ shape? "ratānuraktaivaṃ shape" - "ratānuraktaivaṃ" ? No: "ratānuraktaivaṃ shape"? Ah, "ratānuraktaivaṃbhūtā gaurī sṛṣṭā| kiṃbhūtā| vistāriṇī bhā" Wait, "ratānuraktaivaṃbhūtā": ratānuraktai + vaṃbhūtā? No, ratānuraktaivaṃ? No, ratā (anuraktā) - wait, "ratānuraktaivaṃbhūtā"? Look at the characters: "ratānuraktaivaṃ" wait, it's "ratānuraktaivaṃbhūtā"! Wait: ra tā nu ra ktai vaṃ bhū tā - ratānuraktaivaṃbhūtā "ratānuraktaivaṃbhūtā" ? ra tā nu ra ktai vaṃ bhū tā Yes: ratānuraktaivaṃbhūtā! Wait, look at "रतानुरक्तै...": ra ta ā na u ra kta ai va ṃ bha ū ta ā - ratānuraktaivaṃbhūtā! "kiṃbhūtā | vistāriṇī bhā kāntiryasyāḥ |
" tathā yena bhave śive ratānuraktaivaṃbhūtā gaurī sṛṣṭā | kiṃbhūtā | vistāriṇī bhā kāntiryasyāḥ |

3.13

karṇeti || karṇasya rādheyasyānte vināśe sati vibhrameṇa vismayena vegaṃruḍasya bhrameṇa vā'tilāghavena bhrāntā vicalituṃ pravṛttāḥ kṛṣṇapārthaghṛtarāṅgā yasyām | keva | kānteva | kiṃbhūtā | śravaṇaparyante vilāsena bhrānte sphurite kṛṣṇārjune śyāmavalakṣe vilocane netre yasyāḥ |

3.14

śaśvaditi || bāṇaḥ kaviḥ śaraśca | guṇāḍhyakavivṛhatkathākāro guṇena jyayā yuktaśca | na madākāraṃ stabdhatvādirūpaṃ dharatītyevaṃśīkaviḥ | bāṇākarṣaṇāya namadākāraṃ dharatītyevaṃśīlaṃ dhanuḥ | rañjitaḥ pramodaṃ prāpitaḥ | aramatyarthaṃ jito janaḥ pratipakṣalokaśca |

3.15

itthaṃ kavivarṇanaṃ saṃkṣipannāha itthamiti || tarhi kathāgrathanaprayatnena kimityāhaathaveti |

3.16

bhaṅgaśleṣamuktiviśeṣeṇa saṃvṛṇvannāha—vāca iti || yato hetoḥ kaveḥ kāvyakarturnaiko raso naikā ruciḥ prasattilakṣaṇā vyutpattilakṣaṇāpyasti |

3.17

nanu prasattimārgeṇa komalameva kāvyaṃ nibaddhyatām , kimitareṇa vyutpattimārgeṇa bhaṅgaśleṣakṛtakāṭhinyenodvegahetunetyata āha—kāvyasyeti || komalasya prasannasyetarasya vyutpannasya kāvyasya racanācārutvena raso'pi śṛṅgārādiraso'pyanyādṛśo'nyarūpo vyutpatticaryayā sotkarṣa iva syāt| kasyeva | āmraphalasyeva | yathāmraphalasyākāravaisādṛśyaṃ bandhasya vṛntasya nīlapītādicchāyāyāśca viśeṣeṇa yāvadrasaḥ sasvādo'pyanyādṛgbhavati | badhyate'neneti kṛtvā bandho vṛntaṃ phalārambhakarasakaṇikārūpo vā | kāvyapakṣe bandho racanā |
śrūyanta iti || yantra maharṣervaṃśa īdṛśā brāhmaṇāḥ śrūyanta ityanvayaḥ | kīdṛśā| śravaṇa ākarṇana ucitā yogyāḥ | puṇyarūpatvāt | candanapallavāstu śravaṇayoḥ karṇayoravataṃsīkaraṇāya yogyāḥ | puṇyajanā yātudhānā laṅkāvāsino neti virodhaḥ | puṇyāḥpavitrā janā lokā alamatyarthaṃ na kāpuruṣā iti virodhaparihāreṇa brāhmaṇāḥ praśasyante | evamagre'pi | tathā sūtreṇa tantunā sahitā apyatyantaṃ paṭābhāvavantaḥ | sūtreṇopavītena vedapāṭhena vā yuktā api na lampaṭā lālasāḥ | tathā prakarṣeṇa siddhā agnisaṃskāre niṣṭhāṃ prāptā api pūpādyāste kathamalaṃ na pacyante sma | prasiddhā vikhyātā na lampākā lampaṭāḥ | tathā kāmavarṣiṇo'pi nālaṃ meghāḥ | abhilaṣitadātāro'pi sanmārgasya laṅghanā na | tathālapāvasthā api nālaṃ śiśavaḥ | taruṇāvasthā api na dīrghakeśāḥ | agnihotritvāt | tathā mahānto naṭā api na nṛtyabhūmyupajīvinaḥ | mahānto bhāratākhyāyakā api nātyarthaṃ gopāṅganopajīvanti | 'rājāṅgaṃ teja ādatte' iti doṣaśravaṇāt | tathā bhuktadevāṅganā api na rambhayā yutāḥ | sevitāni jalapradhānāni sarāṃsi yaistathāvidhā api na ca ye'ramatyarthaṃ bhayānvitāḥ ||

3.19

teṣāmiti || kūrṇitākṣāḥ sukhārikiṃcinnimīlitanetrāḥ |

3.21

so'hamiti || mohādajñānādgatimapi bakaḥ svabhāvasubhagagaterhaṃsasyāpekṣayā paṅguḥ athavā daivātkathaṃcidbhagnacaraṇatvādvakaḥ paṅguḥ |

3.22

bhaṅgeti || yathā bāhubhyāṃ dustaraḥ samudrastathā bhaṅgaśleṣakathābandho'pi duṣkaraḥ ityaupamyādvastusaṃbandhaḥ | 'abhavanvastusaṃbandha upamā parikalpakaḥ' iti |

3.23

utphulleti || duṣṭamukhaiḥ kriyamāṇatvādālāpā api duṣṭā nindākarāḥ || 'ullāpāḥ' iti pāṭhe kākubhāṣitāni || durmukhaiḥ svairaṃ kriyante | gallaśabdo grāmyo'pyatra durmukhānāmakavīnāṃ grāmyāṇāṃ nindābhidhāne prayuktaḥ samucita eva |

3.24

saṃgateti || ruciro ramya āśrayo nalopākhyānalakṣaṇo yasyāḥ seyaṃ mama svasthairavyagrairālokyatāṃ vimṛśyatām | svasthe citte buddhayaḥ sañcaranti | kiṃvā | śobhano rasaḥ śṛṅgārādiryatra tathoktenārthena saṃgatocitā | aucityaṃ hi rasasya paramarahasyam | uktaṃ ca-'anaucityādṛte nānyadrasabhaṅgasya kāraṇam | prasiddhaucityabandho hi rasasyopaniṣatparā ||' tathā ramyā bhaṅgaśleṣoktibhirmanoharā | pakṣe svaḥ svarge tiṣṭhantīti kṛtvā svasthaiḥ svargavāsibhiḥ || "kharpare śari vā visargalopaḥ” || kiṃvā | surāṇāṃ sārtho vṛndaṃ tena saṃgatā kṛtasaṅgā | tathā meruḥ suragiriściramāśrayo yasyāḥ |

3.25.1

udātteti | udāttena mahātmanā nāyakena nalenopetā | tathaujaḥprasādādiguṇayuktaṃ vṛttaṃ chandobaddhaṃ muktakaṃ gadyātmakaṃ ca yasyāṃ sā campūrgadyapadyamayī sāṅkocchvāsā kathodāttena mahārgheṇa nāyakena hāramadhyaratnenopetā | tathā tantumathyo vṛttamuktā vartulamauktikāni yasyāṃ sā muktāhāralatā ca kena citte vakṣasi ca na kriyate | astīti | 'ā samudrāttu vai pūrvādā samudrācca paścimāt | tayorevāntaraṃ giryorāryāvartaṃ vidurbudhāḥ ||' iti manūktalakṣaṇa āryāvarto nāma prasiddho deśo'sti | kiṃbhūtaḥ | nīreṇa dhānyena ca manojñaḥ | pakṣe'rasikasya manojñaḥ | tathā bhāratavarṣasya maṇḍanabhūtaḥ | pakṣe bhāratasyetihāsasya | tathā viṣayo deśaḥ | pakṣe indriyārthaḥ | tathā na dṛṣṭaḥ prakṛtīnāṃ nipātaḥ svapadātpatanam, upasargo dhanāpahārādirupadravaḥ, lopo devadāyabrahmadāyādyapālanam, varṇavikāraścāturvarṇyavyavasthā yasmin | pakṣe prakṛtayo dhātvādayaḥ, nipātāścādayaḥ upasargāḥ prādayaḥ lopaḥ prasaktasyādarśanam, varṇavikāro'kṣaravikṛtiḥ | tathā candrabhāgayā nadyā candrakhaṇḍena ca bhūṣitaikadeśaḥ ||

3.25.2

yasminniti || kuṣṭhamauṣadhaviśeṣo rogaviśeṣaśca | sphuṭyate vyajyate'rtho'neneti sphoṭo vaiyākaraṇaprasiddhaṃ śabdabrahma | sa ca vākyasphoṭaḥ padasphoṭaśceti dvidhā nityaśca | tasya prakarṣeṇa vādaḥ kathanam | sphoṭasya piṭakasya pravādaśca | saṃnipāta ubhayahastayojanam | yaduktam-yasyāṃ dakṣiṇahastena tālaṃ vāmena yojayet | ubhayorhastayoḥ pātaḥ saṃnipātaḥ sa ucyate || vātapittaśleṣmaṇāmekatra yogo rogaviśeṣaśca | grahāṇāṃ sūryādīnāṃ meṣādirāśau saṃkrāntiḥ | graho bandhanaṃ tasya saṃkrāntiśca | bhūtataḥ pradhānākhyaṃ tattvaṃ mūlaprakṛtiḥ | tato mahān mahatastasmādahaṃkāraḥ | ahaṃkārācca pañca tanmātrāṇi ( pṛthivyādipañcatanmātrāṇi ) | evamaṣṭau | tata ekādaśendriyāṇi pañca bhūtāni ceti ṣoḍaśa vikārāḥ | evaṃ caturviṃśatitattvāni | pañcaviṃśastu puruṣaḥ | tathā ca'mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta | ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ ||' iti sāṃkhyāḥ | tataśca teṣveva bhūtavikārāṇāṃ vādaḥ pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigrahaḥ | pakṣe bhūtasya pretasya vikāraḥ | kṣayaḥ sūryodayakālavṛttitvaṃ rogaviśeṣaśca | gulmaḥ stambo ruñcā | gale grahaṇaṃ baḍiśena rogaviśeṣaśca | gaṇḍakāḥ khaṅgipaśavo hrasvasphoṭakā vā | śūla āyudhaviśeṣo rogaviśeṣaśca || yatreti | yatra deśa ete padārthāḥ | tadyathā | yeṣu pariṣaṇmaṇḍapeṣu grāmavṛddhā upaviśanti te caturāstaistathā gopai rupaśobhitāḥ | yadvā caturairdakṣairgoyaiḥ paśuprāvyajīvibhirupaśobhitāḥ | gośabdasya paśumātravacanatvāt |

3.25.3

saṅgrāmapakṣe ‘ca’ iti chedanīyam | tuṅgakyuccāni sakalāni saṃpūrṇāni vā bhavanāni gṛhā yatra | nagāśca tuṅgeḥ puṃnāgairupalakṣitaṃ kalabhairimaḍimbhaiḥ sahitaṃ vanaṃ yatra | puṃnāgakaripotayutā ityarthaḥ | yadviśvaprakāśaḥ- 'tuṅgaḥ puṃnāganāgayoḥ | tuṃgaḥ syādunnate'nyavat' | purāṇi śobhanamācaraṇameva maṇḍanaṃ yatra | nūpurāṇi sarvathā caraṇabhūṣaṇāni | dānabhogābhyāṃ sahitā janāḥ | śaśvadbhabhogā vāyavaḥ | dayitānāṃ sakāmollāpena sārāṇi yauvanāni | vanāni priyālaṃ rājādanaṃ panasaṃ ceyanti prāpnuvanti | viṭapibhyastarubhyo hitā vāṭikāḥ | ceṭikā dāsyastu viṭaiḥ pihitā veṣṭitāḥ | ikṣukṣetre satrāṇi dānaśālāḥ | nirvṛttyā vṛterabhāvena svacchandaṃ sthīyate yatra | nivṛtteḥ sukhasyāspadāni kalatrāṇi | taḍāgabhāgā jalāvilā jalārthibhiḥ sadā sevyatayā jalapicchilāḥ kṣaṇāḥ, avatārāditīrapradeśā yatra | yadvā jalairāvilā nīrandhrāḥ pūrṇāḥ kṣaṇāḥ khātakāni yatra | agādhāḥ | paśupuruṣā'stu jaḍā vilakṣaṇā vyapetaśāstrāḥ | yadvā avibhirmeṇḍhairlakṣyante | yadvā'vīnameṇḍaॉllakṣayanti | paścātkarmadhārayaḥ pratyakṣādipramāṇarahitāśca | kūpa bhagnakumbhakarṇāḥ sphuṭitaghaṭakaṇṭhāḥ | ghanāḥ pracurāḥ svāḥ svakīyāḥ pātālamūlotthā na tu pravāhādipūritā āpaḥ pānīyāni yeṣu | yadvā ghanasvā bahudravyā āpo yeṣu | vāpī-kūpādau hi jīrṇoddhārārthaṃ nidhirbhavatīti khyātiḥ | kiṃkarāstu bhagnaḥ śrīrāmāgamanakathanena kumbhakarṇasya rakṣaso ghanaḥ pracuraḥ ṣaṇmāsāvadhikaḥ svāpaḥ śayanaṃ yaiḥ | gāvaḥ pīvaraṃ ca tadūdhaśca pīvarodhastasmātpīvarodhaso hetoḥ sarita iva | yadvā pīvaramṛdha āpīnaṃ yeṣām |

3.25.4

atra 'gośabdo dhenvartho'pi strīnaraliṅga' iti vyāḍiḥ | tataḥ puṃstvādanaṅ na | saritastu pīvasthūlaṃ rodhastaṭaṃ yāsām | kulastriyaḥ satīvratenāpagatā naṣṭā doṣāḥ kalaṅkā yāsām | sūryadyutayastu tīvratāpadoṣeṇa sahitāḥ || yatreti | kiṃbhūtāḥ kedārāḥ | manohārīṇi sārasānāṃ dvandvāni yeṣu | tathā tatpuruṣeṇa tatsvāminā dvigunā goyugayuktenādhiṣṭhitāḥ bahavo'pi gāvaḥ santi | dviguneti copalakṣaṇam | athavā cakāro'pyarthe | dvigunāpi tatpuruṣeṇādhiṣṭhitāḥ | tathā dṛśyamānā bahavo vrīhayo yeṣviti bhūmeḥ sasyasaṃpaduktā | gadyabandhāstu sanohāriṇaḥ sārāḥ śreṣṭhāḥ | sadvandvāḥ dvandvasamāsasahitāḥ | tathā tatpuruṣeṇa dvigunā ca samāsenādhiṣṭhitāḥ | tathā dṛśyamānabahuvrīhisamāsāḥ | tathā ca dvandvatatpuruṣadvigubahuvrīhisamāsabahulā ityarthaḥ ||

3.26

nāsti seti | yanna deśe sā kāpi nagarī nāsti | yasyāṃ na vāpī nipānam | na payodharā payaḥpradhānā bhūmiḥ | naca taruṇī pīnastanī strī dṛśyate | yadi punastattrayamapi caturthapādena viśeṣaṇīkartumāgrahastarhi payobhūbhyorevaṃ vyākhyāyate | 'ṇu stutau' | navaṃ stutimāpnuto'bhīkṣṇamiti navāpinī | tathābhūte inapayasī svāmijale dharatīti tathoktā vāpī | bhūstu vapantyabhīkṣṇamiti vāpinaḥ karṣakāsteṣāminā ājīvahetutvātsvāminaḥ | payodharā meghā yasyāṃ tathābhūtā | paścāttatsaṃbandhaḥ | avṛṣṭiniṣpādyasasyeti bhāvaḥ | ayamarthastenāḥ | praśastasvāmipayaskā vāpī, avṛṣṭiniṣpāditasasyā bhūmiḥ taruṇī pīnastanī ca kāntā, yasyāṃ dṛśyate saiva nagarī yanna deśe'stīti, athavā yanna deśe sā nagarī nāsti yasyāṃ nagaryāṃ vāpī strī ca na dṛśyate | kīdṛśī vāpī | na na payodharā | api tu payodharā | nañdvayasya prakṛtārthasūcakatvāt | strī ca kiṃbhūtā | navā taruṇī | tathā pīnapayodharā | sarvāsvapi nagarīṣu payodharā vāpyastaruṇayaḥ pīnastanyaśca striyo dṛśyanta iti bhāvaḥ |

3.27

bhavantīti || śākhā vigatapallavā yatra bhavanti| janasya vipadāṃ lavā api na syuḥ |
yatreti || yatra janāḥ svargiṇamapi nyakkurvanti | kulīnā abhijātāḥ | vimānatā tiraskāraḥ | vasu dhanam | pace kuḥ pṛthvī tasyāṃ līnāḥ | vimānaṃ devayānam | vasavo'ṣṭau dhruvādayaḥ | devanyakkārastulyārthe vyākhyeyaḥ || kathaṃ cāyaṃ svargānnādhikaḥ ||
yatreti || gauryo gaurāṅgayaḥ śuddhobhayānvayā vā striyaḥ | mahānīśvaro'tisamṛddhaḥ | sa haśriyā śobhayā saśrīkāḥ | harayo'śvāḥ | kanakapradā nṛpāḥ | svarge tvekasminneva gṛhe gaurī umā | eka eva maheśvaraḥ śivaḥ | salakṣmīko viṣṇureka eva | na bahavaḥ | dhanadaḥ kubera ekasminneva sthāna eka eva | kevalaṃ param | adhipibatītyadhipaḥ | surāyā madyasyādhipaḥ surādhipo na rājā | na ca ko'pi viruddhanāyakaḥ | surāmadhipibatīti vākye lakṣyadūṣaṇamaprasaṅgāt | surāprapāvat | svarge tu surāṇāmadhipa indraḥ | vināyako gaṇeśaḥ ||
yatreti || latāsaṃbandho valloyogaḥ | kalikāyā upakramaḥ | pakṣe 'calatāsaṃbandhaḥ' iti samuditaṃ padam | calatā laulyam | kaliḥ kalahaḥ | kopaḥ krudh | tayoḥ kramaḥ ||
yatreti || camarakā goviśeṣāḥ | paramamutkṛṣṭaṃ himaṃ tuhinam | pakṣe marako maraṇa bāhulyam | parasya mahimā māhātmyam | tasyopaghātaḥ ||
yaśceti || na vidyata ītirūpadravo'sminnityanītiḥ| vaṭā nyagrodhāḥ| avaṭāḥ kūpādigartāḥ| kāravaḥ śilpinaḥ| tathā na gatā na bhraṣṭā rūpaśobhā yasya| againaṃgaistarubhiścopaśobhā yasyeti vā| apirvirodhe| sa ca tulyārthavyākhyayā| kutsitamīṣadvārūpaṃ kārūpam ||
yatra ceti || idamete kurvanti na janāḥ| gururbṛhaspatiḥ| mātrā varṇāvayavaḥ| mitraḥ sūryaḥ| bandhujīvaṃ bandhūkam pace sugamam| mātrā jananyā saha ||

3.28

deśa iti || anukrośena kṛpayā saṃpannairyukto'sau deśaḥ sarvasyāpi priyaḥ | pakṣe'nukrośe saṃpannānyannajalatṛṇādibhiḥ samṛddhāni | athavā'nugatāḥ parasparasaṃbaddhāḥ krośā anukrośāstaiḥ saṃpannāni |

3.29

tasyeti || puruṣottamo viṣṇuḥ puṃśreyāṃśca |

3.30

janeti || janasya nītyā hṛṣṭamanasā suprabhunā kṛtaharṣā tathā na bhraṣṭanayā api tu sannitīmatī | sā purī ramyā bhāti | yata evānaṣṭanayā ataeva jano nītimān | gaurī tu nagasya himādrestanayā | tathā jananī māteti hetorhṛṣṭamanasā | ataeva śobhanena harṣocitākṛtisundareṇa svāminā skandena kṛtānandā | tathā manasi haro yasyāḥ |
yasyāmiti || śālaḥ prākāraḥ| indranīlamaṇikiraṇānnīlatṛṇatulyāṃṅgilittvacaḥ saptasaptisaptayaḥ skhalanti ||
yasyāṃ ceti || sphaṭikasya salilaṃ padapaṅkteśca kamalamupamānam ||
yasyāṃ ceti || divi bhavairiva divyai ramyairdevakulairdevagṛhaiḥ pakṣe divyaiḥ svargāṅgavaiḥ kalpadrumādibhirdevānāṃ kulairanvayairvālaṃkṛtāḥ | apāṃsureṇurahitaṃ vastraṃ yeṣām | pakṣe suṣṭhu vasantyeṣviti suvasanāḥ| 'apām' iti kartari ṣaṣṭhī | jalādhārā ityarthaḥ | mattavāraṇo'pāśrayo mattebhaśca | surasena sujalena | svargabhūpāstu surasenayā tridaśasainyenānvitāḥ | adhikamiti kriyāviśeṣaṇam | dharoddeśaḥ pṛthvīpradeśaḥ| vihārāścaityāni | pakṣe kaṃdharoddeśa ityadhikaṃ dharoddeśam | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ ||
yasyāṃ ceti || kṣaṇo bhūmikhā | sudhā lepaviśeṣaḥ | pakṣe bahūni lakṣaṇāni yeṣām | tayā suṣṭhu dhāvantaḥ| raṅgo nartanasthānam | pakṣe suśobhinastaraṅgā yeṣu | bahudheti bhinnaṃ padam | anyairviṭairniruddhāḥ | pakṣe bahubhirdhānyairniruddhāḥ | āśukaviḥ śīghrakaviḥ | pakṣe śukāḥ pakṣiṇaḥ | sugandhīni dravyāṇi paṇyameṣāṃ te saugandhikā vaṇijaḥ kalhārāṇi vā | prasāro ladhvāpaṇo vistaraśca ||

3.31

bhūmaya iti || bāhye ārāmairmadhye rāmābhirupaśobhitāḥ | yasyāṃ ramyavayasāṃ yūnāṃ vividhapakṣiṇāṃ ca mudaṃ kurvanti | vapuṣmatāṃ kālakṛtāvasthā pakṣī ca vayaḥ |
yasyāṃ ceti || bhakto bhaktimān | bhaktaṃ cānnam | saṃnidhānaṃ naikaṭyam | samyaṅnidhiśca | akṣaraṃ varṇaḥ | pakṣe akṣaḥ pāśakaḥ | akṣarase sthitamavadhānaṃ yeṣām | kāntāre vane agaḥ sallakyādivṛkṣastatpriyāḥ | pakṣe kāntā vadhūḥ ||
yasyāṃ ceti || avyayabhāvo'vyayatvam | pakṣe vyayo dānādinopayogastadabhāvaḥ | dānavicchittirmadaśobhā tyāgavicchedaśca | bhogaḥ sarpavapurvilāsaśca | bhaṅga āmarddanam | kuṇḍa syāścaturdaśa | evamekonapañcāśat | teṣāṃ viśeṣeṣu kūṭaśabdaprayogaḥ | pakṣe kūṭaṃ kapaṭaṃ prayogo vyāpāraḥ | vṛttiḥ śāstravivaraṇam | ājīvanaṃ ca | sthānakabhedaḥ saṃmukhaṃ parāṅmukhaṃ saṃpūrṇāvalīkaraṇamiti yāvat | vyāghātaśca | snehastailādiḥ premā vā | pratipannāni parasparapratītāni ca tāni janahṛdayāni ca | gītasya tānā dvaye | eke kūṭākhyāḥ pañcatriṃśat | anye ca śuddhāyavarūpaṃ pārśvagatam | tato bhāgadvayenaikataḥ patatāmyatra ca ghaṭatā krameṇa ṛju ṛjuvāgatadvayarddhāttārdhnaṛjusaṃjñāni ceti sthitasthānakāni pañca | gamanamālīḍhaṃ tvaritaṃ tribhaṅgamityākhyāni ca catvāri gacchatsthānakānīti | evaṃ ca navānāṃ sthānakānāṃ bhedaścitreṣu | pakṣe sthānakasya rakṣaṇīyanagarāderbheda upajāpo na satpuruṣeṣu sattvāt ||

3.33.1

cārviti || cārvī manojñā | satataṃ sādhvācāraprahvasādhuśritā sā nagarī purī garīyasyā śriyā na tyaktā | tasyāmiti || śatrukrāntāśrupūre taratpratāpa eva rājahaṃso yasya | tathā jayastambhairbhūṣitabhūmaṇḍalaḥ | tathā stambhopamadordaṇḍe nyastā śālabhañjikeva jayalakṣmīryasya | sa vīrasenasunurnala iti prasiddho nṛpa āsīt | bahudhānekaśo raṇe kṣamaḥ | pakṣe bahūnāṃ dhāraṇe kṣamaḥ | ābhogaḥ pūrṇatā | vasudhāṃ devadvijasaṃbaddhāṃ haratyevaṃśīlo na | pakṣe navayā sudhayā lepaviśeṣeṇa hārī ramyaḥ | anekadhā saptāṅgatvadbahudhā māyā lakṣmyā āśrayaḥ | pakṣe'nekasya pracurasya dhāmna āśrayaḥ | sadā nityaṃ navo ramyatayā pūrva eva | pakṣe dānavaiḥsaha viśveṣāmamitrāṇāṃ trāsakṛt | pakṣe viśvāmitro muniḥ | parīkṣito nayaḥ ṣāḍaguṇyaṃ yena | pakṣe parīkṣedrabhimanyusutasya sutaḥ | parasmintchubhe āsitaḥ | pakṣe paraśuḥ | kuṭhāraḥ | alaghuko gauravārhaḥ | tathā daṇḍasya vadhaparikleśārthaharaṇalakṣaṇasya bhaṅgena muktyā rañjitalokaḥ || pakṣe bṛhaddhanurbhaṅgaharṣitajanakākhyanṛpaḥ || yasyeti || yasya nalasya prācuryādekasminbrahmāṇḍe'mānto'nekabrahmāṇḍanirmāṇaṃ kārayiṣyanta iva svargāibhiniṃtyameva ślāghyamānatvātkarṇalagnaḥ śrutau vijñāpanāthaṃ nikaṭībhūtāḥ ||

3.33.2

yasmiṃśceti || gītādiṣveva jātisaṃkarādīni na prajāsviti parisaṃkhyayāvadhāraṇam | gīteṣu nandayantīprabhṛtayo jātayo'ṣṭādaśa | tāsu saṃkaro miśrapratītiḥ | pakṣe jātayo viprādyāḥ | saṅkaro'nucitasambandhena viplavaḥ | tālaścañcatpuṭādiḥ | layā drutamadhyavilambitalakṣaṇāḥ | pakṣe ālayo gṛhama | karaṇāni talapuṣpapaṭādīnyaṣṭottaraśatasaṃkhyāni | pakṣe viṣamātsvārthe kaḥ | raṇo yuddham | daṇḍaḥ koṇaḥ | karaḥ pāṇiḥ | pakṣe daṇḍo vadhādiḥ | karo rājñe deyo'śaḥ | prahāro ghāṃtanam | prabandhāḥ sātatyāni prakṛṣṭabandhāśca | pāśo bandho bandhanarajjuśca | sārayo hi dāyairvadhyante | akṣārthaṃstu pāśaka eva pratītaḥ | hastaḥ ketako garbhaḥ pāṇiśca | pādasya mūlasya racanā | nyagrodhapādapaḥ pādānracayati kalpayati | pakṣe pādasyānreḥ kalpanā kartanam | netraṃ vastraviśeṣo nayanaṃ ca | viśeṣeṇāṅgapramāṇene kartanaṃ vikartanaṃ vikhaṇḍanaṃ ca || yeneti || vijayatā sunetreṇa yena bhūḥ kāntā ca sā tena sukhena nirviṣṭā bhuktā | sātaṃ sukham | yadamarasiṃhaḥ—'śarmaśātasukhāni ca' iti | kāmarūpo deśaviśeṣaḥ | priyā tu kāmyata iti kāmamabhilaṣaṇīyaṃ rūpam, kāmamatiśayena rūpaṃ vā dharatītyevaṃśīlā || yasyā iti || yasyā bhuvaḥ viśeṣaka-lāṭa-kuntala-nāsikya-madhyadeśa-kāñcī ityevaṃrūpā deśāḥ | lavalī latāviśeṣaḥ | sarasāṃ mālikā śreṇī | kāmakoṭināmnī devī | priyāpakṣe viśeṣakaṃ tilakama | lalāṭamalakam | kuntalāḥ keśāḥ | nāsikāyāṃ bhavo nāsikyaḥ | madhyadeśa udaram : bahulā bahvyo valya udararekhā yatra tathā saha romapaṅktimaṇḍanena | prakaṭitānaṅgotkarṣavilāsaḥ kāñcīpradeśaḥ śroṇī ||

3.33.3

yasyā iti || aṅge'ṅgākhyadeśa eva raṅge nartanasthāne nirupamavāyau sati vanaśrīrnṛtyantīva | vātataralanameva nartanam | kṛṣṇā pippalī | agarucandanau vṛkṣaviśeṣau teṣāmāmodaḥ | bahunāṃ lakucānāmābhogo vistāraḥ | tau bhūṣaṇaṃ yasyāḥ | pakṣe carcāvaśātkālāgarucandanayorāmodena vyāptastanavistāramaṇḍanā | naveti yauvanaśrīriti ca bhinnam ||

3.33.4

kiṃ ceti || ko'pyaparicchedyamahimā | tathā navaḥ pūrvavilakṣaṇo'vatāro janma yasya sa tathābhūtaḥ | yadi vā 'ṇu stutau' ityasya navāḥ stutayo'vatāryante yasminniti stavāspadam | sarvorvīpatibhyo'nyo'sādhāraṇa eva sa nalo rājā | puruṣeṣūttamaḥ | tathā amo rogo'syāstītyamī | nāmī anamī nīrogaḥ | yadi vā namayati śatrūnavaśyamiti kṛtvā namī | pratāpākrāntaricakra ityarthaḥ | tathā na rūpe dūṣitaḥ | tathā svīkṛtadharādhuro'pi na kūrmirbhaṅguraḥ | kutsitormiḥ pīḍā yasya sa kūrmiḥ | aṅgīkṛtabhāro hi pīḍāvānbhavati | yaduktam - 'ūrmiḥ pīḍājavoskaṇṭhābhaṅgaprākāśyavīciṣu' | tathā varamāhavaṃ puṣṇatā kleśena na dharāmapi tu sukhenetyarthaḥ | nareṣu siṃhaḥ śauryāt | na ca samutpannaṃ hiraṇyaṃ dhanaṃ kaśipu bhojanācchādanādi yasmāt | tathā balināṃ rājñāṃ bandhane vidhāne vā manodainyaṃ na cākarot | rāmaḥ sundaraḥ | alamtyarthaṃ kasya brahmaṇa īśvarasya śaṃbhośca śriyaṃ nāpi na ca hatavān devasvāpahārī netyarthaḥ | brahmeśau devānāmupalakṣaṇam | buddho vidvānna pāpakulotpannaḥ | anya eva purāṇapuruṣāddaśāvatārādvisadṛśa eva navāvatāro navasaṃkhyāvatāraḥ | ko'pyayaṃ puruṣottamo viṣṇurityuktileśaḥ | tatpakṣe mīnakūrmavarāhanarasiṃhavāmanarāmabuddhakalkino'vatārāḥ | hiraṇyakaśipubalilaṅkeśvarāstatpratipakṣāḥ | samaḥ paraśurāmo'pi | tadā | alamiti bhittvā ku īṣadrīśvaraḥ keśvaraḥ sahasrārjuno jamadagnihomārjunīmātraharaṇāt | rāmaḥ kṛṣṇaḥ tathā kena vāyuneṣṭe samartho bhavati pavanāśanatvāt | yadvā kasya pānīyasya yamunāhradalakṣaṇasyeśvaraḥ svāmī keśvaraḥ kālīyasarpasya śriyamapajahāra ||

3.35

yasya ceti || arthādapeto'pārthaḥ | anyatra pṛthāyā apatyatvāt | apāpaṃ niṣpāpam | pakṣe'petā āpo yasyāt , suṣṭhu upakāreṇa sāram | pakṣe sūpakāraiḥ sūdaiḥ sāram | satpātrapratipādanādānaṃ sacchobhanam | koṭiḥ saṃkhyā | pakṣe koṭiraṭaniḥ| guṇo jyā | vṛṣo dharmaḥ | parva paurṇamāsyādi utsavaḥ putrajanmavivāhādiste dṛṣṭā anuṣṭhitā yatra | pakṣe vṛṣaparvā dānavaḥ | bhramaḥ saṃśayaḥ | pakṣe bhramarebhyo hitam ||
yaśceti || helā śṛṅgāraceṣṭā | yadvā para utkṛṣṭo maha utsavo yasyāṃ tasyāmilāyāṃ pṛthivyāṃ rataḥ | rājanvatī hi mahī sadutsavā | virodhe mahelā strī śāntaścāsau nutanayaśca | śānto jitendriyaḥ | tathā nutaḥ stuto nayo nītiryasya | tathā na kutsitarūpayuktaḥ | pakṣe śāntanuputro gāṅgeyaḥ kurūṇāṃ kṣatriyāṇāmupayogī ||

3.37

nakṣatreti || yasya nalasya kāñcanādrirmeruḥ kāṃcana kāṃcidapi samānatāṃ nāyāti | suṣṭhu jātarūpaṃ suvarṇaṃ yatra | nalapakṣe rūpaṃ saundaryam | ato dvayorapi sujātarūpatvātsāmye niṣedhaḥ| yato nāyaṃ kṣatrādbhavati sma | tathā bhogairna yuktaḥ | nalastu kṣatraprasūtirbhogabhāk | siddhānte tu nakṣatrāṇāṃ bhūḥ sthānam | tathā nabhasi gacchanti ye tairnabhogairdevairyuktaḥ |
tasya ceti || tasya narapateḥ śrutaśīlo nāmāmātyo'sti sma āsīt | yaśasāṃ kuśeśayāni, saṃptārasya sara upamānam ||

3.40

ākarṇyeti || yuvā cāsau rājā ceti yuvarājastasya bhāvo yauvarājyam | kāmasya taruṇarājatvapaṭahopamaṃ nṛtyatkekināṃ ca mṛdaṅgāvadhi dadhānaṃ ghanagarjitaṃ śrutvā mudeva vikasatkandalacchalena pulakitā bhūrbhūtū | śilāndhradhvajānadhārayat |

3.41

parṇairiti || vasante puṣpyanti te dhūlīkadambā varṣāsu ca dhārākadambāḥ || śākhāgremilantaḥ saurabhabharādbhrāntā uparyuparyaṭantaśca te'layaśca ta eva pālidhvajāḥ prasiddhacihnāni yeṣāṃ te dhārākadambadrumāḥ puṣpameva pulakaṃ madena vahanti || harṣaheturgarjanaśravaṇameva | raso jalaṃ rāgaśca | anyo'pi dyumaṇḍalānmilantyā yoṣitaḥ śabdaṃ śrutvaivaṃvidho bhavati 'grantha bandhana' iti yaujādikāddhikalpite ṇici grathituṃ śīlameṣāmiti cānaśi grathamānāḥ | yatkavirahasye 'gāthāṃ granthayati prathatyavirataṃ ślokāṃśca lokottarānragadyaṃ grāthayati sphuṭārthalalitaṃ yo nāṭakaṃ granthati | granthāti śrutiśāstrayorvivaraṇaṃ granthānanekāṃśca yaḥ svacchaṃ yasya manaḥ svabhāvasaralaṃ na granthate kutracit' iti | asmādātmanepadamapi | tathā ca | 'vahati jalamiyaṃ pinaṣṭi gandhāniyamiyamudgrathate srajo vicitrāḥ | musalamidamiyaṃ ca pātakāle muhuranuyāti kalena huṅkṛtena' iti |

3.42

nīramiti | nīraṃ jalamambhojamuktaṃ bhūtalaṃ niḥpāṃsu vanaṃ ca jātīpuṣpasaurabhāndhabhṛṅgajātam |

3.43

dhuteti || kampitakadambadrumasamuhyānniḥsaran yo'sau navaḥ parāgastatsam̐gamena mantharā mandaḥ || tathā ūḍhasīkarakaṇāḥ tathā ratirāgo'sti yeṣāṃ teṣāmatidayitā maruto vātā maroḥ parvatāddvrānti sma || parāgameti parāpūrvvaḥ para utkṛṣṭa āgamo vā |
tataśceti || tiraskṛtā ravitviṣo yena | indragopā varṣāsu jātāḥ kṣudrajantavaḥ ścyotattaruttamālānāṃ saṃvandhi yaddhārāgṛhaṃ tasya sadṛśi || kṣīrodadhau nidrāyamāṇe bāṇāsurabāhucchidviṣṇuryatra || sīmanta iva sīmantaḥ | tataḥ karotiṇyantāt ke tārakāditvāditaci vā rūpam || tasminnitthaṃbhūte meghasamaya ākheṭakāraṇyapālako nṛpaṃ vyajñāpayat ||

3.45

bhindanniti || mandaralīlayā karaṇabhūtayā bhāyayan || atra karaṇāddhayenāttvamātmanepadaṃ pugāgamaśca na bhavati |

3.46

acchācchairiti || candrakiṇo mayūrāḥ| palvalamakhātaṃ saraḥ |
mādyantīti || prothinaḥ sūkarāḥ ||
bhadreti || paryāṇaṃ karotyaśvānām | 'tatkaroti tadācaṣṭe' iti ṇici paryāṇayatyaśvān | paścātsaṃbandhanivṛttau vyākaraṇaṃ sūcayatīti trilokīṃ tilakayatītivatkarmatvam | mana iva turāḥ śīghrā gacchantīti | nirmathitāḥ prothiyūthapānāṃ varāhayūthapānāmāśā icchā yaiḥ ||

3.47

āruhya ceti || kardamena nīlīlohamalādinā raktaṃ kārdmikam | śvabhiścaiścānu gato rājā| gajopetam | agaḥ parvatasamīpoddeśo'pyagastatra jātamagajaṃ taddana māpa ||
tataśceti || udyantaḥ palāyamānāḥ pare utkṛṣṭāḥ śvānastāndadhati | tathā gaṇasya senāyāḥ patayaḥ herambāśca udgṛhyamāṇaparaśavaḥ | siṃhikāsutaḥ kesarikiśoro rāhuśca | śaśaṃ dharatīti śaśadharaḥ pattiścandraśca | pāśaḥ pāṇau yasya sa pāśapāṇirvaṃruṇaśca | jambukaḥ śṛgālo varuṇaśca | yadviśvaprakāśaḥ–'jambukaḥ pherave nīce pratīcīdikpatāvapi' | hariṃ siṃhaṃ mārgaṃ mṛgasamūhaṃ cānusaranti balena bhadrāḥ śaktaḥ | pakṣe harerviṣṇormārgo'dhvā valabhadro baladevaḥ | cakraṃ pāṇau yasya sa cakrapāṇirviṣṇuśca | madhu kṣaudraṃ daityaśca | sūdanaṃ kṣaraṇaṃ māraṇaṃ ca | śivā śṛgālī tasyā gamo gatiḥ pakṣe śivasyāgamāḥ śāstrāṇi | śaivāśca | gṛhītahavirbhujo vīnśakuntānpralokayantaḥ pāpaddhikā hi kapotādipātanāya taruṇāmadhastāttāpanīsaṃjñakāmagnīṣṭikāṃ; kurvanti | pakṣe
ptāgnihotrā vipralokāḥ | khaṇḍitā añjanasya pakṣiṇakapakṣiṇo'dharapravālāḥ pucchāni yaiḥ | yadvā'ñjanasya śākhino'dhaḥpallavāḥ | vātāstu khaṇḍito'ñjanākhyāyāḥ priyāyā oṣṭhapallavo yaiḥ | utkhātā dantidantā yaisyathoktā muṣṭayaḥ saṃgrahā yeṣām | pakṣa utttiptadantidantapradhāno muṣṭiḥ tsaruryeṣu | nistriṃśāḥ krūrakarmāṇaḥ khaṅgāśca | īdṛśāstasya pattayo vanaṃ veṣṭayāmāsuḥ ||
tataśceti || vigatāḥ kalabhā yebhyaste vyapetakaripotāḥ | kuñjarāstu vikalakāntayo bhayāditi śeṣaḥ | khaḍgā dvidhāratvādanekayā dhārayā patantyabhīkṣṇam | gaṇḍakāstu rayenātipatanti | ya udbhinnaśṛṅgāḥ prauḍhāste khaḍaginaḥ | ataeva rayābhipātinaḥ | ta eva bālakāḥ gaṇḍakāḥ | ata eva kūjantaḥ | tarakṣavaścitrakādyāḥ ||
kṣaṇena ceti || sātaṅkāḥ sabhayāḥ | raṅkavo mṛgāḥ | prakāśāḥ spaṣṭā elā latā yatra śaile | rohitaḥ śvāpadaḥ | citrako'pi tadviśeṣaḥ ||

3.49.1

brahmaṇya iti || brāhmaṇe hito brahmaṇyaḥ | tathā brahma vetti | tathā tāpahārī | tathā viprairdvijairyuktaḥ | tathā śabsobhano veṣo yasya | virodhāṃśaḥ sugama eva | brahmavittaṃ brahmasvam | viprayukto viyuktaḥ | 39 || atheti || athānantaramevaṃ varṇanīye'mātye rājyabhāraṃ niveśyaivaṃ varṇanīye vayasi vartamāno rājā sukhātiśayaṃ siṣeve || kadāciditi || asaṃjātaviṣamayuddhabhīrahitānāmapakārī | hariraśvastasya vāhanaṃ vāhyālīpravahaṇam | sa eva vilāsaḥ | pakṣe viṇānmaraṇabhayam | ahiḥ sarpaḥ| harerviṣṇorvāhanavilāso yānalīlā || kadāciditi || madano bāṇo'sano'timuktakaḥ śaraśca muñja ebhirvṛkṣaiḥ samyakchāditāyāṃ parvatacopyām | pakṣe madanaḥ kāmastasya bāṇāsanaṃ dhanustatprakṣiptaiḥ śarairbāṇairviddhaguyāṃ parvatabhuvi | parvatāṅgavati smeti pārvatyām || kadāciditi || kamalānāmākaro vanam | pakṣe kamalāyāḥ śriyaḥ karaḥ pāṇiḥ | anantābhogo'nekavilāsaḥ śeṣāhivapuśca || kadācaneti || rājñaḥ sabhā | pakṣe rajasā guṇena nirvṛtte bhāve sthitaḥ || vyāpāro vyavahāro nirmāṇaṃ ca || kadāciditi || kāntāṅganā kāmyā ca | payodharaḥ stanò meghaśca | vilāsa upabhogaḥ sphuraṇaṃ ca || kadāciditi || aśvāḥ santyasyāṃ tayā senayā yuktaḥ tathā mṛgānugāmī bahuvālatṛṇapathe'bhrāmyat| pakṣe aśvinīmṛgau nakṣatre| inena raviṇā saha senayetyaśvinīviśeṣaṇam | bahuśa iti bhinnam | pavanamārgo dyauḥ | atra pakārātprāgvisarjanīya upadhmānīyo vā | śaṣpapade tu ṣakāra eva | tadevaṃrūpabhede'pi śrutisāmyānna doṣa iti kavisamayaḥ|

3.49.2

tathāca caṇḍadāsakṛte śrīcaṇḍikācarite mahākāvye—'puṣpādapāmiha sadādhigame samṛddhyā puṣpāyaḥ phalabharācca vinamrabhāvam | puṣpāṭpāpi dadhato munivatsujanmāpuṣpādapāti madhu sādhu madhuvrataughāḥ, asyārthaḥ-apāṃ jalānām | adhigame prāptau satyām | puṣpādṛkusumāt| phalabharātphalātiśayāt ca yā samṛddhistayā | pādapāstaravo vinamrabhāvamāpuḥ | samṛddhau hi namratā syāt| jalādhigamaḥ puṣpaphalanāṃ hetuḥ | tāni ca samṛddheḥ | sā ca namratāyā iti | tayā puṣpāṇāmaṅgacchaṇaṃ yatra | tathā'pāpi pāparahitam | śobhanaṃ janma tathā munayo dadhati | tadvadete'pi madhuvrataughāḥ sujanma dhārayantaḥ santo madhu makarandamapuḥ pibanti sma | pādairaṅghribhiḥ pādeṣu mūleṣu vā patantyabhīkṣṇamityanena sadhuprācuryoktiḥ | atrāyuktapādayoḥ ṣakāra eva | yuktapādayostu visarjanīyopadhmānīyānyatara aiva na tu ṣakāraḥ| paraṃ śrutisāmyānna doṣaḥ | aivameva visarjanīyajihvāmūlīyaṣakāreṣvapi tathā 'ye sahajaniṣkalaṅkācarā api bhānti nistrikūṭagamāt | sudhiyaḥ kāṣṭhādaśakaṃdharadhikaṃ sapadi te'śnuvate| asyārthaḥ-sahajo'kṛtrimo niḥkalaṅko nirdoṣa ācāro yeṣāṃ te sudhiyaḥ kāṣṭhādaśakaṃ dik cakraṃ dharaiḥ parvatairadhikamaśnuvate vyāpnuvanti | strīṇāmabhāvo nistri| kūṭaṃ chadma| tasya gamo aṃśaḥ samāhāradvandvaḥ | etena jitendriyatvoktiḥ | apivirodhe | yeṣāṃ kila sahajasvarṇāyāṃ laṅkāyāṃ cāro gatiḥ | te kathaṃ trikūṭācalagamanābhāvena bhānti | daśakandharo rāvaṇaḥ kāṣṭhā diśaḥ| atra svarṇārthaniṣkaśabde ṣakāra eva niṣkalaṅkaśabde jihvāmūlīyavisargau iti bodhyam ||

3.49.3

kadāciditi || akṣaiḥ pāśakaiḥ vinodaṃ krīḍām | pakṣe akṣasya rāvaṇaḥ | vinodaṃ vadham || kadāciditi || śobhanā grīvā yasya | vai sphuṭārthe | mahyaṃ dehīti bruvāṇasya | tathā ā samantāllaghvyāṃ kākau bhinnakaṇṭhadhvanau tiṣṭhatītyalaghukākusthastasya yācñāvaśātsvarabhedavato'rthino yācakasya prārthanā saphalā kriyatāmityamunā prakāreṇa narapuṅgavānnaraśreṣṭhānrāṣṭravān | vā samuccaye | pakṣe vaidehī sīteti pralapato'laghoguṃro rāmasya kākutsthasya saprayojanasya prārthanā saphalā kriyatāmiti vānarapuṅgavānkapīśaḥ sugrīvo niyuktavān || kadāciditi || mārgaṇānyācakān | iṣṭārthasaṃpradānena saumanasyayuktānvidhāya svasya guṇaṃ tyāgākhyaṃ jagato'pi karṇau pūryate aneneti karṇapūraḥ | cvau karṇapūrīcakāra | pakṣe sumanasaḥ puṣpāṇi | mārgaṇā bāṇāḥ | guṇo jyā | karṇapūraḥ karṇāntakarṣaṇam || kadāciditi || uccaiḥ stanābhyāṃ nābhyā ca ramyā | tathā nirnimeṣanetralīlāḥ sakāmāḥ | velāyāṃ vārake vilasanti bhogāyopatiṣṭhanta ityevaṃśīlā vārastrīḥ | siṣeve ambhaunidhistu velā ambhovṛddhīḥ | kīdṛśīstāḥ | uccaiḥstananena śabdenābhiramyāḥ | tathā kṛtamanimeṣāṇāṃ matsyānāṃ nayanaṃ prāpaṇaṃ yaistathoktā vividhā bhramā āvartā yāsu | tathā kaṃ jalaṃ tasya darpeṇa moceṇa saha | dṛpermocanārthatvāt | tathā vilasantyabhīkṣṇam || kadāciditi || na yoddhuṃ śakyā'yodhyā saṃjñā ca | tasyāṃ puri | sumitrairupetaḥ sumitrayā kalatreṇa | vilāsantyo rāmā vilāsinyo yatra tena bharatasaṅgītena vikrīḍadrāmabharatayoravalokanena cāhlādaṃ nalo daśarathaśca bheje ||

3.49.4

atheti || anantaraṃ kasminnapi samaye nṛpamavekṣituṃ varṣā avātaran | varṣā śabdagatastrītvena varṣāṇāṃ sākṣātstrītvamadhyavasitam | tataśca payodharā meghāḥ stanāśca | pataddhārāvalī patantī dhārāśreṇī calantī hārāvalī ca | yadvā payodharayoḥ stanayorantarmadhye'patanto'tisaṃhatatvātpraviśanto hārā yāsām | tathā valībhirudare lekhābhirvirājitāḥ | kamaladalānāṃ kāntamiṣṭaṃ nayanamativāhanaṃ yāsām | varṣāṇāṃ hyativāhane kamalānāmullāsaḥ | pakṣe kamaladalavatkāntanetrāḥ | indradhanuścakrameva vakre bhruvau yāsām | pakṣe suracāpacakravadbakrabhruvaḥ | vidyudeva maṇimekhalā tāṃ tathālamastyarthaṃ kasya jalasyāraṃ vegaṃ dhārayanti | yadvā karasya rājñe deyāṃśasya dhāriṇyaḥ | varṣā hi sasyādisādhakatvātkarasyāpi sādhanam | pakṣe vidyotamānamaṇikāñcībhūṣaṇadhāriṇyaḥ | śiñjānā garjantyastathā muktā mānasaṃ prati prasthāpitahaṃsakā yābhiḥ | yadvā muktahaṃsāni kāni jalāni yāsu | tatsamaye haṃsānāṃ mānase gamanāt | pakṣe śiñjāne śabdāyamāne āmukte baddhe haṃsake caraṇābharaṇe yāsām | prakarṣeṇoḍhaṃ kaṃ jalaṃ tena rajaḥ saṃcārarodhikāḥ| pakṣe pragalbhagajagamanamanojñāḥ | kaṃ jalaṃ dharantīti kaṃdharā meghāste kamrā ramyā yāsu| pakṣe kaṃdharā grīvā || chāditaśaśāṅkakāntayaḥ | tathā kāya pānīyāya lāpāḥ | kalāpāḥ | kuṭumbinījanagīyamānarāsakāḥ | tairūccamukhā meghālokanāyonmukhā maṇḍalā deśā yāsu | paścātkarmadhārayaḥ pakṣe nirjitendudīptyatiśayamuccamuktuṅgamunnatakapolaṃ vā mukhabimbaṃ yāsām ||

3.50

ajanīti || svabhāvato'pi madhyaṃdine skhalitāśvavego ravisatatra kaverūhaḥ |

3.51

atheti || jvarita iva sālasa ityanena śramātiśayoktiḥ | anyo'pi jvarito mūlādīni sevamānaḥ svedabindulakṣyamāṇajvarāpagamo rājate |
tatra ceti || śramamukulitanetrakamalaṃ nṛpaṃ kampitanīpakānanāḥ pavanāḥ harṣayāṃcakruḥ| kuṭajakalikānāṃ karālanaṃ vikāsasam ||
anantaramiti || kauleyakaḥ śvā| kolaḥ sūkaraḥ| pūtkaraṇamārtavyāharaṇam ||

3.52

vallīti || kuthitavatī saṭṭite kaupīnavāsasī yasya| 'parikuthat' iti pāṭhe kutho varṇakambalaḥ| rathyānipatitajaratpaṭakhaṇḍairnirmitatvāt| paṭaccaro jīrṇavastrakhaṇḍam | kramukatvacā pūgadrumavalkalena |

3.53

abjeti || sajaladheriti bhuvo viśeṣaṇam | uṣṇīṣamuttamāṅge lakṣaṇaviśeṣaḥ | tathorṇā bhrūmadhye śubhraromāvarttaḥ yadviśvaḥ—‘uṣṇīṣaṃ tu śiroveṣṭe kirīṭe lakṣaṇāntare’ | tathā | ‘ūrṇā meṣādilomni syādantarāvarttake bhruvoḥ’ |
rājāpīti || kimvadantīṃ vārtām | jātyā maṇayo viśiṣṭajātīyaratnāni ||

3.54

astīti || strī ca pumāṃśca strīpuṃsau | 'acatura—' ityādinā nipātyate |
yatreti || triśūlapāṇinā tripurāntakena | tatrasthena hi tripurāsuro hataḥ ||

3.58

ākāra iti || uragaprabhorvāsukeryathā jihvāsahasradvayaṃ vartate tathā yasyaitāvatyo jihvā bhaveyuḥ sa eva varṇayituṃ kṣamo bhavet | yadā 'jihvāsahasraṃ mukhe' iti pāṭhaḥ| tadā sahasraśabdo'nantabahutvavacanaḥ |

3.60

sā tvamiti || atrāpratyakṣamapi buddhikalpitaṃ pratyakṣamiva manyamāno bhavatorityāha | bhavatī ca bhavāṃśca bhavantau | ‘pumānstriyā’ ityekaśeṣaḥ || mānuṣattve bhūṣaṇabhūtatvāttayormāṇikyatvam |
neti || stobhaśceṣṭāvighātaḥ ||

3.61

strīti || nimnamabhilāṣadīnatvāllāghavāspadam |

3.62

no netreti || yadvadyathā cumbakasaṃjñamaśmakamū | pāṣāṇaṃ karma || ayo lohaṃ kartṛ || cumbati | tathā me'pi manastasyāṃ dhāvati |
so'yamiti || āveśo vyantarādermanasi praveśaḥ ||
svayamapīti || rājā nijaharmyamagāt | tatkālaṃtatkṣaṇāt | antarāle'dhvamadhye | rājā candro'pi | tadā tasminjyotiḥprasiddhe kāle kalāsamūhe aṣṭaśatīlakṣaṇe yadntarālaṃ tatra | militaiḥ parijanairanugamyamānaḥ | kīdṛśaiḥ | sārdrāṇi sāsratvāccyotanti hariṇaśirāṃsi yeṣu tathāvidhā hastā yeṣāṃ taiḥ sraśravaṇāṃ sakarṇām | citrasya citrakāyasya kṛttikāṃ tvacam | upaskaraṃ mṛgayopayogi vahanti taiḥ | ārdraśabdo bhāvavacanaḥ | pakṣe saha ārdrayā nakṣatreṇa, mārthaṃ mṛgaśiro hastaśca nakṣatraṃ yeṣu śravaṇacitre nakṣatre | anayoḥ samāhāradvandvaḥ | tena saha | tāśca tāḥ kṛttikāśca tāsāmupaskaraṃ samavāyaṃ vahanti ||

3.63

hṛdyeti || hṛdayasya bandhanaṃ hṛdyam |

3.64

tamaso yatra vināśaḥ pathikocchvāsaḥ padārthāirbhāsaḥ | udayaṃ pratipadyāsau bhuvanamude jayati caṇḍaruciḥ || iti viṣamapadaprakāśametaṃ damayantyāstanute sma . caṇḍapālaḥ | śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram || iti caṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe prathama ucchvāsaḥ samāptaḥ ||
atheti || anantaramitīti sati sa rājā nikaṭakānane vicaratkiṃnaramithunena gīyamānaṃ rāgaviśeṣeṇoccāryamāṇamidamiti vakṣyamāṇamanaślīlamagrāmyaṃ ślokatritayamākarṇitavān | kiṃvaśiṣṭaḥ | kalahaṃsā eva hāsastena ramyāyāṃ taruṇyāmabhinavapravṛttāyām | atha ca śaradeva taruṇī yuvatiḥ | tasyāmāgatāyāṃ rāgātsvayaṃ prāptāyām | utsuka utka ityuktyantaram | tadā madena kṣībatayā taruṇimodrekeṇa vā kalakalo yasyāḥ | tayā śubhratvādūṃsopamau hāsahārau sto'syāmiti karmadhārayānmatvarthīyaḥ | na karmadhārayāditi tu prāyikam | kiṃ vidadhānaḥ kurvāṇaḥ | kām | ratiṃ cittāsaktim | kāsu | varṣāsu | kiṃbhūtāsu | gataprāyāsu svalpaśeṣāsu | tathā kusumānyeva karṇapūrā uttaṃśāstraiḥ śūnyāni kānanāni vanāni yāsu | tayā madena mukharāṇāṃ mayūrāṇāṃ yā rasanāvalī jihvāśreṇistasyāḥ kalakvaṇitam | tadviśrāmyaddiramadyāsu | varṣodaye hi kekāyante na prānte | madābhāvāt | tathā stokavidyudyotāsu | vyapetahaṃsapakṣipatiṣu aśrathastanāsu | kṣīṇaśukrāsvavyagrahāsu | kāsviva | vṛddhāstriva | tadā | ratiḥ saṃbhogaḥ | gataṃ prakṛṣṭamayamiṣṭaphalaṃ daivaṃ yāsām | tathā kusumaiḥ puṣpadāmabhiḥ karṇapūraiśca śūnyaṃ kaṃ śira ānanaṃ ca yāsām | tathā rasanāyāḥ kāñcyāḥ kvaśitasya mukharamayūro lulitasya madhurāṅgavinyāsasya lāvaṇyasya ca locanalehyakamanīyaguṇasya viralataḍidupayānam | tathā vyapetahaṃsaśuradantarājiṣu patatkucāsu | tathā kṣīṇaṃ garbhasaṃbhavābhāvādvinaṣṭaṃ śukraṃ puṃvīryaṃ yāsu | na punarnivṛttavāryāsviti vyākhyeyam | puṃsāṃ vīryaṃ strīṇāṃ raja iti prasiddheḥ | ataeva na vidyataṃ balaṃ vīryaṃ yāsāmityabalāḥ | rasanāśabdaḥ kāñcīpatte na paraṃ tālavyaḥ | dantyo'pyasti | tathā ca viśvaprakāśaḥ- 'rasanā kāñcijihvayoḥ' iti | dviradamadagandhasya sambandho dviradamadagandho'yamiti pratyabhijñā tayānudhāvite | sandhānapāṭhe tu sandhānaṃ sandhimaitrī sādṛśyamiti yāvat | śaradi saptacchadāḥ puṣyanti | te ca-madagandhayastato gajabhrāntyā saroṣaṃ visphūrjati siṃhavṛnde | mṛṇālikākāṇḍasya khaṇḍanāya yo'sau virāmo'rthācchādasyaiva | tena ramyaṃ yathā bhavati sthitvā sthitvā mṛṇālaṃ carvanti tatkaṣāyasaṃśuddhakaṇṭhāśca nādaṃ kurvantītyarthaḥ | haṃsamaṇḍalāni śaratpraveśamaṅgalamṛdaṅgāḥ | bandhūkakusumasyātilauhityādvirahijanarudhiratvam | śukāvalistoraṇam | kalamasya śvetaśāleḥ gandhaśāleśca rattikā-gītayaḥ kaṃdarparājajayaghoṣaṇaśaḥ | vikasaccālotpalāni śarallakṣmīkaṭākṣāḥ | bhṛṅgagaṇaśca yāntyā varṣāvadhvāḥ prayāṇapaṇavaḥ | ghano megho ghanaṃ ca sāndram | śayanasthānam | nidrādroho vinidrasāndrasarojarājitasarastvaṃ ca śaratprabhātayoḥ samānam |

4.1

dhanyā iti || prollasantyaścitraśālikā ālekhyabhūmikā yeṣu | pakṣe citrā bahuvidhāḥ śālayaḥ | strīsakhā ityubhayatra yojyam |

4.2

kutaḥ strīsakhā ityāha—namitā iti || hi yasmātkāraṇāt | dāreṣu ke niḥspṛhāḥ syuḥ | kiṃ kurvantaḥ | phalabhāreṇa namitā vakritā na mitāḥ stokāḥ kedāreṣu kṣetreṣu śālimañjarīḥ paśyantaḥ | taddarśanaṃ uddīpanavibhāvaḥ |

4.3

prāvṛṣamiti || ramaṇīyatvāt | bahudhā punaḥ punarvilokya prāvṛṣamākāśasya vyomnastirodhāyinīṃ nīrajasaṃ niḥpāṃśuṃ gatāmatikrāntāṃ śaradaṃ ca kāśapuṣparamyām | tathā nīrajaiḥ padmaḥ saṃgatāmanvitām |
anena ślokatrayeṇa priyāgrahavimukho'pyuccaiḥ śṛṅgāragiriśikharaṃ nīyamānastadeva vanaṃ gantumārebhe ||
tata īdṛgvidhena vāyunā romāñcitatanuḥ devetyācāmantrya tavāristrīmukhe vane cedamiti bhaṅgaśleṣoktidakṣayā vanarakṣikayā kathyamānāni vanakautukasthānāni nalo vyalokayat | āndolanavegetyādāvāndolanaṃ taroreva pavanakṛtam | tvadaristrīmukhe aramaṭyarthaṃ gatasaundarye kapolaphalakālaṅkāriṇyo lodhrasya vilepanākhyasya latā maṇḍanavallaryo na bhānti | agarudraveṇa citāścandanadravyasya patrabhaṅgāḥ patravallayaḥ | alikaṃ lalāṭaṃ tilakaṃ puṇḍram | vā samuccaye | ghanaṃ sāndramañjanaṃ tasya yaṣṭiḥ śalākā | abhiramyā saṃskṛtā | prakarṣeṇa nīlāḥ kuṭilakeśāḥ adharo'syāstītyadharī oṣṭhavān | tāmbūlarāga oṣṭhasaṃbaddhaḥ kṛta iti bhāvaḥ | sarvatra nansaṃbandhaḥ | avataratīti tu saṃnihitameva yojyaṃ na pratyekam | pallavitaśabdo lakṣaṇayā pravṛddhārthaḥ | śokātsaṃpralāpamanodaurbalyājjātaṃ śokajam | alamatyartham | vane ca nāraṅgatadgabhiḥ kṛtaśobhe sahajacyutasthūlapāṣāṇasthalībhūṣaṇā lodhrasya taruviśeṣasya latāḥ śākhā bhānti | nāgebhyo rucitāścandanataroḥ pattrāṇāṃ bhaṅgā viśeṣāḥ | tilako vṛkṣo nālikeraistarubhirvyāptaḥ | navā navīnā | añjanasya śākhino yaṣṭiḥ prakāṇḍaḥ | tamālakā iti hrasve kaḥ | ataeva nābhiramyā nāmidṛṣṭā iti bhāvaḥ | nādharīkṛto na hīnīkṛtaḥ | tāmbūlī vallī | rāgaḥ saktiḥ | kisalayitamaśokānāṃ jālaṃ khaṇḍaḥ | itaśca suṣṭhu racitaḥ suraiścito vyāptaśca | prabālāḥ pallavāḥ| pakṣe akhaṇḍitāḥ ata eva pravṛddhā bālāḥ keśā yatra | anekavidhairbakulaiḥ saṃkulam | pakṣe anekā vidhavā mṛtabhartṛkā yeṣu kuleṣu taiḥ kulairgotraiḥ saṃkulam | puṃnāgamagaḥ | anyatra pumānnāgo vāsukiḥ | kṛtā utpāditā aśvatthāḥ pippalī yasyām | tayā mahitā cārvī | pakṣe kṛtamaśvātthāmne droṇasutāya hitaṃ yayā ||
caladiti || sañcārayogyena mārgeṇa kiyadapi vyavadhānamatikrāntaḥ punarapi tayaivaṃ babhāṣe ||
deveti || deva, nandaspardhino'sya kiṃ varṇyate ||
yatreti || rāvaṇaṃ taravo hasanti | trijaṭā rāvaṇasvasā | jaṭā mūlāni puṣpakaṃ vimānaṃ kusumaṃ ca | rāmo dāśarathiḥ | rāmāḥ striyaḥ | anekajaṭā ityekaśabdena saṃkhyopalakṣyate | tato'nekaśabdo'saṃkhyātavacanaḥ ||
yasmiṃśceti || vai sphuṭamiyaṃ tālī tāladrumaḥ | iyaṃ jātirmāṃlatī dṛśyate | dve api kīdṛśyau | mālā asyāmasti | tathā śikharayuktā kusumitāgrabhāgā ca | kigviśiṣṭe vane mattaimayūrai ramye | tathā bhadraṃ manojñaṃ bhujaṅgānāmahīnāṃ viṭānāṃ ca prayātaṃ yatra | krauñcaḥ pakṣī | pakṣe mattamayūraṃ bhujaṅgaprayātaṃ krauñcapadā vaitālīya mālinī śikhariṇī puṣpitāgrā ca chandonāmāni | jātiśca uktādirutkṛtyantā ||
yasmiṃśceti || vane vīrudho latāḥ kuruvīrātna gauravayanti | ākrāntā aneke bahavo bhīmā amlavetasā arjunāśca yābhiḥ | yadviśvaprakāśaḥ—'bhīmo'mlavetase śaṃbhau ghore vāpi vṛkodare' | nakulā jīvāḥ | sahadevāstaravaḥ | kuruvīrapakṣe bhīmārjunanakulasahadevāḥ pāṇḍavāḥ ||

4.5

āmyeti | śilīmukhāḥ śarāḥ | iheṣṭyudyānasyoddopanavibhāvātiśayoktyā kāmasyasthitiruhyate | etāvatā surabhikusumasaṃpaduktā |

4.6

haritīti || hariti śādvale yūthikāsamūhasyādhaḥ pradeśe madhubindusaṃdohasaṃbandhāt spṛhaṇīye'pi gītarasikatayā mṛgāṇāṃ dūrvāṅkurāgragrahaṇamuktam |

4.7

so'yamiti || he bhavya, he lobhena vyasanaiśca vivarjita, so'yaṃ krīḍāgiriḥ | yasminnirāvāsannamṛgā kiṃnarī sāramutkṛṣṭaṃ gāyati | gītaprakarṣākṛṣṭatvātsāraṅgāṇāmāsannatā |

4.8

rājata iti || ayaṃ sānunāyako girī rajatanirmitena sānunā taṭena rājate | yasmingāyantaṃ kiṃnaraṃ niśamya śrutvā na kiṃ raṃsyate | raṃsyata eva |

4.10

gaureti || gauro vaṃśo'nvayo yasya tasya te | parvatasthale giristhale | parvato gacchataḥ | ataeva bhrameṇa dehavaikalyena bhramisaṃjñena khinnasya sato'kutsitarutena bhramarī bhṛṅgī gauravaṃ pratipattiviśeṣaṃ kurute |

4.11

iheti || kaṃ jalam | dhayanti pibanti |

4.12

iheti || raṇantīti śatrantaṃ ṣaṭpadakulaviśeṣaṇam | tasya bhṛṅgaruditasyānuguṇāmanugāminīm |

4.13

vahatīti || kusumajakaṇā makarandalavāstaiḥ śāraḥ śabalaḥ śāradi bhavāni mudgādīni vidyante yeṣāṃ te śāradinaḥ kṛṣīvalāsteṣāminaḥ svāmī | tattatsasyasaṃpattihetutvāt |
tataśceti || bhṛṅgamukhanakharetyādau bhṛṅgo dhūrmyāṭaḥ pakṣī ||
tatra ceti | śakaloditeti || śakalaḥ khaṇḍaśaśī haṃsasadṛśo bhavati | mandaragirireva parikṣepo manthāḥ ||
tatheti || śobhāyamānalocanetyatra śobhāśabdāttaddhati vartamānādupamānātkartṛvācakādācāre'rthe kyaṅ | evaṃ vibhramāyamāṇetyādayo'pi vyākhyātāḥ ||
te ceti || kṛṣṇaiścaraṇānanairhaṃsā dhārtarāṣṭrāḥ | kṛtaḥ pāṇḍupakṣāṇāṃ śubhrapakṣatīnāṃ pāto nyāso yaiḥ | tathā dvijātayaḥ pakṣiṇaḥ suṣṭhu rājitāśca| virodhe dhārtarāṣṭrāḥ kuravaḥ pāṇḍurnṛpaḥ | pakṣapātastadgṛhītatvam | dvijātayo viprāḥ | surayā jitāḥ | galanāliḥ kaṇṭhakāṇḍam ||
rājeti || salayaścaraṇanyāsaścārī ||
utkṣipta iti || pāṇipallavasya padmarāgaśuktiḥ śoṇamāṇikyaśilā copamānam | haṃsasya tu pāṇḍupadma induśca ||

4.14

pāṇḍviti || śvetasarojalīnāliśreṇinibhaṃ kaṇṭhaṃ yo dhārayati sa nā puruṣaḥ kapālī kapālamālī | arthātśivastava maṃgalaṃ kriyāt |

4.15

saraleti || saralā akuṭilāḥ priyā yasya | tathā guṇāḍhyaṃ śauryādyāḍhyam | tathā lambitasrak | yathā vividhapuṇḍraṃ tava vapurjanasyāvanaṃ rakṣakambhūt | vanamiva tadā saralapriyaṃguṇeti samāhāradvandvaḥ | tathā lambanaḥ pralambāstamālā yantra tathā viśi ṣṭāścitrakāyāstilakavṛkṣāśca yatra | nṛpetyāmantraṇe | kathamiti virodhe | avanaśabdasya vanapratiṣedhārthatvāt |

4.16

vareti || varāḥ sahakārakāḥ sacivādyo yasya | tathā rañjayatīti rañjakaḥ | tathā vīrāṇāṃ śūdrakādīnāmiva taro balaṃ javo vā yasyeti saṃbuddhau na dīrghaḥ| na śoko yasya etena dhīratvoktiḥ| madana iva madanaḥ kāmaḥ| puṃnāga iti nāgaśabdaḥ praśaṃsāyām| ityāmantraṇaiḥ prakṛto'rthaḥ| vividhadrumamayetipadād drumāryo'pyūhyaḥ| tadyathā | sahakāra-āmraḥ, karañjako naktamālaḥ, vīratarurnadīsarjaḥ| yadamaraḥ—‘nadīsarjo vīratarurindradruḥ kakubho'rjunaḥ | aśokaḥ kaṃkelliḥ, madanaḥ śalyaḥ, yatphalaṃ vivāhe vadhūvarapāṇau badhyate| puṃnāgaḥ suraparṇikā| kathamiti virodhe| vibhītakasyākṣārthatvāt prakṛte tu bibhītako viśeṣeṇa bhīta iti kutsāyāmanukampāyāṃ vā kan |

4.17

bāṇeti || bāṇaḥ karavīro damanakaḥ śatapatraṃ bandhujīvakaṃ jātiśceti viṭapāḥ| etanmayastvamasi śabdataḥ| arthatastu bāṇāḥ kare yasya| vīrāndamayasi | śatasaṃkhyaṃ patraṃ vāhanaṃ yasya śeṣāditi kap| bandhūn jīvayasyupakaroṣi| śobhanā jātiḥ kṣatriyākhyāyasya| ubhayathāpyetāni nṛpeti ca sambodhanāni| asīti tvanyayaṃ tvamityarthe | tvaṃ na viṭānyātīti viṭapaḥ| apātrabhartā netyarthaḥ| tathāpi kathamiti virodhodbhāvane viṭapaśabdasyaḥ vīrudarthatvāt |
rājeti || kāmacārī vidyādharādiḥ ||
atreti || śākhoddhāramanyāyapūtkāracihnaṃ śākhāprahaṇam ||

4.18

eketi || asyāpatyamiḥ| hariva dṛḥ kaṃdarpapratimaḥ| tataḥ saṃbuddhau e iti deva iti copacchandayituṃ saṃbodhya sumocayiṣuḥ patiṃ haṃsī nṛpamāha | muktāhāro mauktikahārastadvatparicchadau pakṣatī yasya śubhratvāt | sa tathoktaḥ | kasya jalasyānte vartamānamagaṃ drumaṃ yaḥ sevate| mokṣasya mocanasya yogyo'pi sa haṃso vārdhaṃstvayā bhavatā kiṃ kimarthaṃ badhyate itthaiko'rthaḥ | athavā ekānta iti samastaṃ vijanārtham | atha ca
rājeti || śleṣaślāghinā śleṣaprakāśanaśīlena | etena ekānta ityādivacasāṃ śliṣṭārthatvamabhihitam ||

4.20.1

aneketi || he haṃsike, yaḥ sadā jagato'pi sarvasyāpi sadambho dāmbhikaḥ | tathānekadhokto'pi praṇatipratyupakārādinā pakṣapātaṃ mamatvaṃ karoti | tathā dārakrīḍārato'brahmacārī | tathā bahujñāśakyevaṃvidhaḥ kuntaḥ prāso yasyeti hiṃsāpāparataḥ | sa kathaṃ na badhyate | saṃsārakārāyāmiti śeṣaḥ | iti haṃsīvacanaprativacanaucityena samapakṣe vyākhyā || athavā yo dāmbhikaḥ sadā jagato'pi pakṣasya mitravargasya pātaṃ nāśaṃ karoti | tathā jagato'pi dāreṣu krīḍāparaḥ | tathā bahughātikuntākhyaḥ | sa mahāparādhī badhyata eva | nirmaṇeva haṃsīvacaso'nyathātvam | tattvatastu prāmāṇyam | tadyathā | he haṃsi | kiṃ bahunā kiṃ bahūktyā | sadambhojaṃ satpadmaṃ, san yaḥ pakṣatipātaṃ karoti kedāravihāraṃ ca śīlaryāta sa śakuntaḥ pakṣī na badhyate | kiṃ tarhi mucyata eva | tasmādyuktamuktaṃ tvayeti vāstavo'rthaḥ | evamuttaratrāpi | aparaparibhogapratipādanerṣyayotkṛṣṭadoṣadarśanena ca haṃsaṃ prati haṃsīṃ kalahayannāhakiṃceti || cakāraḥ parābhiprāyākṣepapūrvake viśeṣe | evaṃ nāmāsau durātmā niḥśaṅko nirmaryādaśca ||

4.20.2

astīti || yena āsatāṃ lokadārāḥ | mama rājño'pi parigrahe sthitāyāṃ nāyikāyāṃ pravṛttam mṛṇālikānāṃ padminīnāmavane rakṣaṇe, nāyikā svāminī, sā tato'parāgādrāgābhāvāt, saṃvṛtavaktrakamalāpi balātkārādanena svaṅganā vināśitā | vināśo'tra śīlakhaṇḍanam | tadāha—vinipatyeti | adhara oṣṭhaḥ, alikaṃ lalāṭaṃ tasya, tathā alakānāṃ keśānāṃ ca maṇḍanam | luptam | udastaḥ sukumārabhāvaḥ | arthātkanyātvam | vāstava tu | mṛṇālikā padminī | nāmeti saṃbodhane | vanasya nāyikeva | parāgo makarandastena channamukhāni kamalāni yasyām | balādapi anena vinā pakṣiṇā sā aśittā bhakṣitā | aśerbhojanārthārmaṇi ktaḥ | adharadalamadhaḥpattram | alaya eva kālaṃ kṛṣṇaṃ kasya śirasa uparibhāgasya maṇḍanam | apanīto mṛdubhāvaḥ | nakhairjarjaritatvāt || dvābhyāṃ sakāśājjanma yasya sa dvijanmā na dvijanmā tathokte arthāt trijāte nigṛhīte'pi garīyo'tyarthaṃ pātakaṃ na ca naivāsti | tasminkīdṛśe | nadīkṣite dīkṣā śaivādimataparigrahaḥ saṃjāto'syeti | etena dīkṣito liṅgī trijāto'pyabadhya eva | athavā apiḥ samuccayārtho bhinnakramo dvijanmanītyanena saṃyojyaḥ | tadyathā dīkṣite vratini dvijanmani brāhmaṇe nigṛhīte na ca na pātakam | pātakamevetyarthaḥ vāstavave tu tasmādeṣa tvatpatiḥ | apāṃ jalānāṃ madhyaṃ jaranyāvadvārdhakāvadhi nāvagāhate tāvanme kutaḥ saṃtoṣaḥ | nadyāṃ kṣita uṣite dvijanmani vihaṃge nitarāṃ gṛhīte snehātsvīkṛte garīyo'tyarthaṃ na ca pātakasti | śreya evāstītyarthaḥ | garīya iti kriyāviśeṣaṇam | apirvirodhodbhāvane gṛhītaśabdasya daṇḍitārthatvāt ||

First 75 of 311 passages. Read on