Pramāṇa · Search · About · API

Nalacampu 9

Viṣamapadaprakāśa 9

Language
Sanskrit

9.p1

evamiti || uddaṇḍayato gāḍhamutsāhayataḥ| daṇḍapāśikastalāraḥ| daḍapāśo'styasyeti| 'ata iniṭhanau' iti ṭhan| jāmbūnadasya kanakasya sthūlā śrṛṅkhalā ābharaṇaviśeṣaḥ ||

9.p2

deveti || dhṛto māṅgalye kalpo datto veṣo maṇḍanaṃ yaiḥ ||

9.p3

tadeti || bhadrabhūtiriti dvāḥsthasya nāma | tasya cāmantraṇam ||

9.p4

anantaramiti || valgu yadvalganaṃ vikramamāṇatā | ullanamuccairvilasanam | laṅghanaṃ phālā | lāsyaṃ nṛtyabhūmiḥ | teṣu līlāpadaiḥ plavamānaṃ tarantamiva | āsanasthairyèṇānudghātasukhatvāt | māyūrātapatrasamūhānāṃ meghamaṇḍalāni, sauvarṇakalaśānāṃ vidyuttataya upamānam || kaṭhineti || rājaputrā hi prakoṣṭhe maṇikūparāntare dāḍharyāya lohavalayāni dhārayanti | jūṭakaḥ keśabandhaviśeṣaḥ | alakāḥ kuṭilāḥ karālāḥ saṭāltvādaudrā maulayaḥ saṃyatakeśā yeṣām | ardhe ūrū pramāṇamasya tadadhorukam | yena vāsasā kaṭīprabhṛti adho̍ruparyantamācchādyate ||

9.p5

tataśceti || paṭavāso vāsaḥ surabhīkaraṇadravyam | parikaritaḥ parivāritaḥ ||

9.p6

so'pīti || carmanirmitaṃ parṇapūgādyāspadaṃ prasevikā sthagitteti khyātiḥ ||

9.p7

vadanviti || siṃhāsanādau vṛttambhanastambhikāsu paścimabhāge tribhaṅgibhaṅgena sthānakaviśeṣaiścitreṇa strīrūpamutkīryate| mauktikasaro muktāhāraḥ | vyālaḥ siṃhādihiṃsrasattvam | tadāvalī kāṣṭhantādinirmitā śobhārthaṃ kriyate ||

9.1

adyeti || puṇyaiḥ prāpyaḥ samāgamo yeṣāṃ tathoktā atithijanā yāsu | śriyāṃ hyetadeva phalam | yadatithayaḥ satkriyante |

9.2

ābrahmeti || kavivarṇyayāḥ svargatāyā induśubhrāyāḥ kīrteḥ pātramaham |
ityabhidhāyeti || ( atitheḥ ) tasya rājño'garvaḥ sannātitheyaṃ kurvanbhīmabhūpo vāraṇādikamupaḍhaukayāṃcakāra | vāraṇā niṣedhakā gajāśca ||

9.3

āsetoriti || kapikīrtanāṅkāni śikharāṇi yasyeti setuviśeṣaṇam | setoḥ kapibhiḥ kṛtatvāt |

9.4

āpūrveti || brahmastambo brahmāṇḍam |
evamiti || āśyānamavilīnaṃ yattuhinaṃ himaṃ tasya śilāśakalaṃ tadākārasya karpūrasya pārī śakalaṃ tayā parikaritasya sambaddhasya tāmbūlasyārpaṇapraṇayena | atiśayena sthūlā sthavīyasī | sthūladūra-’ ityādinā siddham ||

9.5

anviti || anuguṇānāmanukūlānāṃ ghaṭanena saṃyojanena hi sphuṭaṃ siddhirhastagataiva bhavati| bhayena taralo lolaḥ| taralatvaṃ cātra vakratātiśayahetuḥ |

9.7

kā nāmeti || yatra kārye puruṣasya pauruṣaṃ bhavati tatra kā cintā, naivetyarthaḥ| vidhau daive punarvāṅmanasayoragocare kiṃ cintāntaram, tadeva pramāṇamityarthaḥ| antaraśabdo viśeṣārthaḥ| ubhayathāpi cintā na kāryeti bhāvaḥ| vāk ca manaśca vāṅmanase| ‘acatura-’iti sūtreṇa siddham |
evamiti || avānāni sārdrāṇi nālikerajambīrabījapūrāṇi taiḥ pūritā yā pātrī sā pāṇau yāsām | vānaṃ śuṣkaṃ phalam | nyubjā adhomukhyaḥ paścātnandyogaḥ | didṛkṣārasenordhvavadanā iti bhāvaḥ | etacca kubjikādīnāṃ viśeṣaṇam ||

9.8

haṃho iti || haṃho iti saṃbodhane | eta āgacchata |

9.10

tāśceti || nanāmeti | devasya, apaghane śarīre na nāmetyabhyupagamagarbhāyāṃ pṛcchā yām | na veti pakṣāntaragarbhāyām ||
so'pīti || nala evamevaṃ kurvan goṣṭhīvilāsenāsthāt | jalpitamanulakṣyīkṛtya jalpitaṃ kurvan | tā uddīpitānurāgāḥ kurvan ityevaṃ kurvañchabda ubhayatrāpi saṃbadhyate | 'anujalpamanujalpitam' iti yadā kvacitpāṭhaḥ, tadā anujalpitamiti kriyāviśeṣaṇam | anugataṃ jalpitaṃ yatreti | anu jalpamityādiṣu tu anuyoge dvitīyā ||
krameṇeti || mahānasaṃ pākasthānam ||

9.11

ājyamiti || abhinnakundakalikayā kalpate upamīyate iti | yāvat | kaleradantān 'aco yat' iti sūtreṇa yat | kecittu pavargopadhaṃ paṭhanti |

9.12

ājyaprājyamiti || 'tvagelāpatrakaṃ caiva trigandhaṃ ca trijātakam | tadeva maricairyuktaṃ cāturjāta kamucyate' tena saṃskṛtaḥ kṛtaguṇāntaraścāturjāta kasaṃskṛtaḥ | saralaḥ suniṣpannadīrghataṇḍulapākajaḥ| atiklinnatādidoṣarahitaśca| dadhidravo vastragālitaṃ dadhi |

9.13

nodyāneti || viśrāmyatīti pratyekaṃ yojyam |
16 ||

9.14

ṣaḍiti || ekarasīkṛtamutkṛṣṭasvādīkṛtam | camatkṛtatvāt | ātmaviṣaye ekānurāgīkṛtaṃ vā | yadanekarasaṃ tatkathamekarasībhavediti virodhaṃ punararthastu śabdaudbhāvayati |

9.15

tathāhīti || anenātmānubhavasaṃbhāvanādvāreṇaikarasatvameva vyanakti || agrasthāmiti || viśvaṃ rūpamasyeti viśvarūpo hariḥ |
evamiti || uttambhitasya tatkālaropitasya jaṅgamasya citrakūṭākhyasyābhraṃlihasaudhasya skandhabhūmimāruhya tasyābhitastataḥ parikrāman, nikaṭatare nadīsaṃbhedodake kṛtajalakrīḍāsu, tamobhrāntyā cakrairākulamālokyamānāsu, kṛtadhūlīsnānāsu, taṭīḥ pāṭayantīṣu nyastadṛṣṭiḥ, vane carato haṃsavṛndasya bisabhaṅgaravāñśṛṇvan, kuṇḍinastrībhirdṛśyamānamukhenduśrīḥ, ucchalacchapharīcchalavilokitayā jaladevatayā vīkṣyamāṇarūpasampadiva kṣaṇamekaṃ sarasīṣu kṣaṇaṃ cūtālīṣu kṣaṇaṃ gṛhālīṣu kṣaṇamavarodhabhavanapaṅktiṣu kṣaṇaṃ purapaddhatiṣu viśrāntanetro nalaściramasthāt | sādarekṣaṇaṃ netrapānam | tacca patrapuṭairyuktamiti netrapuṭairāpīyamānetyuktam | kaṇṭakādidoṣarahitāsu tarurājirājitāsu ca bhūmiṣu vāhavāhanā | tathā ca-'ramyā samatalā loṣṭakīlakaṇṭakavarjitā | vāhyālībhūmirabhyarṇatarurājivirājitā' iti | etadeva paṅktībhūtetyādinoktam | hiṅgulaharitālādivicitravarṇakavaccitrahetutvātkusumānyeva raṅgāvalī vicitravarṇakusumabhaktiḥ ||

9.17

na gamya iti || bhramaḥ sandehaḥ | sa cātra damayantīlobhaviṣayaḥ |

9.18

pauṣpā iti || atra prathamo'piśabdaḥ śarāsanasya jyāśūnyasya śarāpekṣayā dvitīyaśca jeturanaṅgasya pratidinajetavyajagattrayāpekṣayā vaiṣamyavyañjakaḥ |
evamiti || mallikākṣo haṃsaviśeṣaḥ | ciradṛṣṭasyāpi parvatakanāmno vāmanasyāpūrvatvamiha pūrvamabhūṣitasya samprati pāritoṣikabhūṣaṇabhūṣitatvādvayitodantapraśnātātparyādvā ||
deva śrūyatāmiti mārgāṃścatvarāṇi ca vilaṅghya, prāsādānpaśyan, īdṛgdājabhavanamaviśamiti saṃbandhaḥ | carcā gandhodakasecanapuṣpaprakārādivātaviśāmrastāvānnakhapraveśādilakṣaṇā cāmuṇḍāpi | maṇimanduretyatra ṣaṣṭhīsamāsaḥ ||
atīti || yatra rājabhavane | supadmaśreṇīni payāṃsi | yūthaṃ ca suṣṭhu puṣkaraṃ śuṇḍāgraṃ yasya tathoktam | ālānamargalanastambho'syāstīti | tathā saha āravaiḥ sārāvāṇi | vṛndaṃ ca sārotkṛṣṭā vāṇī yasya tathāvidham | viśeṣeṇa lambāyamānīkṛtāni | gītaṃ ca svarakṛtavilambopetaṃ tānopetaṃ ca| analena jvālālakṣaṇena saṅgo yeṣām| prekṣaṇakaṃ ca nālasamanalasamojasvi| uccaiḥ sthāne gīyamānatvāt| tathā gānamasyāstīti iniḥ| lakṣasaṃkhyadravyapatīnāṃ hi veśmasu yāvallakṣaṃ dīpā jvālyante iti khyātiḥ ||

9.19

susthiteti || tejorāśirvaḍavānalaḥ pratāpacayaśca | lakṣmīrviṣṇupatnī śobhā ca | tathābhūtasya tasya sāgaropamasyopari varṇakāḥ stotāraḥ plavante taranti | aparicchinnaguṇatvādalabdhamadhyamadhyā bāhyameva varṇayantīti bhāvaḥ | vāro jalāni dhīyante'sminniti vārdhiḥ |
tatra ceti || kañcukino mahallakā uragāśca | ( bahunilayaṃ śeṣanilayaṃ ca | ) praviśya īdṛgvidhe dhāmni gṛhe, saptamabhūmikāsaptamakṣaṇaḥ, tatra sthite itomukha eva hastādisaṅketakathiṃte eva, vātāyane gavākṣe, niviṣṭāmasīnāṃ, damayantīmadrākṣamiti sambandhaḥ | candraśālā śirogṛham | śailūṣo naṭaḥ | bhūmikā gṛhackṣaṇā veṣadhāraṇaṃ ca | śobhanāni bhadrāṇi gṛhāvayavaviśeṣāstairanvite | pakṣe subhadrārjunapatnī | cāru citreṇa vicitrā bhittīrbhajate | anyatra citravicitrau śāntanusutau | tau ca kuruvaṃśyānāṃ bhittibhūtau | tatkalatrābhyāmambikāmbālikābhyāṃ pāṇḍudhṛtarāṣṭrayorutpannatvāt | tathā lagnāḥ saptasapterādityasya saptayo'śvā yantra tasmin | aṣṭamī śaśāṅkakaleti | khaṇḍaśaśino hi śriyaṃ lalāṭaṃ śrayati | trayāṇāṃ sattvarajastamasāṃ puruṣāstripuruṣāḥ | yathā—'na bādhate'sya trigaṇaḥ parasparam' ityatra trayāṇāṃ dharmādīnāṃ gaṇaḥ | yathā ca caṇḍasiṃhakṛte caṇḍikācarite—'priyatrivargaścakame sakāmam' iti | karmadhārayastu saṃjñāyāmeva | maṇidarpaṇalakṣaṇe śaśini kāruṇyādarpitapratikṛtimityarthaḥ | avajñāto hi rāgī mriyate | saṃsāre rohaṇagiriḥ, damayantī ca ratnaprarohaśalākā ||

9.21

dagdha iti || dagdhaśabdo nindārthe| dagdho nindyo vidhiḥ (yataḥ) sarvaguṇaparipūrṇaṃ kamapi janaṃ na vidhatte iti yo'sāvapavādaḥ| tadbhayādiva 'tenāsau sundarī vihitā' tena vidhinā apavādodvignena | asāviti sākṣāddṛṣṭā| sundarīti samagraguṇasaundaryopetā| atastasyāṃ sṛṣṭāyāṃ sraṣṭurapavādo na bhaviṣyatīti | 'hariṇākṣī' iti pāṭhastu akṣimātrasaundaryārthī na samagraguṇasundaratāṃ vaktītyupalakṣaṇaparatayā nirvāhyaḥ |

9.22

lāvaṇyeti || yena virūpamalā Broadwayṇyadalapāṭavena vedhā damayantīṃ sṛṣṭavān | taddalapāṭavamanyat | vedhāśca | dalapāṭavaṃ vedhāśca jagannirmāṇavilakṣaṇāvityarthaḥ| taddvayamapi viśeṣayannāha-yenetyādi || yena dalapāṭavena vedhasā ceti jñeyam | tatrārthe hetumāhaviśiṣṭetyādi |
evamiti || 'smararāja-' ityādipadyatrayeṇaivamūhamānaṃ puṣkarākṣeṇa niveditaṃ māṃ 'he parvataka, kaccitkuśalī parasainyadāvānalo nalaḥ' iti vacanena damayantī sambhāṣitavatī | dāvānalopamānenātmano'pi virahasantāpahetutvaṃ nalasya vyanakti | manāgvalitetyādyavalokanakriyāviśeṣaṇam ||

9.24

tataḥ paramiti || tasyāḥ sthānakamavasthā | lajjiteva pihitaśravaṇā | śravaṇaṃ nakṣatraṃ śrotraṃ ca ||

9.26

kanyāmānyeti || 'vaktuṃ khedāt' ityasyopayogi 'varuṇasyālayam' iti | vāco hi śrotāramapekṣante |
anantaramiti || garbhiṇī hi ketakapattravatpāṇḍutāṃ dhatte ||
adeti || vanagāhane hi vicarataḥ kariṇaḥ prāyeṇaika eva kumbhasthalavibhāgo lakṣyate| pāṇḍuguñjā hi maṅgalāya syuḥ| udayācalaśabdasuśruteḥ somāgamanasūcanā | krīḍārthaṃ mauktikakandukaḥ ||

9.27

madanamiti || yauvarājyābhiṣekādyanekakāryavyagratayā mandamandāvagāhaḥ |

9.33

praviśya ceti || karpūrakastūrikādīnāṃ kṣodo yakṣakaddemaḥ ||
āruhya ceti || īṣatkalo'syāstīti kākalī | 'niṣādaḥ kākalīsaṃjño dviśrutyutkarṣaṇādbhavet' | kajjalena kalaṅkitā kalaṅka havācaritavatī nayanotpalapakṣmapāliryantra | kalaṅka ivācarati smetyācāre kvibniṣṭhe || accheti || amṛtaṃ hi bhujaṃgai rakṣyate |
vividhavilāsavarttikāścitrakūrcikāstābhirākāritāmālikhitām | ākāraśabdādācārakvivantānniṣṭhāyāṃ siddham ||
visphārīti || tārā nakṣatrāṇi kanīnikā ca | grahāḥ sūryādayo bhūtādyabhiniveśāśca ||
ayamapīti || anyo'pi smarāturaḥ kusumagandhaṃ kastūrikādi cārpayansaṃśyānākarṣaṇaparastiryakpatati ||
āḥ prajeti || 'saṃsāra' ityādīni pratyekaṃ saṃbodhanāni ||

9.34

lakṣmīmiti || he tanvi, tava netrayorvayaṃ baliṃ yāma upahārībhavāma iti paramaprītigarbhā lokoktiḥ | abjāni lakṣmīṃ bibhrati | tathā bhrūreva bhaṅgarastaraṅgaḥ sa bhāga ekadeśo yayoḥ | yadā tu 'cañcadbhrūsaṅgarasaṅgayoḥ iti pāṭhaḥ tadā bhruvāveva bhṛṅgau tayoḥ saṅgo yatra |

9.35

kiṃnareti || yata eva hariṇīdṛk , ata eva gītānurāgalakṣaṇaṃ hariṇī hevākamanusarati |

9.36

dhanyā keti || mātṛśabdaṃ jananīparyāyamapi striyaḥ sapatnyādiṣvapi praṇayasaṃbodhane prayuñjate iti nale bhūpatāvapyarthinyā damayantyā ‘mātarmedini’ iti sambodhanaṃ na duṣṭam | anyathā sapatnīṃ prati mātarityāmantraṇamanucitam |

9.41

līleti || ullolairyāti taraṅgaiḥ sphurati |

9.42

dareti || tavābhimukhavaktre mayi evaṃ guṇaviśiṣṭaṃ vīkṣitaṃ valakṣaṃ dhavalaṃ ma nirotsīḥ |

9.43

lāvaṇyeti || ālokanāya kautukamālokanakautukam | lokasyālokanakautukam | tena paśyatu loko, draṣṭavyadarśanād dṛṣṭiphalamāpnotvityarthaḥ |

9.44

raṅgeti || tu punararthe | kiṃ punaḥ yatra yatrāṅge cakṣūraṅgatti tasya sādhiṣṭhānatvāt | smarabāṇabādhā prāpyate |
tatkathamiti || anyeṣāmindrādīnāmarthe'nyārthe ||
yata iti || āṅpūrvakasya vahateḥ karotyarthatvādāvāhayati kārayatītyarthaḥ ||

9.46

prastuteti || ubhayānurāgaucityādātmārthasya prastutatvam |
sāpīti || stoketyādinā arthino'pi lokapālānpratyācakṣā, nalaṃ pratyanurāgāgrahaṃ cānyālāpavyājena damayantī pratipāditavatī | na nāmeti vitarke | 'kiṃ dūrīkṛtāham' iti vitarkaḥ |

9.50

iti viṣamapadaprakāśametaṃ damayantyāstanute sma caṇḍapālaḥ | śiśumatilatikāvikāsacaitraṃ caturamatisphuṭabhitticārucitram || śrīprāgvāṭakulābjavṛddhiśaśabhṛcchrīmān yaśorāja ityāryo yasya pitā prabandhasukaviḥ śrīcaṇḍasiṃho'grajaḥ | śrīsārasvatasiddhaye gururapi śrīlūṇigaḥ śuddhadhīḥ so'kārṣīddamayantyudāravivṛtiṃ śrīcaṇḍapālaḥ kṛtī || iti śrīcaṇḍapālaviracite damayantīkathāvivaraṇe saptama ucchvāsaḥ samāptaḥ ||

Linked texts (1)