Sarvadevavilasa 5

Sarvadevavilāsa 5

Language: Sanskrit

5.29 — 2 parts

5.1

gacchatostu tayorāsīt sudūre taddhalaṃ tadā
tatra gantumaśaktau tau pūjārthaṃ kutracit sthitau

5.2

atha pūjāṃ vidhāyaitau menāte gantumāśu tām2
tadā bherīdhvanistābhyāṃ śrutaśvāsītsubhāṅkṛtiḥ

vivekī—'aho sakhe, mahārājo'pi prasthitaḥ; asyāmeva rātrau
bhagavaddarśanāya purīṃ praviśediti bhāti| āvāmapi tvarayā gatau cet, bhagavaddarśanamāvayorapi bhavedeva| ato rayajitamanogaruḍau gacchāvaḥ|'
ityatitvarayā virājitayestayoḥ purato mattebhaḥ kaścit balādvimuktaḥ
kuntatomarādyāyudhaviśiṣṭairbhaṭairanudhāvyamānastannikaṭamāgataḥ| taṃ dṛṣṭvā kāṃdiśīkau
babhūvatuḥ| anantaraṃ vivekayativivekinamāha—'itaḥparamāgatamārgameva paśyantau3
gacchāvaḥ; alaṃ saṃpādanāya4 gatvā|'
iti sakampaṃ roditumārebhe
ativivekī—' bhītiṃ muñca ; sa tu paścādanudhāvadbhirbhaṭairgṛhītaḥ ; paśya,
paśuriva gacchati | etāvatparyantamāgatya punaśca pratinivartanaṃ yuktaṃ na bhavati
tasmānmā bhai(ṣī): |'
iti samāśvāsya taṃ gṛhītvaiva punaśca gantumupacakrame
atha toṣeṇa gacchadbhyāṃ tābhyāṃ dṛṣṭā purī tadā
patākādhvajasaṃyuktā toraṇādisuśobhitā

5.4

vi0—' aho rājñājñāṃ kiṃ vakṣyāmi | tatrāpyetasyājñātibalavatīva
bhāti ; yata itareṣāṃ rājñāṃ svasannidhāne'pyevamājñā na calati | tathāhi†—
pariṣkṛteya pratibhāti samyag viḍambayantīva puraṃ surāṇām
samastasaṃpadvibhavābhirāmā sumastakaprauḍhakarīndrasāndrā

5.5

prākārabhittiḥ parikhābhireṣā samāvṛtā saṃprati dṛśyate hi
hiraṇmayī devasaritparīṃtagirīndravibhrājadadhityakeva

5.7

'
ati0—' pūrvamevokta khalu—etadvibhavaḥ īśvarasyāpi durlabha iti
indro'paro nāstyamarāvatī cetyeva matiḥ kasya na jāyate'tra1
kiṃ vā bahūktena phalaṃ vivekin sarvāvabuddhārthakathāpyayuktā2 ||6||'
vi0--' ayaṃ kaḥ apara iva mahārājaḥ pratyāgacchatyasaṃkhyeyapadātisaṃvṛto'prameyaturāṅgīsaṅgato gajoṣṭravāmyādibhirbahubhiścopaśobhitaḥ ? asya mahārājasamānadharmatvādabhiyātikhi bhāti | tasmād yuddhaprasaktirapi bhavet | itaḥ paramāvāṃ
kiṃ kariṣyāvaḥ ? mahat bhayamāgataṃ khalu | pūrvamevāgataṃ mārgaṃ paśyantau gacchāva iti
sarvathoktamapi na śrutaṃ bhavatā | idānī yadāgacchati, sarvamanubhoktavyameva |'
iti bahudhā vilapantaṃ ta vivekinamāśvāsayāmāsātivivekī
ati0--' aho vivekin ! nāyamabhiyātiḥ, kiṃtvetadbhṛtya eva ;
yataḥ sarvamapi dūrata eva sthāpayitvā caturbhiḥ pañcabhiḥ saha eka eva savinaya
āgacchati |'
vi0--'kapaṭī cet tathaivāgacchet | kimetāvatā śatrunaṃ bhavatīti nirṇayaḥ
kathaṃ syāt ? anarthamekaṃ bhaviṣyati, na saṃdehaḥ | no cet, etādṛśavibhavo
bhṛtyasya kathaṃ syāt ?'
iti nirākṛto'tivivekī tatpratyayārthaṃ samīpasthaṃ kaṃcit papraccha 'ayaṃ kaḥ ?'
iti | tenoktam--'mahārājenaiva deśādhipatyakaraṇe niyukta etatprabhucakravartidattamahārājanāmadheyaḥ śrīveṃkaṭagiryākhya. sevakaḥ' iti | atha tadvacanādāgatapratyayaḥ saṃtuṣṭahṛdayo'bhavadvivekī
vi0--'pūrṇakumbhaṃ gṛhītvā brāhmaṇāśca pratyāgacchanti | ito dāsyaḥ,
ito'pi paurajanāḥ sarve'pi mahārājaṃ pratyāgacchanti
ayaṃ yathāste narajanmaśālī tathetare cāpi bhavanti cet kim
puṇyena janmāntarakalpitena rājaprasādaḥ kvacideva bhūyāt

5.8

'
iti parasparamālapantau sthitau | tadanu mahārājo'pi samastavādyaiḥ samastopacāraiḥ saha
saparivāraḥ sahodaraḥ purī tāṃ praviveśa
vedācalamahīpāle ghaṇṭāpathamupeyuṣi
jātā 'dehīriti prajñā sarvāsāṃ paurayoṣitām

5.9

tadanu mahārājaḥ sahodarābhyāṃ saha 2 grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā jayaśīlanāmno gajarājāt
rāghavāmātyena sākamavaruhya chatracāmarādyupacāra viśiṣṭasvāmātyarāghavārthadattakarāva lambaḥ gamanāvi (nā) bhūtādhikavilambaḥ rucikṛtarajatācalakana (1) 3
svasabhāsasāda
atha prabhāte śataghnīke (gho) ṣaṇāt pūrvamevotthāya rāghavāryamantriṇā
sākaṃ vājirājamāruhya bahubhirviśvakadrubhiḥ āsamantāt parivṛte, aśvottamārohiṇībhiḥ vanaśirīṣakusumāracitakarṇabhūṣābhiḥ yavanīyoṣāmiśca vedācalamahīpālacakravartini + mṛgayāvinodāya vīkṣāraṇyaṃ gate sati, te'pyatyantasuhṛdo mahātmānaḥ śrīraṅganāyaka-devanāyaka-kāliṅgamahārājaprabhṛtayo rathagajaturagapadātyātmakacaturaṅgaviśiṣṭairbalaiḥ saha sametya tattannivāsocitatayā nirmiteṣu sopacāraṃ deśādhipatyaniyukta-veṅkaṭagirivipravibhunā pradarśiteṣu paṭasadmādigṛheṣu
praviṣṭāḥ santaḥ kumbhakoṇanārāyaṇī tañjanagaramaṅgāprabhṛtibhirvārayuvatibhiḥ
parikalpitacandanānulepanāḥ sabhayabhaktikāmasamarpitapuṣpahārāḥ, saṃgītaśravaṇānandamanubhavantaḥ parasparaṃ parihāsavārtākelimapi kurvantaḥ śrīmantaḥ sukhamāsāmāsuḥ
tadanantaraṃ mahārājo'pi—
vīkṣāraṇyagatān yajñadīkṣāyuktān munīśvarān
sākṣātkṛtya namaścakre mokṣāyādbhutatejasaḥ

5.10

munayo'pyāśiṣaścakruḥ praṇayotpūritātmakāḥ
‘ghena yogaśca te bhūyāddhanayogānmahīpate.’

5.11

'
tadanu mahārājaḥ svavandanānantarakṣaṇotpannamunīndrāśiṣaḥ śirasā gṛhītvā ‘mṛgayārthaṃ
gaccha’ iti tairabhyanujñātaḥ kiṃcid dūraṃ gataḥ san mṛgayūthaṃ mahaddadarśa
2asmaddevadhṛte vidhau samalatābuddhiṃ vidhatte tataḥ
kūṭastho'yamamīṣu bhūrihariṇā rājñā hatāḥ kopinā
kecitkecidanantaraṃ karuṇayā tyaktā mṛgā no hatā
ityālocya nijāṅganānayanasādṛśyojjvalāstaddṛśaḥ

5.12

tatrāntare—
śrutvā heṣitamatyantaruṣayukto mahādhvaniḥ
śārdūlaḥ kaścidagre'sya prādurāsīnmahātmanaḥ

5.13

tadanantaram-mayi sati puruṣavyāghre vyāghraḥ ko'sau mamāsti purato'bhīḥ
iti nihataścaiṣa ruṣā śauryāt kṣitibhṛdvareṇa bahubhūmnā

5.18

iti sakalānapi mṛgādīn nihatya punaḥ pratinivṛtto mahārājaḥ purīṃ praviveśa
atha kadācit sa suhṛdaḥ sarvānapi śrīraṅganāyaka-devanāyaka-kāliṅgamahārājaprabhṛtīn gṛhītvā akhilāṇḍakoṭibrahmāṇḍanāyakasya devadevasya viśvādhikasya śrīcidambareśvarasya darśanāya tadālayaṃ prati gato'bhūt
tadanu sarve'pi prabhavaḥ pradakṣiṇāāni bahūni kṛtvā praṇāmāṃścāsaṃkhyān
vidhāya mahādevasyāprameyamahimnaḥ kalaśapurīnāthasya śrīcidambareśasya saṃnidhimupetya baddhāñjalipuṭāḥ santaḥ parameśvaraṃ taṃ stotumārebhire
prathamaṃ śrīkāliṅgamahārājastuṣṭāva-' sevāyātasamastadevamakuṭaprotkṣiptapuṣpāsavasrotaḥpītamanaḥsvananmadhukarastomaḥ paraṃ bhāsate
yadadhyānātinirastadhuṣyadamitānamraughamūrtāvivar
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ 2 sabhārāṭ sukham ||14||'
anantaraṃ śrīraṅganāyakamahārājastathākarot-' sevāsaṃbhramavibhramāmaśiraḥpuṣpālikhelanmahālolambāvalirabjabandhutanayāsrotovahā 3 rājate
bhedāyopagateva yasya manasaḥ kaṃjārimaitrījuṣo'
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||15||'
iti
tadanantaraṃ devanāyakamahīpālo'pi-'sevāsajjahṛdabjanamranikhilakṣmāpālamaulisphuradgambhīrorukirīṭalagnasumanomālāsu helākaraḥ
yatputreṣṭaphalaṃ tanotyalicayastairnīta mitthaṃ dhiyaṃ2
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||16||'
iti
tadanantaraṃ vedācalamahīpālo'pi-'pādābjapraṇatāmarendralalanādhammillamallīsumastomāmandamarandatundilarakhoddāmālidambhāttamaḥ
nūnaṃ ya prati vaktumāgatamiti tyājyaḥ khalaścandramā
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||17||'
tadanu,
stutiprasanno bhagavān maheśaścidambareśaḥ karuṇāmburāśiḥ
prasādameteṣu kṛtaṃ tadaiva saṃsūcayāmāsa ca dīpapuṣpaiḥ'

5.19

'
tataste sarve'pi mahīpālāḥ labdhabhagavatprasādāḥ saṃtoṣaparavaśīkṛtātmāno bahiretya
dhvajastambhopāntapradeśe sthitāḥ santaḥ tatratyapūjakadvijavaraiḥ candanapuṣpahārādibhiḥ kṛtopacārāḥ tebhyo dvijebhyaḥ tatratyadāsīnaṭagāyanādibhyaśca bahūni dravyāṇyaṃśukāni ca
navīnāni bahūni vitīrya sarve'pi samutthāya ālayād bahirbhūtāḥ santaḥ svaṃ
svaṃ nivāsasthānaṃ prapedire
tadanu vivekayativivekināmānau vidvatkavikuñjarau tāvatparyantamapi mahīpāladarśanāya alabdhasamayau dūyamānahṛdayau tadānīmapi bhūpatigṛhadvāramupetya
dauvārikān pratyāhatuḥ—'mahārājāya vaktavyam' iti | tadanu teṣu madhye
kaściddayālurantargatvā dhairyānmahārājasamīpaṃ prāpya 'mahārājacakravartin ! mahātejaskaṃ
paṇḍitadvayametya dvāri tiṣṭhati' iti prāha | mahārājo'pi śrutvā tadvākyaṃ sasaṃbhramaṃ
'praveśaya tau' ityājñāpayāmāsa | tadanu so'pi satvaramabhyetya mahānubhāvau tau
antaḥ prāveśayat | tāvapi mahāpaṇḍitau praviṣṭāvantargatvā mahārājaṃ siṃhāsanasthaṃ
paścāddhṛtadhṛtacchatraṃ pārśvayorubhayoraṅganāmaṇivījitacāmaradvayavirājantam, vedācalarājaṃ taṃ nayanapathātithīcakratuḥ | athāśīrvādamukhena phalopahāraṃ dattvā stotumārebhāte—
'vedācalendra tava kīrtivadhūḥ kathaṃ vā
lokātmakānyaramaṇān (?) ramate sadābhīḥ
prītiśca tādṛśavadhūpari bhūyasī te
bhūyāddhi mohaviṣayeṣu na doṣabuddhiḥ

5.20

kiṃca—
kīrtiṃstriyā vāridhilokajālamullaṅghitaṃ deva hi līlayāste
samudrakoṇottaraṇe praśastirhanūmataḥ sānavadhiḥ kuto'bhūt

5.21

'
iti | tadanu mahārājaḥ tacchlokadvaya śrutvā santuṣṭamanāḥ tābhyāmakṣararakṣāṇi
prāyacchat | tadanu tāvapi kavikuñjarau mahārājavitīrṇāni dravyāṇyamūlyāni
ambarāṇyābharaṇāni ca gṛhītvā santoṣaparavaśīkṛtātmānau mahārājaṃ bahudhānugṛhītvā(gṛhya) nṛpatinā dattānujñau rājagṛhāt pratinivṛtya svāvāsabhūmiṃ
praviṣṭāvāstām | tadanu mahārājo'pi sabhāsīnaiḥ svavidvadbhissākaṃ tāveva pracaṇḍapaṇḍitau saśiraḥkampa bahudhā ślāghayāmāsa
tadanu mahārājaścāramekamāhūyājñāpayāmāsa—‘śrīraṅgarājakāliṅgarājaprabhṛtīnasmatsuhṛdo mahīpatīnayaṃ sagdhikelaye1 bhavataḥ prārthayatītyuktvā āgantavyam’ iti | sa ca ‘mahārājo yadājñāpayati tatkaromi’ iti gataḥ | mahārājo
vismṛtimabhinīya cārāntaramāhūyāvocat—‘navīnau paṇḍitendrāvāgatya vartete hi ;
tau vaktavyau—“etadrātrau mahāsado2 bhaviṣyati, tadarthaṃ yuvāmāgantavyāviti3 mahārājaḥ prārthayati” ityuktvāgantavyamiti’ | ayamapi ‘tathaiva karomi’ iti gataḥ
tadanu tena tathaivāhūtāste sarve'pi mahīpatayaḥ vedācalamahīpālagṛhaṃ praviṣṭāḥ
santaḥ tena mahārājena dattamannamindrādiprārthanīyaṃ bhuktvā atisantuṣṭahṛdayāḥ
tena mahārājena svayameva puṣpacandanatāmbūlādibhiḥ sopacāraṃ sapūsyamānāḥ nānāvidhamukuranikaravirājitamatyantasthūlamuktāmaṇicāruhāropaśobhitaṃ vicitratarakusumamālājālālaṅkṛtaṃ, śukapikapramukhakāntaśakuntakalaninādanāditaṃ, dvārabhuvi
rājamānakrīḍārthāhṛtasiṃhaśārdūlādinānāmṛgavarollāsitaṃ, tārādhipākārāsya-vīrānārāyaṇī-pramukhavārāṅganāsandohavibhrājita, mahārājena sadaḥkaraṇāya pṛthaktayā
kāritaṃ paṭasadanataṭaṃ prati śanaiḥ śanairaṭantaḥ tatsadanamāsādya mahārājena sākaṃ sadaḥ
kartuumārebhire | tadanantarametatpaṇḍitadvayamapi gīrvāṇabhāṣayā 1varṇamekam,
āndhrabhāṣayā 1kīrtanamekaṃ ca parikalpya tatprakaṭīkaraṇāya sadaḥprade(ve?)śamatanot | tadanantaraṃ rājāno'pi sarve pratyutthānādibhiḥ samyak saṃpūjyātmasamameva tau sthāpayāmāsuḥ | tāvapi mahārājena gandhapuṣpatāmbūlādibhiḥ nitarāṃ
pūjitau saṃgītaśravaṇanāṭyadarśanābhyāṃ paravaśīkṛtātmānāvabhūtām
vi0--' keyaṃ sakalakalāsārajñātisundarī rambhevāste ?'
ati0--(karṇe) 'kāliṅgamahārājo vartate hi ; tannāṭakaśālāmalaṃkurvatīyaṃ khalu | iyaṃ hinārāyaṇī sā smarakeliśūrā tārādhipāsyāmṛtavākpracārā
vārāṅganā gānakalātivīrā dhīrāvagacchetthamasāvajārā

5.22

'
vi0--' tasya mahārājasya nāṭakaśālāsadṛśyeveyam | aho sakhe, iyaṃ
kā saundaryādiguṇai rambhāmapi dhikkaroti ?'
ati0--'śrīraṅganāyakamahārājanāṭakaśālālaṅkārabhūteyam | iyaṃ camaṅgābhidhānā gaṇikāgragaṇyā saṅgītaśāstrābhinayātipuṇyā
raṅgeśarājāviratātivarṇyā śṛṅgārasapaddvipaṇisthapaṇyā

5.24

'
vi0--' tarhi tasya mahārājasya saṃskṛtādividyāsārajñasya śrīraṅganāyakamahīpālasya sabhāyā eva sadṛśīyam | sakhe, kasyeyaṃ mānuṣīrūpamāsthāya vartamānā
rambhaiveti bhāti ?'
ati0—'devanāyakamahārājanāṭakaśālīyeyamityavehi | sakhe, paśya ;
kiṃ bahunā ?
rambhā ca nāsyāssadṛśī na corvaśyanyāḥ samāḥ syurna surāṅganāśca
iyaṃ mṛgākṣī sakalān sabhāsthān mahīpatīn mohayati svagītaiḥ ||23||'
vi0—'sakhe, satyameva mahārājadevanāyakasabhāmalaṅkuryādeva | na
sandehaḥ | etāsu madhye iyamatīva rājate nakṣatreṣu madhye candramā iva ; keyam ?
etasyā gānamādhuryaṃ dehasaundaryamapyalam |•
aho yauvanasaubhāgyaṃ paśyāsyāḥ kā bhavet samā

5.25

tasmādetajjijñāsā balavatī bhavati | sakhe, tvarayā brūhi |'
ati0—'iyaṃ ca vedācalamahīpāle vartate hi sabhāmadhye dedīpyamānaḥ, tadīyā
yathāste'yaṃ sabhāmadhye tathā ceyaṃ mahādyutiḥ
etasyāḥ kāsti loke'tra sadṛśī vā jagattraye

5.26

kiṃ bahunā ?
kā nāṭye'syāḥ samā bhūyād gānādye cāsti kā samā
mīnākṣyāścāṅgasaubhāgye tānālāpanakarmaṇi

5.29

'
vi0—'sakhe, no cedayaṃ rasikāgraṇīḥ kathaṃ svīkuryāt | aho sakhe,
asmadīyasāhityaprakaṭanaṃ kadā ? tūṣṇīmetatpraśnottarābhyāmeva kālo gacchati'
mahārājāśca sabhāṃ vihāyotthitāścet kiṃ kurvaḥ ? atastatkāryaṃ tvarayārabdhumarhasi |'
ati0—'sarvaṃ bhavataiva kriyate, anantaraṃ buddhimapi vaktumārabhyate,' kiṃ
vakṣyāmi 1' iti mahāmātyaṃ rāghavāryaṃ pratyabravīt—'aho rāghavārya !
śrīcidambareśvaraviṣaye sāhityaṃ parikalpitamāste, tatsadasi prakaṭanīyam
tasmānmahārājāyemamarthamuktvā tadājñāgrahaṇapūrvakaṃbhavadājñāpekṣitā' iti | tadnantaraṃ so'pi mahārājaṃ gatvārthamimamakathayat | mahārājaśca śrutvā tadvākyaṃ 'avaśyaṃ
tathāstu' ityabhyupetya svayameva paṇḍitendrau dṛṣṭvā 'aho paṇḍitendrau ! bhavatsāhityaśravaṇādapyadhikaṃ kimasmākamasti ; avaśyaṃ prakaṭīkriyatāṃ ; śrotuṃ sannaddhā eva bhavāmo
vayam' iti rājñā sotsāhamājñaptau paṇḍitendrau varṇaṃ kīrtanaṃ ca gātumupacakramāte
tadanu mahārājāssarve'pi • tadgīyamānavarṇa-kīrtana-śravaṇānandaparavaśīkṛtātmānaḥ
tatkṣaṇameva asaṃkh‍yākāni dravyāṇyamūlyānyaṃśukānyanarghyā(rghā)ṇyābharaṇāni ca pratyekaṃ
pratyekaṃ daduḥ | tadanu mahārājaḥ paṇḍitendroddeśena sadaḥ prāha—
tadanu sarve'pi mahīpālāḥ śrutvā tadvākyaṃ svayamapi prāhuḥ—
iti sarvairapi rājaśikhāmaṇibhiratitarāmupalālitau śrīpaṇḍitendrau tadrājasamudāyadattadravyādivastujātaṃ gṛhītvā 'gantumuṣṭraśataṃ gajaśataṃ cāpekṣitam , etadvayālābhe vājisahasrāpekṣā ca syāt , mahārājairbhavadbhiravayora mahārāja mahārājarājñī kṛtatvāt | ataḥ prārthitaṃ
sarvaṃ deyam' iti mahārājaṃ pratyūcatuḥ | mahārājo'pi tatsarvaṃ dviguṇitameva dadau
atha tau śrīpaṇḍitendrau vivekyativivekinau
mahārājābhyanujñāṃ ca gṛhītvā prasthitau tadā

5.29.p1

tadanu tau taddattadravyādivastujātamuṣṭragajeṣu samāropya1 gacchantau santau
svāvāsasthānamupetya uṣṭragajebhyo'varopya gṛhāntarnihitānyanarghāṇi tadvastūni muhurmuhuḥ
paśyantāvānandābdhimagnau sadānudvignau babhūvatuḥ
tadanu mahotsavakāle bhagavaddarśanārthaṃ sajagdhthādikelyarthaṃ ca snigdhena
vedācalamahīpālena bahudhāhvāne kṛte tanmaitrīparatantratayā samāgateṣu mahīpāleṣu
madhye devanāyakamahīpālaḥ kāliṅgamahārāja-śrīraṅganāyakamahārāja-vedācalamahīpālaprabhṛtīn sarvānapi mārgamadhye vartamānāyāṃ nuṅgapuryāṃ2 dinamekamuṣitvā
bhagavato'gastyeśvarasya darśanamapi kṛtvā gacchantu bhavanta iti bahudhā prārthayāmāsa | tataste sarve'pi mahīpālāḥ tatprārthanāmaparihāryāṃ matvā 'tathaiva kurmaḥ'
ityaṅgīkāravārtāṃ prasaṅgīkurvantaḥ saṅgītarasikāḥ kuraṅgīdṛśastāḥ purataḥ prasthāpya
paścātsvasvaparivāraiḥ sākaṃ velollaṅghanamācaranta udanvanta iva kalaśapurīṃ tāṃ
vihāya nuṅgapurīṃ prati pratasthire
iti pañcamāśvāsaḥ

5.29.p2

[atha ṣaṣṭhāśvāsaḥ]