Sarvadevavilasa (Sarvadevavilāsa)
सर्वदेवविलास
- Language
- Sanskrit
- Author
- Son of Rāma Sūri and grand
- Extent
- 247 passages, 7,881 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · The Sarva-deva-vilasa; ed. V. Raghavan; The Adyar Library and Research Centre; 1958 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.p4
[prathamāśvāsaḥ]
1.1
(hera)mbaṃ kalayāmi sarvajanatāsevyaṃ subhāvyaṃ sadā
vighnadhvaṃsavidhānapūrvakamano'bhīṣṭapradānāya tam
yaṃ sarvairvidhiṣṇumukhyavibudhaissaṃpūjayadbhiḥ phalam
samyagvighnavighātapūrvakatayā saṃprāpyate kāmitam1
1.2
yo vai vedamahāṭavītaṭanaṭadbarhrīśvaraḥ śobhate
yaścāśeṣajagajjanisthitilayādhānena saṃrājate
yo'pi śrīpatibhāratīpatimukhāmartyaulimṛgyāṅghrikaḥ
so'yaṃ māmakamiṣṭamāśu ghaṭayecchrīcandracūḍāmaṇiḥ
1.3
śrīmacchaṅkarasūripautrapadabhākchrīrāmasūryātmajaḥ
so'haṃ cennapurīndratoṣaṇadhiyā2 kurve prabandhaṃ javāt
etaṃ satpuruṣāḥ kavīndramaṇayaḥ saṃvīkṣya nandantu te
kāruṇyānmayi nīrasaṃ ca sarasaṃ kurvantvimaṃ3 prārthaye (?)
1.4
'nāma prabandhasya ca sarvadevavilāsa ityadbhutamātanomi
yato'tra puryāṃ nikhilāmarāṇāṃ narātmanā kathyata eva sattā
1.5
jayati sā sakalajanānandakarī girīndranibhakarīndradhurīṇaparivāritā,
2sarīsṛparipurayādha(:)ku(rved)harīśvaraparītasumandurā, alakeva 3dhanapatirājitā,
amarāvatīva 4vibudhāvalīśobhitā, ayodhveva rāmābhirāmā, kāñcīva kanakakāmākṣyāśritā5, madhureva 6sundareśvaradhiṣṭhitā, kāśīva 6viśvanāthavirājitā,
7māyeva vimuktikāmaviprabhūṣitā, avantikeva surājabhāsurā, dvārakeva 8rathāṅgabhṛtsavṛtā, kavikulapūritāpyakavikulapūritā9, 10śvetamukhapālitāpyaśvetamukhapālitā1, mitrakarasaṃpūrṇāpyamitrakarasampūrṇā2, hariśivānandadāpyahariśivānandadā3,
marakatendranīlapadmarāgahīramukhacārutaramaṇisārakhacitadedīpyamānanarmaharmyatalavilasa -
ddhāṭakamayapīṭhikoparisthitiratnakavipūjāratarājādhikabhojādhika4 [ta] śrīkāliṅgarāja - śrīraṅgarāja - vedācalamahīpāla - devanāyaka - mukhavibhumaṇḍalamaṇḍitā5,
laṅkāpurādihasanapaṇḍitā śrīmaccennapurābhidhānā rājadhānī
yadrājadvanitāsyavīkṣaṇabhavadbrībhāradhārī vidhurduḥkhādātmamahākṣyastata ito gacchāmi netyāha kam6
kupyadbrahmapadāmighātajanitaṃ randhraṃ darīdṛśyate
garbhe tasya tadadya mūḍhamanujaiḥ saṃkathyate hyanyathā
1.6
yatkāminīcikuraninditabarhabhārā
lajjābharādvipinamāpurimaṃ vihāya
sarvottamaṃ puravaraṃ bhuvi nīlakaṇṭhāḥ
ke vādhikāḥ7 paribhave na tirobhaveyuḥ
1.7
yadyoṣitkucasāmyamātmasu na vetyāśaṅkya boḍhuṃ mahāśaiailaistvaṃ tu bahutvametya rajatakṣmābhṛd vrajemāṃ purīm
gatvā tatra parīkṣaṇaṃ sakapaṭaḥ kurvityalaṃ prārthito
bhūtvā so'pi susodharājikapaṭāt tiṣṭhatyanekātmakaḥ
1.8
yatsaudharāśi(ji)rahimāṃśugatervirodhinyāste tato bhavati tasya gatervilambaḥ
no ceddinasya ghaṭikādhikatā nidāghe
kasmād bhavet tadayamasti gatervilambaḥ
1.9
parasparakathāsaktau vivekyativivekinau
puruṣau sarvaśāstrajñau vartete puri viśrutau
1.10
atha kadācit tayoḥ parasparakathāvādakelyāṃ vivekī ativivekinaṃ
pratyāha—' aho ativivekin ! kathamatra puryāṃ jīvanaṃ calati viduṣām ?' iti
ativivekī—' are vivekin ! kiṃ tanna jñāyate bhavatā ? tarhi
vadāmi śṛṇu | paraśurāmāruyaḥ sudhīḥ bhavatā jñāto'sti hi ?'
vivekī—' jñātatara eva saḥ | kiṃ tajjñānena ?'
ati0—' sa kadācinmannikaṭametyābravīt— “kathamaho ativivekin !
jīvanaṃ na calati ! kiṃ karomi” iti | anantaramahamavadam— “pūrvikāṇāṃ1
bhavatāmevaivaṃ cet, kimutānyeṣām” iti | punaścāha māṃ sa eva sudhīḥ—
“asyāmeva velāyāmadhikāryupadravaḥ kaścidāsīt, piśācikāgrastasya vṛścikasaṃdaṣṭateva” iti | tadanantaraṃ “ko'yamadhikāryupadravaḥ, na jñāyate, ucyatām”
ityapṛccham | taduparyavocat— “kāñcyām asmadgurunirmitaṃ sadanamekamāsīt ;
tadadhunā atīva śithilamasti ; ato vadatyadhikārī— “tat samyakkartuṃ śaktirasti
cet kriyatām ; no ced anyamukhena kārayāmi; rājavīthyāmevaṃ sthitaṃ cet
vikāradaṃ syāt ” iti” | anantaramahamavocam—“adhikāribalād anyastat
samyak kuryāccet karotu; tadvyathedānī kutaste ?” iti | anantaramavādīt—
“kathaṃ sahe ? prāṇatyāgādapi balavān khalu bhūtyāga † ” iti | anantaramahamavocam—“atikaṣṭaṃ te saṃjātam” iti | tadanantaraṃ kiṃciduktaṃ mayā—
“kati santi vidvāṃsaḥ ? kati vā jīvanti cennapuryām ? tava tu kudina kaṣṭamidam
no ced, bhāgyaṃ kiyattaveti manye” iti | anantaraṃ kṣaṇamātraṃ tūṣṇīṃ sthitvā
punaśca kiṃcidārabdhaṃ tadupari dayāvaśena—“aho paraśurāmaśāstrin ! yadyapi
samartho'si, tathāpi idaṃ na jñāyate hi bhavatā” iti | paraśurāmaḥ—“kiṃ
tat ?” ati0—“śrotavyamucyate | kāliṅgamahārāja-śrīraṅganāyaka-devanāyaka-vedācaleśvaraprabhṛtayo devāḥ svīkṛtamanuṣyarūpāḥ puryāmasyāṃ sarvasaṃrakṣaṇārthaṃ
tiṣṭhanti | tataḥ kiṃ bhayaṃ tava ? mā bhaiṣīḥ ” iti | aho vivekin ! punaśca pṛṣṭaṃ paraśurāmaśāstriṇā “kiṃ te rasikāḥ ?” iti | tatrottaritaṃ mayā—“te sarve'pi devāḥ
mānuṣyarūpamāpannāḥ sarvajñāḥ | tatrāpi śrīraṅganāyakaḥ saṃskṛti(ta?)jñābhimānī,
tasya ativyutpannatvād” iti | paraśurāmaḥ—“tarhi mayā kiṃ kartavyam” ityāha
vivekin ! tatropāyaḥ kaścittasya pradarśitaḥ—
“kāñcyāṃ sadya madīyamadya śithilaṃ tajjñātamāsīttatastatsamyakkaraṇāya buddhirabhavattatprārthayāmīśvarāḥ
tattacchaktyanusāriṇī hyupakṛtiḥ kāryeti sarvottamāḥ
sapannairhi daridralokaviṣaye kāryā hi sā sattamaiḥ
1.11
iti tān devāṃśān prabhūn prārthaya
tatsamyakkaraṇāya niṣkaśatakādūrdhvaṃ hyapekṣāspadaṃ
taccānekamukhena labdhumucitaṃ yatnaḥ kṛto nityaśaḥ
nirvighnaṃ sahasā yathā punaridaṃ kāryaṃ bhavedīśvarāḥ
śrīmantaḥ prabhavo dayāṃ kuruta mayyatyantadīnottame
1.11.p1
”
iti | “tadarthamapekṣitadravyābhidhānapūrvakaprārthanāṃ ca kuru ” iti |'
vi0—' anantaraṃ kimakarot ' ityāha
ati0—“tathaiva karomi ” iti
tataśca vivekī—' aho ativivekin ! sārthakameva te nāma
anyathā kathamīdṛśopāyo jñāyate | '
ati0—' kiṃ parihasasi ? '
vi0—' na na ; satyamuktam | pūjye tvayi parihāsakathā kutaḥ ? '
ati0—' vivekin ! grīṣmastvatīva bādhate khalu | '
vi0—' kimetat ? buddhirapi vā tava ? '
ati0—' kiṃ tvaddhanmahiṣa iti manyase ? '
vi0—' ata(eva) . . . asi ativivekī ! kartavyaṃ kim ? vada | '
ati0—' kālaḥ kaṣṭataro'sti | tathā hi—
nidāghakālo'yamudārabhāvaṃ sadā bhajeccejjanadāhameva
vadāmi kuryāditi dāsavākyaṃ mudā śṛṇu brahmavidātape'smin ||12||'
vi0—' tathaivāste kālaḥ, satyam | kṛtasya praśnasya uttaraṃ na
dattametāvatā | '
ati0—'yatra kutracit prākārāt bahistapavanapradeśe kālayāpanaṃ
kartavyamiti bhāti |'
vi0—'ativivekan ! tat samyag bhātam | tarhi kāliṅgamahārājasya upavanaṃ sarvottamamasti, tatra gacchāvaḥ |'
ati0—'atha kim |'
anantaramubhāvapi tatra jagmatuḥ
(iti) prathamāśvāsaḥ
1.11.p2
[atha dvitīyāśvāsaḥ]
2.1
(ati0)—
'aho vanamidaṃ purassakalaśākhisāndraṃ navaṃ
mamāpi ca mano balāddharati paśya vaśyātmanaḥ
tvaduktamidamityalaṃ mama tu bhāti pūrvaṃ tvayā
sakhe khalu niveditaṃ sakalalakṣaṇaṃ dṛśyate
2.2
'
vi0—'kiṃ tvayā pūrvamajñātametat ?'
ati0—'kiṃ tvadrutpiśācaḥ sarvatrāṭitu, yena tajjñānaṃ syāt?'
vi0—'ativivekīti nāma kathaṃ prāptaṃ, kena vā dattam ?'
ati0—'āstāmetadaprastutam |'
vi0—'tadeva |'
ati0—'tathā cet kiṃciducyate, śrotavyam |'
vi0—'avahito'smi|'
ati0—
'svanandanajayodbhūtaṃ1 bhavati cedamasmād2 vanaṃ
praviśya nivasāmyahaṃ 3hariritīha buddhayetyalam
kaliṅgapatirūpabhāgbhajati vedmi sarvottamaṃ
vanaṃ bhuvi ghanaṃ bhavatyayamapīha yasmāttataḥ
2.3
'
vi0—'kiṃ vakṣyāmi te ativivekitvam ?'
ati0—'taddarśanamarthātsraiva bhavet | kimāṃvayoryogaṃ4 vakṣyāmi?'
vi0—'kimāvayoriti māmapi saṃgṛhṇāsi? mahāpaṇḍitasya ativivekinaḥ sarvamapi tavaiva yogaḥ |'
iti parasparaṃ parihāsaṃ kurvantau tadeva vanaṃ praviviśatuḥ
ati0—'paśya vivekin ! vanasya rāmaṇīyakam—
yathā ca pakṣiprakarairnikāmaṃ tathaiva vṛkṣaprakaraiḥ supūrṇam
evaṃ mṛgādiprakaraiśca juṣṭaṃ puṣṭaṃ taṭākaprakarairidaṃ tat
2.4
'
vi0—'aho ativivekin ! pūrvamevoktaṃ khalu bhavatā nandanamapyasadṛśametasyeti |'
ati0—'kimaho vivekin ! mahānudghoṣaḥ śrūyate?
bṛṃhitaṃ heṣitaṃ caiva paṭahadhvanireva ca
kāhalyādininādaśca śabdabhedaśca lakṣyate
2.6
jñāyate cāto mahārājo'dyāgacchatīti | saṃnaddhau bhavāvaḥ taddarśanāya |'
vi0—'kiṃ rathādyāharaṇena bhāvyam ? ki vā bheryāditāḍanena ? tvamapi
mahārāja iva sarvaṃ vadasi |'
ati0—'kiṃ re dhūrta, sarvatra parihāsaḥ kriyate ?'
vi0—'māstu kopaḥ, tathaiva kurvaḥ |'
iti saṃnaddhau sthitau | mahārājo'pi prāviśattadbhavanam | anantaramimau ca mahārājaṃ
dṛṣṭvā tuṣṭuvatuḥ—
'viṣṇurvātha śivaḥ samastajanakaḥ śrīpadmabhūrvā bhavānindro vātha ca yakṣarāja iti ca jñānaṃ bhavatyutkaṭam
kāliṅgādhipa ko bhavān vada na vā vaktavyam, āsīt pramā1
devaiḥ pūrvaniveditaistvamiti saṃsṛṣṭo'si naijairguṇaiḥ || 5||' iti
mahārājo'pi
stutiprasannahṛdayaḥ kāliṅgādhipatirmahān
etābhyāṃ varṇalakṣāṇi2 prāyacchad bhojavat3 svayam
2.9
imau ca gṛhītvā tāni saṃtuṣṭahṛdayau tadanujñāpūrvakameva tadudyāne viśrāntimātmānamanayatām
evaṃ katipayadineśeṣu gateṣu satsu vivekī ativivekinaṃ pratyāha—
"aho ativivekan! etadārāmāpekṣayādhiko'pyasti; sa na jñāyate hi bhavatā?'
ati0— 'ko vā saḥ? vaktavyaḥ|'
vi0— 'sarvajagadrakṣaṇāya mānavaveṣadhārī śrīraṅgarāja evātrāgatya vartata
iti bhavatābhihitaṃ khalu, tadīyaḥ|'
ati0—'tarhi pūrvameva kuto noktam | astu tāvata, idānī vā tatra
gacchāvaḥ|'
ityubhāvapi yayatuḥ
ati0—
'aho vanaṃ bhāti mahātmano vacovidūramānandakaraṃ mahāmate
tvaduktametat khalu paśya paśya tanmahīpamukhyasya samānamasti ca ||7||'
vi0—'aho ativivekan! kiṃ vakṣyāmi te buddhiviśeṣam ? tadeva|'
ati0—'mahārājo'pi tatraiva vartata iti bhāti
aśvāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca paśya bahūṃśca yodhan 'naḷikāmirāmān
2śāṭīgṛhāṃścaiva vivekirāja kiṃ puṇyamatyadbhutamāvayodhva || 8||'
iti parasparamānandataśca saṃlāpaṃ kurvantau gatvā tamārāsamalaṃcakratuḥ
ati0—
'etaccaitrarathaṃ balāt paribhavatya(tya) dbhutaṃ nandanaṃ
hyānyaccaivamaśokakānanasukhaṃ devāsureśaiḥ kṛtam
udyānaṃ tadahīndramukhyamatimaddrūṣyaṃ ca na syāt sakhe
satyevaṃ manujo'sya varṇanavidhau ko vā bhavet paṇḍitaḥ
2.10
tadetadvarṇanavidhau āvayorvirāma eva śreyān |'
vi0—'satyamuktam | prabhuṃ[vā]paśyāvo vā, mā vā1 | vanavarṇane'śaktiriva,
tatrāpyaśaktiścet kiṃ karomi ?'
ati0—'na hi vāci aśaktimato dṛṣṭyaśaktiḥ |'
vi0—'nāyaṃ viśeṣo jñāyate'nativivekitvānmama |'
ati0—'aho vivekin ! sarvadā parihāsa eva dṛṣṭiḥ ! ko'yaṃ
svabhāvaste ? itaḥ paraṃ prabhu vā tvarayā paśyāvaḥ | prayāṇonmukha iva bhāti |'
vi0—'ativivekin ! kriyatāṃ tathaiva |'
ityubhāvapi gatvā mahārājamavālokayatām | ālokya prabhumāhatuḥ—
'annaṃ ca vidyāṃ ca dhanaṃ ca yadyat
sarvaṃ ca vāñchāviṣayaṃ janānām
dadāsi raṅgeśa mahāprabho tvaṃ
tvadvacca dātuṃ bhuvi ko'sti dakṣaḥ
2.11
kiṃca—
māhātmyaṃ tava nāradādimunayo brahmādayo vā surāḥ
vaktuṃ śaktiyutā na martyapaśavastat kiṃ vademāvayoḥ
śrīmadraṅgamahāprabho praṇamatoḥ kiṃcijjñajantvordayāṃ
tūṣṇīmeva kuru prapannakaruṇā nirhetukā sā hi te
2.12
'
iti tayorvacanamākarṇya mahārājaḥ śrīraṅgarājo'pi varṇalakṣāṇyadāt| tadanu
tāvapi tad gṛhītvā mudamapārāṃ bhejāte| tadanantaraṃ śrīraṅganāyakamahārājaḥ
samutpannajigamiṣaḥ tāvāha—' aho vidvāṃsau! punaścaikavāraṃ yuṣmaddarśanamākāṅkṣate
me manaḥ|' ityuktvā puraṃ prati gato mahārājaḥ
etāvapi tatropavane nivāsaṃ cakratuḥ| tatrāntare—
ati0—' aho vivekin! upavanametat paśyāvaḥ pratyavayavasaṃsthānam|'
iti vanadarśanāyodyatāvabhūtām
ati0—' aho vivekin—
vāpī kāpi sphurati vimalairambubhiḥ pūrṇagarbhā
tāpaṃ pāpa bata pariharāmīva vācāhvayantī
ityāsaktyā bhajata tadimāṃ pānthalokāḥ paraṃ māṃ
gatvātrātyāmalajalavasatpakṣivṛāgjṛmbhaṇānām
2.13
kiṃca—
manuṣyavīkṣākṣaṇato babhūvurye'mī mṛgā dhāvanaśīlabhājaḥ
ta eva saṃpratyaniśaṃ manuṣyān † saṃkrīḍayanto †'tra hi saṃcaranti
2.13.p1
paśya paśya ! atyadbhutamidamasti vanam| atraiva sthitiścedāvayoḥ, āvāmeva devendrau; na saṃdehaḥ|'
vi0—' he, ativivekin ! nāmamātra te bṛhat ! tatkāryaṃ kimapi na
dṛśyate !'
ati0—'kimaho ! punaścārabdhaṃ vā dhaurtyam ! pade pade bodhitamapi
tvāṃ na muñcati tat | kiṃ kartavyam ?'
vi0—'kṣantavyo me'parādho'tivivekinā tvayā | varṣākālaḥ saṃprāptaḥ
saṃsārastu katha vābhūditi cintāleśo'pi nāsti | tūṣṇīṃ vanaṃ varṇayan tiṣṭhasi
khalu | tadarthamuktam | kopaṃ mā kṛthāḥ |'
ati0—'tvadupari kopo'pi vā ? etaddarśanajānandena paravaśīkṛto'smi | tasmāt kālo'pyayamiti na buddhaḥ | tarhi atīva jhaṭityeva gacchāvaḥ
purīmimām |'
iti satvarameva gatāvāstām
(iti) dvitīya āśvāsaḥ
2.13.p2
[atha tṛtīyāśvāsaḥ]
3.1
gacchatostu tayorekaḥ kālavarṇanatatparaḥ
buddhimānāha taṃ cānyamatibuddhiyutaṃ naram
3.2
vivekī—'he ativivekin ! paśya,
garjanto'mī jaladanivahāḥ pūrvadigdeśabhāgādujjṛmbhante virahijanatāgarbha (rva) nirbhedadakṣāḥ
saudāmanyaḥ kanakakanikāścārurūpāḥ samantādyutyante tridaśalalanābuddhidāḥ paśya dhīman
3.3
saṃpannānāṃ hi kālo'yaṃ sukhado netarātmanām
bhikṣukāṇāṃ śramaṃ vaktuṃ brahyeha na bhavedalam
3.4
'
ativivekī—'he vivekin ! śrīraṅgarāṭkāliṅgarājābhyāmāvāṃ
devendrīkṛtau; ato na tadbhayamāvayoḥ |'
vi0—'bhayakathāyā vā kā prasaktiḥ ? tathāpīdamucyate śrotavyam—
bhikṣukāścājñātaśramā yathā bhaveyustathā kartavyamiti |'
ati0—'aho vivekin ! bhikṣukaśramavārtā vā kvāsti ? śrīmattā
raṅgarājena tasya dhvastatvāt | santu vā kecit bhikṣukāḥ śramiṇaḥ
tacchramaparihāraḥ kṛtaścedapyāvābhyāṃ tajjanyaphalaṃ tameva vrajed, āvayostaddattadhanatvāt | astu; tathaiva kurvaḥ |'
vi0—' yadyapi annābhāvaprayuktaśramaparihāraḥ kṛtaḥ śrīmatā raṅgarājā', tathāpi vastrābhāvaprayuktaśramo vartata eva teṣām | tathāhi—
annamātra dadātyeṣāṃ bhikṣukāṇāṃ hi raṅgarāṭ
vastrahainyajamastyeva teṣāṃ duḥkhaṃ suduḥsaham
3.5
taddvā pariharāva āvām ; no cedārjitānāṃ dhanānāṃ kiṃ prayojanam ?'
ati0—'tatparihāraśca kṛta eva mahārājena kāliṅgādhipatinā |'
vi0—'māstu taddharmadvayamapyāvayoḥ ; śivālayādidharmo vā kartavyaḥ |'
ati0—'so'pi dharmaḥ vedācalamahīpālaprabhṛtibhirākrāntaḥ | na
ko'pi vartate dharma āvābhyāṃ kartavyaḥ |'
vi0—'kimahò ativivekin ! sarvasyāpyucyate kuṇṭhanam ? ato
bhāti lobho mahānasti te iti |'
ati0—‘ kiṃ tava dhūrtasvabhāvo naiva gacchati ? kiṃ bahunā ? rahasyārtha ucyate, śrotavyam |’
vi0—‘ko vā saḥ ?’
ati0—
‘kāverītaṭamaṇḍapāntaratale1 tūṣṇīṃ sukhāsīnatāṃ
svīkṛtya sthitameva cenna janatārakṣā bhavedityayam
matvā mānuṣabhāvametya sakalatrāṇāya raṅgeśvaraḥ
sarveṣāmapi cānnamukhyanikhilābhīṣṭārthadātāsti hi
3.6
raṅgeśaḥ paramekako'tra sakalatrāṇāya tiṣṭhatyato
mitrasyāsya sahāya eva sahasā bhūyāsamityādarāt
śrīmadvedagirīśvaro'pi naratāmabhyetya lokāvanaṃ
kartu sarvasureśvaro jayati sa śrīcandracūḍāmaṇiḥ
3.7
viṣṇvīśau bhavato mamātisuhṛdau tāvadya lokāvanaṃ
kartu mānuṣabhāvametya vasataḥ śrīcennapuryāṃ tataḥ
brahmāhaṃ ca tatheti tatra vasatiṃ prāpnomi kāliṃgabhūbhṛttvaṃ samyagupetya sarvajagatāṃ jāgarti rakṣāvidhau
3.10
evaṃ sarve'pi devāḥ kaṃcit kaṃcit bhāvamālambya purīmimāmadhitiṣṭhanti | tat
kasya ko vā dharmo vartate kartum ? sarve'pi tadadhīnā jātāḥ|’
vi0—‘tathā cedāvāṃ kiṃ kurvaḥ ? tiṣṭhatu tāvadidam | kiṃcit
pṛcchāmi | samyak vaktavyaṃ bhavatā niṣkapaṭam |’
ati0—‘bhavadviṣaye'pi vā tat ?’
vi0—‘tarhyucyate—
rahasyametad bhavatā kathaṃ vā buddhaṃ surāṇāṃ (ma)ha(tāṃ) nareṇa
devo'si kiṃ teṣu ca madhya ekaḥ sarvajña ityeva ca nāma yuktam ||8||'
ati0—'tvaṃ śaiśavaṃ na muñcasi | sahiṣṇunā mayā evaṃ sahyate
anyaścet praharet khalu | kiṃ kuryāstadānīm ?'
vi0—'asti khalu bhavān sahāyaḥ ; anyo'pi vā kathaṃ praharet ?'
ati0—'samyaganuṣṭhīyatāṃ śaiśavakṛtyam |'
vi0—'astu tāvadvṛddhatā vā śiśutā vā; madīyapraśnottaraṃ dīyatāmativṛddhairbhavadbhiḥ | ubhayorapi samavayaskatvāt parihāsaḥ kṛtaścet ko doṣaḥ ?'
ati0—'tarhi tadeva kāryamastu; sarvadā te praśnottaraṃ dadāmi
śṛṇu—purā kadācit kiṃcidvyasanākrāntacetasā mayā iṣṭadevatā prārthitā—
"mama saukhyaṃ kadā dāsyasi, tamarthaṃ svapne vā aśarīravācā vā vaktavyamiti |"
tadānīmeva aśarīravācā uttaritaṃ—"śrīraṅganāyaka-kāliṅgamahārāja-vedācalamahīpālaprabhṛtirūpāḥ sarve devā bhaviṣyanti | tadā te saukhyaṃ mahat
bhaviṣyati" iti| tadadhunā jñātamasti |'
vi0—'tarhi yuktamevaitat yaḥ svādhīnadevatākaḥ so'pi deva eva; na
saṃdehaḥ | tasmātsarvajña eva bhavāniti manye |'
ati0—'sarvaṃ te dayā |'
vi0—
'asmiśca kāle na hi sāvakāśo¹ gṛhādgṛhaṃ gantumapi prajānām
²saṃpādanāyādya matiḥ kutaḥ syāt sukhānubhūterayameva kālaḥ ||9||'
ati0—'aho vivekin ! bhavānevātivivekī ; yatastattatkālasvabhāvamavetya vadasi |'
vi0—'tvadanuṣaṅgabalādeva sarvamityavehi |'
ati0---' vivekin ! tvamapi sukhamanubhavitumarhasi | ahamapi tathaiva
karomi | '
ityubhāvapi gṛhe eva sukhamatiṣṭhatām
tadanu kadācit ,
dasyavaḥ pāpakarmāṇo niśīthe'tivivekinaḥ
gṛhaṃ praviśya yatnena sarvaṃ jahurnarādhamāḥ
3.11
tadanu nidrotthitau satyāṃ purata eva bhittikāyāṃ corakṛtadvāramaharnirīkṣya 'aho
vivekin ! daivena hatau svaḥ; sarvamapahṛtaṃ dasyubhiḥ' iti sodghoṣaṃ vāktāḍanaṃ1
kṛtamativivekinā | antikagṛhasthāḥ sarve'pi sasabhramamevāgatāḥ | anantaraṃ sāścaryaṃ
paśyantaḥ sthitāḥ sarve 'aho daivameva balavat; kimanyaiḥ puruṣakārādibhiḥ ?'
ityādivākyairvivekyativivekinau samyagāśvāsya gatāḥ
vi0—
' daivaṃ pradhānaṃ yatra syānmataṃ tat sādhu netarat
atra yuktiśca vṛttāntaḥ prākṛtaḥ syānmahāmate
3.12
'
ati0—' idānīṃ śāstraprasaṅgo'pi vā ? kiṃ vadāmi te buddhim ? '
vi0—śrutvā saroṣam—' ativivekīti nāma kena rāṇḍeyena
kṛtamatimūḍhasya ?
ārjitasya dhanasyāsya dharma eva prayojanam
anyathā vyarthameva syādityuktaṃ hi mayādhama
3.13
tatsmṛtirapi te nāsti khalu | evaṃbhūtasya tavātivivekīti nāma kathamāgatam ?
tatprayuktapūjyatvaṃ vā kathamidam ? atyāścaryaṃ vartate ! tvatsahavāsaḥ tvatsamānāmevocitaḥ, na mādṛśām |'
ityuktvā sasaṃbhramamevotthāya śirasyuttarīyaṃ baddhvā1 gantumārebhe
ati0—' aho vivekin ! adya prabhṛtyativivekitvaṃ sakalapūjyataratvaṃ
ca sarvamapi bhavata evāstu | buddhimatāṃ kopaprasaktiḥ kā ?'
ityādivākyaiḥ gamyamānaṃ2 taṃ samādhāya saṃsthāpayāmāsa | evaṃ sthāpitaṃ taṃ vivekinaṃ
pratyāha—
'aho vivekin ! daivena hatau svaḥ khalu | itaḥ paraṃ kiṃ
kariṣyāvaḥ ? kuṭumbabharaṇe'pyaśaktirāgatā hi | yatra kutracit gantumapi kālaḥ
pratibandhakaḥ |'
ityuktvā kṣaṇamātraṃ tūṣṇīṃ sthitvā socchvāsam—' aho kālagatiṃ kiṃ vakṣyāmi ?
kālaḥ sādhurayaṃ bhavedyadi tadā sādhyaṃ tvasādhyaṃ dhruvaṃ
yaścedevamasādhureṣa bhuvane sādhyaṃ tvasādhyaṃ tadā
yaḥ sarvādhipatiṃ maheśamapi vā muñcatyaho kiṃ sadā
tasmai kālamahātmane munitarāmeṣā namaḥsantatiḥ
3.14
'
iti bahudhā duḥkhamanubhavati tasminnativivekini,
vi0—‘ aho ativivekin ! kālaḥ samīcīna evāgataḥ saṃpratyāvayoḥ | ’
ati0—‘ tatkatham ? ’
vi0—‘ āgatā madiṣṭadevateva śarat bhagavatī | tathāhi—
itaśca kāśapuṣpāṇi nadyaścemā itaḥ sakhe
vikasantyadya saṃtāryā vartante nirmalodakāḥ
3.14.p1
tasmādyatra kutracidgatvā saṃpādayāvaḥ¹ | ’
ati0—‘ yatra kutraciditi kutaḥ ? atraiva vartante khalu devā manuṣyabhāvāpannāḥ prabhavaḥ | tāneva drakṣyāvaḥ, na cānyān | ’
iti taddarśanāya saṃnaddhau babhūvatuḥ
(iti) tṛtīyāśvāsaḥ
3.14.p2
[atha caturthāśvāsaḥ]
4.1
(ativivekī)—
‘ teṣu madhye mahāneṣa vedācalamahīpatiḥ
tameva pūrvaṃ paśyāvo vivekinnadbhutaprabhum
4.2
’
vivekī—‘ aho ativivekin ! kāliṅgaraṅgamahīpālyoḥ sarvottamayoḥ
pūrvameva darśanamabhūt khalu | nedānīmetaddarśanaprāthamyaṃ doṣāya | ’
ati0—‘ tātparyajñeṣvagragaṇyo bhavān | ’
vi0—'tiṣṭhatu nāma vyarthakālakṣepaḥ | prakṛtamanusarāvaḥ |'
tameva mahārājaṃ draṣṭumagacchatām
vi0—'aho, mahārājasañcaranaṃ kvāste ?'
ati0—'na jñāyate vā bhavatā ? tarhyatyāścaryametat | rājyādhipatyaṃ
kurvatāṃ gṛhamevaivaṃ cet, kimutānyeṣām ? “ayaṃ mārjāro'pīdaṃ kṣīraṃ pibedvā”1
iti nyāyena tiṣṭhasi | tiṣṭha tathaiva | tvayā yadyat pṛcchyate tasya tasyottaraṃ
dātuṃ hasta baddhvā2 pratīkṣyate mayā |'
vi0—'kimanyat kāryam ? mūkaścet tūṣṇīṃ sthātuṃ śakyate |'
ati0—'mūkatvamapi vā mama !'
vi0—'evaṃ vyarthavākkolāhale tava śramaleśo'pi na dṛśyate | matpraśnottaradānasamaya eva sakalaśramo bhavati | astu tāvanmayi viśvāsaḥ |'
ati0—'astu tarhyayamevodyogaḥ sarvadā mama | 3kṣepaṇaskandavighneśvaravīthīmalaṅkurvadāste tadgṛhaṃ trilokaprasiddham |'
vi0—'tarhi samīpa eva |'
ati0—'atisamīpa eveti vaktavyam | āstāmidam; tvarayā
gacchāvaḥ | sa mahārājaḥ kalaśārūśyāṃ4 svapurīṃ prati jigamiṣurbhavatīti śrutam |'
vi0—'tarhi tathaiva kurvaḥ |'
iti tvarayā gacchadbhayāṃ tābhyāṃ mahārājasya dhvajagajo dṛṣṭaḥ
vi0—‘aho ativivekin ! bhavaduktaṃ yathārthamevābhūt | tathāhi—
agre paśya girīndrasaṃnibhamamuṃ kumbhīndramatyuccaladrājaketanapāṇiyantra(ntṛ)vilasatpṛṣṭhaṃ baliṣṭhāhvayam
sindūrojjvalagaṇḍamaṇḍalagaladdānāmbupūrodgaladbhṛṅgetuṅganināranāditadiśārjālaṃ sulīlālayam
4.3
'
ati0—‘aho mahārājasya sākṣādvijayalakṣmīriva vartate'yaṃ gajarājaḥ
tasmāt prasthita eva mahārājaḥ; na saṃdehaḥ | ato nedānīmetaddarśanāvakāśaḥ
bhavatvetaddarśanaṃ kālāntare | anyamidānīṃ drakṣyāvaḥ |’
vi0—‘etaddarśanamapi māstu; anyadarśanamapi māstu; saṃsāravyāsaṅgo'pyāstām2| idānī yatra kutracidvedikā(yā)mupari sthitvā mahārājasya prayāṇārabhaṭī paśyāvaḥ |’
ati0---‘annapānādikaṃ vā vihāya etaddikṣā kasya na syāt ?’
ityubhāvapi kasyāṃcidvedikāyāmupari sthitvā draṣṭumārebhāte
vi0---‘kimetasya sāmrājyam ! indrādīnāmapi na syād iti pratibhāti |’
ati0---‘yaducyate bhavatā, tatkimapi na śrūyate badhirasyeva mama
tathāhi-bherībhāṅkṛtikāhalīkalakaladhvānātipīnātmaka1bhrājatsūryahimāṃśuvādyasutatārāvābhibhūtā diśaḥ
lokāḥ svasvaniyogakāryakaraṇāśaktā vimuktā iva
bhrāntā niścalatāmupetya badhirāstiṣṭhanti tasmādamī
4.4
tasmāt bheryādimahāvādyadūragamanaparyantaṃ tūṣṇīṃ paśyantau sthāsyāvaḥ |'
iti karṇasamīpe 2sodghoṣamabhidhāya tūṣṇīṃ paśyannevātiṣṭhat | so'pi tathaiva
akarot | bheryādimahāvādyeṣu kiṃcid dūraṃ gateṣu satsuṃ parasparālāpakeleḥ kiṃcidavakāśe labdhe vivekī vaktumārebhe
vi0—'paśya, ativivekin ! imān—
khaḍgodbhāsitapāṇayo harihayoddāmārvadārohaṇāḥ3
saṃnaddhāḥ khalu bhṛtyakūṭaghaṭakāstiṣṭhanti kecidbhaṭāḥ
keciccāpi sukuntatomaramukhānyatyantatīkṣṇāyudhānyādāyākhilapādacāriṇa ime śūrāśca rājonmukhāḥ4
4.5
kimetasyaiśvaryam ! īśvarasyāpi durlabhamiva bhāti |'
ati0—'tathaiva | mahārājo'pyāgacchati mahendra iva
'rājacchrī jayaśīlanāmakakarīṭpṛṣṭhopariprolasa2dvaudāmadhyatalasthitipravilasadvedācalendraṃ sakhe
paścādbhāganiṣaṇṇarāghavamahāmātyapriyālāpinā
saktaśrotrapuṭadvayātividitaṃ paśyāmyirāmākṛtim
4.6
'
vi0- 'mahendro'pi naitasyopamānaṃ syāt | prajāḥ paśya ; samudra eva†
velollaṅghanamācaranniva bhāti |'
ati0-'etaddarśanotsāhastādṛśaḥ |'
vi0'rājñastasya gajopari pravilasatsiṃhāsanasthau sakhe
bhrājantau narapuṃgavau vilasataḥ śreyasvinau pārśvayoḥ
kau tau brūhi mahābalau vibudharāḍābhau mahābhūpaterjijñāsā mama bhūyasī bhavati saṃkāśau samastairguṇaiḥ
4.7
'
ati0-'samyak pṛṣṭaṃ bhavatā |'
ityuktvā sotsāham,
'prabhorasya mahātmānau sodarau bhāsurāṅgakau
etau sarvakalāsāravedinau viddhi buddhiman
4.8
kṛṣṇasvāmimahīpālastayorekaḥ parastathā
subrahmaṇyamahīpāla ityavehi mahāmate
4.9
'
vi0—' samyag gṛhītam | etaddarśanajānando'pyapāro bhavati | punaśca
pṛcchāmi, vaktavyaṃ dayayā—
aśvadvandvayute rathe lasati kaḥ śrīmān naro vājirāṭkaṣṭākṛṣṭarathe paraśca puruṣaḥ saṃdṛśyate, kāvimau |'
ati0—
'ekastatra ca vaidiliṅgannṛpatiḥ senādhirājaḥ, paro
dhīmānityaruṇācalaprabhumaṇirjānīhi koṣādhipaḥ
4.10
'
vi0—'tatprabhudvayamavagatam | punaścāyamekaḥ prabhurāgacchati | tajjñānaṃ
cāpekṣate hyātmā | tathāhi—
prabhoḥ samīpe gaja (rāja?) pṛṣṭhe
vibhāti ko'sau caturaḥ surūpaḥ |'
ati0—
'jānāsi nainaṃ kimare vivekin
gānātidakṣo dorasāmināmā
4.11
'
vi0—'ayaṃ tu jñātaḥ prasiddhaśca | amī caike mahāścaryakarā dṛśyante
paśya paśya,
asaṃkhyātāśca dṛśyante gorathāsteṣu ke vada |'
ati0—sakopam—
'te tu ke vā na jānāmi 'vāgupādhirna kiṃ sakhe
4.12
etasya vibhavaḥ kena vaktavyaḥ syānmahītale
samudrapāraṃ yo vetti kadācidvaktumarhati
4.13
'tūṣṇī kiṃ bādhase dhīman paśya cakṣuḥpriyaṃ prabhum
tathaiva sodarau tasya paśyadānandadāyinau
4.14
'
tatrāntaresarve caiva surā mahendrasahitā vedācalendraṃ mahādharmiṣṭhaṃ sabalaṃ prayāntamadhunā drakṣyāma ityādarāt
saṅghībhūya sametya puṣpanikarānādāya kalpadrumādrājñastasya balasya copari sadānandādvavarṣuḥ2 param
4.15
vivekī kupitamapi savinayameva pṛcchati'vastrācchādanabhāsurāḥ suśibikā gacchantyasaṃkhyāḥ sakhe
tatrāntaḥsthitiśālinaḥ sukṛtinaste ke vademān param
pṛcchāmyanyamahaṃ bhavantamadhunā saṃtyajya kaṃ vādhamaṃ3
kopaṃ mā kuru bādhate bubhudhiṣā caiṣā balādeva mām
4.16
'
ativivekī 'ayaṃ śaniriva na muñcati iti4' manasi kṛtvā punaśca
praśnottaraṃ dātumārebhe'imāḥ striyo niśāntasthā rājño rambhādhikāḥ sakhe
kapaṭaṃ te hi jānāmi jānannapi ca pṛcchasi
4.17
sakhe vivekin ! idamapyāścaryakaraṃ paśya-uṣṭrāṇāmayutaṃ caiva vāmīnāmayutaṃ tathā
paṭasannādibha[I]rabhṛd gacchati priya buddhiman
4.19
’
vivekī punaśca praṣṭumārebhe-‘ayaṃ ca ko vā nṛpateḥ samīpe gajoparisthaḥ pravibhāti kāmam |’
ati0-‘ayaṃ hi vedāntagururmahātmā sākṣācca lakṣmīpatirityavehi ||18||’
vivekī punaśca kaṃcitpuruṣamuddiśya pṛcchati-‘eṣa śrīgajarājapṛṣṭhavilasatsiṃhāsanasthaḥ sudhīragre paśya samāpatatyamitabhāḥ sarvajñatiʼ brūhi me |’
ati0-‘eṣastasya (eṣo'pyasya) mahātmano narapaterācāryabhāvojjvalo
- - †rāmavidvityavehi2 śitadhīratyantavikhyātimān
4.20
’
vi0-‘sa mahātmāyameva ! idānīmetaddarśanena janma sārthakamabhūt | ko
vāyaṃ mahārājevāste ’ iti manasi matvā, anantaraṃ praṣṭumārebhe-' atyantonnatavājirājavilasan rājeva cāste mahān
ko'sau chatrasucāmarādikalitodāropacārairyutaḥ | '
ati0—
' eṣo'pyasya mahātmano narapateḥ śrīśrīnivāsābhidho
gāyī gānakalāviśāradamatiḥ khyātaśca kiṃ pṛcchasi
4.20.p1
'
vi0—'etatsāmrājyaṃ brahmāpi vaktuṃ na śaknotītyuktaṃ khalu, satyameva tat |'
evaṃ rītyā sa mahārājaḥ samastavibhavaiḥ saha prasthito'bhavat
ati0—' etasya mahārājasyodyānavanaṃ sarvotkṛṣṭamāste | prākārād bahiḥ
taduddeśena gacchati vā ? āhosvit kalaśākhyamahāpurī vartate, tāṃ prati vā ?
ayamarthaḥ samyaṅ na jñāyate | sakhe bhavatā jñātaśced vada |'
vi0—'mayāpi samyaṅ na jñāyate | kadācidetatkūṭe kaścit kaṃcit
pṛṣṭavān | tadānīṃ kenaciduttaritam—"akhilāṇḍakoṭibrahmāṇḍanāyakasya sarvajagatsṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇasya devadevasya cidamba reśasyāsmin māsyutsavo bhaviṣyati | tadarthaṃ kalaśābhidhānāṃ rājadhānīṃ prati gacchati" iti | tacchrutaṃ mayā |'
ati0—' tarhi satyamevaitat, asminmāsyutsavavārtāyā yathārthatvāt
itaḥ paramāvābhyāṃ ki kartavyam ? samyagālocya vada |'
vi0—' vaktavyaṃ kiṃ vartate ? āvābhyāmapi tatraiva gantavyam | mahotsavakāle jagadīśvaradarśanaṃ kṛtaṃ cet janmasāphalyamapi bhavati | mahārājadarśanamapi
bhavati tatraiva ; na saṃdehaḥ |'
ati0—' bhavato yadrocate, tadeva mamāpi1|'
vi0—' tarhi tathaiva kurvaḥ|'
iti tāṃ kalaśākhyamahāpurīṃ pratyeva jagmatuḥ
iti caturthāśvāsaḥ
4.20.p2
[atha pañcamāśvāsaḥ]
5.1
gacchatostu tayorāsīt sudūre taddhalaṃ tadā
tatra gantumaśaktau tau pūjārthaṃ kutracit sthitau
5.2
atha pūjāṃ vidhāyaitau menāte gantumāśu tām2
tadā bherīdhvanistābhyāṃ śrutaśvāsītsubhāṅkṛtiḥ
5.3
vivekī—'aho sakhe, mahārājo'pi prasthitaḥ; asyāmeva rātrau
bhagavaddarśanāya purīṃ praviśediti bhāti| āvāmapi tvarayā gatau cet, bhagavaddarśanamāvayorapi bhavedeva| ato rayajitamanogaruḍau gacchāvaḥ|'
ityatitvarayā virājitayestayoḥ purato mattebhaḥ kaścit balādvimuktaḥ
kuntatomarādyāyudhaviśiṣṭairbhaṭairanudhāvyamānastannikaṭamāgataḥ| taṃ dṛṣṭvā kāṃdiśīkau
babhūvatuḥ| anantaraṃ vivekayativivekinamāha—'itaḥparamāgatamārgameva paśyantau3
gacchāvaḥ; alaṃ saṃpādanāya4 gatvā|'
iti sakampaṃ roditumārebhe
ativivekī—' bhītiṃ muñca ; sa tu paścādanudhāvadbhirbhaṭairgṛhītaḥ ; paśya,
paśuriva gacchati | etāvatparyantamāgatya punaśca pratinivartanaṃ yuktaṃ na bhavati
tasmānmā bhai(ṣī): |'
iti samāśvāsya taṃ gṛhītvaiva punaśca gantumupacakrame
atha toṣeṇa gacchadbhyāṃ tābhyāṃ dṛṣṭā purī tadā
patākādhvajasaṃyuktā toraṇādisuśobhitā
5.4
vi0—' aho rājñājñāṃ kiṃ vakṣyāmi | tatrāpyetasyājñātibalavatīva
bhāti ; yata itareṣāṃ rājñāṃ svasannidhāne'pyevamājñā na calati | tathāhi†—
pariṣkṛteya pratibhāti samyag viḍambayantīva puraṃ surāṇām
samastasaṃpadvibhavābhirāmā sumastakaprauḍhakarīndrasāndrā
5.5
prākārabhittiḥ parikhābhireṣā samāvṛtā saṃprati dṛśyate hi
hiraṇmayī devasaritparīṃtagirīndravibhrājadadhityakeva
5.7
'
ati0—' pūrvamevokta khalu—etadvibhavaḥ īśvarasyāpi durlabha iti
indro'paro nāstyamarāvatī cetyeva matiḥ kasya na jāyate'tra1
kiṃ vā bahūktena phalaṃ vivekin sarvāvabuddhārthakathāpyayuktā2 ||6||'
vi0--' ayaṃ kaḥ apara iva mahārājaḥ pratyāgacchatyasaṃkhyeyapadātisaṃvṛto'prameyaturāṅgīsaṅgato gajoṣṭravāmyādibhirbahubhiścopaśobhitaḥ ? asya mahārājasamānadharmatvādabhiyātikhi bhāti | tasmād yuddhaprasaktirapi bhavet | itaḥ paramāvāṃ
kiṃ kariṣyāvaḥ ? mahat bhayamāgataṃ khalu | pūrvamevāgataṃ mārgaṃ paśyantau gacchāva iti
sarvathoktamapi na śrutaṃ bhavatā | idānī yadāgacchati, sarvamanubhoktavyameva |'
iti bahudhā vilapantaṃ ta vivekinamāśvāsayāmāsātivivekī
ati0--' aho vivekin ! nāyamabhiyātiḥ, kiṃtvetadbhṛtya eva ;
yataḥ sarvamapi dūrata eva sthāpayitvā caturbhiḥ pañcabhiḥ saha eka eva savinaya
āgacchati |'
vi0--'kapaṭī cet tathaivāgacchet | kimetāvatā śatrunaṃ bhavatīti nirṇayaḥ
kathaṃ syāt ? anarthamekaṃ bhaviṣyati, na saṃdehaḥ | no cet, etādṛśavibhavo
bhṛtyasya kathaṃ syāt ?'
iti nirākṛto'tivivekī tatpratyayārthaṃ samīpasthaṃ kaṃcit papraccha 'ayaṃ kaḥ ?'
iti | tenoktam--'mahārājenaiva deśādhipatyakaraṇe niyukta etatprabhucakravartidattamahārājanāmadheyaḥ śrīveṃkaṭagiryākhya. sevakaḥ' iti | atha tadvacanādāgatapratyayaḥ saṃtuṣṭahṛdayo'bhavadvivekī
vi0--'pūrṇakumbhaṃ gṛhītvā brāhmaṇāśca pratyāgacchanti | ito dāsyaḥ,
ito'pi paurajanāḥ sarve'pi mahārājaṃ pratyāgacchanti
ayaṃ yathāste narajanmaśālī tathetare cāpi bhavanti cet kim
puṇyena janmāntarakalpitena rājaprasādaḥ kvacideva bhūyāt
5.8
'
iti parasparamālapantau sthitau | tadanu mahārājo'pi samastavādyaiḥ samastopacāraiḥ saha
saparivāraḥ sahodaraḥ purī tāṃ praviveśa
vedācalamahīpāle ghaṇṭāpathamupeyuṣi
jātā 'dehīriti prajñā sarvāsāṃ paurayoṣitām
5.9
tadanu mahārājaḥ sahodarābhyāṃ saha 2 grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā jayaśīlanāmno gajarājāt
rāghavāmātyena sākamavaruhya chatracāmarādyupacāra viśiṣṭasvāmātyarāghavārthadattakarāva lambaḥ gamanāvi (nā) bhūtādhikavilambaḥ rucikṛtarajatācalakana (1) 3
svasabhāsasāda
atha prabhāte śataghnīke (gho) ṣaṇāt pūrvamevotthāya rāghavāryamantriṇā
sākaṃ vājirājamāruhya bahubhirviśvakadrubhiḥ āsamantāt parivṛte, aśvottamārohiṇībhiḥ vanaśirīṣakusumāracitakarṇabhūṣābhiḥ yavanīyoṣāmiśca vedācalamahīpālacakravartini + mṛgayāvinodāya vīkṣāraṇyaṃ gate sati, te'pyatyantasuhṛdo mahātmānaḥ śrīraṅganāyaka-devanāyaka-kāliṅgamahārājaprabhṛtayo rathagajaturagapadātyātmakacaturaṅgaviśiṣṭairbalaiḥ saha sametya tattannivāsocitatayā nirmiteṣu sopacāraṃ deśādhipatyaniyukta-veṅkaṭagirivipravibhunā pradarśiteṣu paṭasadmādigṛheṣu
praviṣṭāḥ santaḥ kumbhakoṇanārāyaṇī tañjanagaramaṅgāprabhṛtibhirvārayuvatibhiḥ
parikalpitacandanānulepanāḥ sabhayabhaktikāmasamarpitapuṣpahārāḥ, saṃgītaśravaṇānandamanubhavantaḥ parasparaṃ parihāsavārtākelimapi kurvantaḥ śrīmantaḥ sukhamāsāmāsuḥ
tadanantaraṃ mahārājo'pi—
vīkṣāraṇyagatān yajñadīkṣāyuktān munīśvarān
sākṣātkṛtya namaścakre mokṣāyādbhutatejasaḥ
5.10
munayo'pyāśiṣaścakruḥ praṇayotpūritātmakāḥ
‘ghena yogaśca te bhūyāddhanayogānmahīpate.’
5.11
'
tadanu mahārājaḥ svavandanānantarakṣaṇotpannamunīndrāśiṣaḥ śirasā gṛhītvā ‘mṛgayārthaṃ
gaccha’ iti tairabhyanujñātaḥ kiṃcid dūraṃ gataḥ san mṛgayūthaṃ mahaddadarśa
2asmaddevadhṛte vidhau samalatābuddhiṃ vidhatte tataḥ
kūṭastho'yamamīṣu bhūrihariṇā rājñā hatāḥ kopinā
kecitkecidanantaraṃ karuṇayā tyaktā mṛgā no hatā
ityālocya nijāṅganānayanasādṛśyojjvalāstaddṛśaḥ
5.12
tatrāntare—
śrutvā heṣitamatyantaruṣayukto mahādhvaniḥ
śārdūlaḥ kaścidagre'sya prādurāsīnmahātmanaḥ
5.13
tadanantaram-mayi sati puruṣavyāghre vyāghraḥ ko'sau mamāsti purato'bhīḥ
iti nihataścaiṣa ruṣā śauryāt kṣitibhṛdvareṇa bahubhūmnā
5.18
iti sakalānapi mṛgādīn nihatya punaḥ pratinivṛtto mahārājaḥ purīṃ praviveśa
atha kadācit sa suhṛdaḥ sarvānapi śrīraṅganāyaka-devanāyaka-kāliṅgamahārājaprabhṛtīn gṛhītvā akhilāṇḍakoṭibrahmāṇḍanāyakasya devadevasya viśvādhikasya śrīcidambareśvarasya darśanāya tadālayaṃ prati gato'bhūt
tadanu sarve'pi prabhavaḥ pradakṣiṇāāni bahūni kṛtvā praṇāmāṃścāsaṃkhyān
vidhāya mahādevasyāprameyamahimnaḥ kalaśapurīnāthasya śrīcidambareśasya saṃnidhimupetya baddhāñjalipuṭāḥ santaḥ parameśvaraṃ taṃ stotumārebhire
prathamaṃ śrīkāliṅgamahārājastuṣṭāva-' sevāyātasamastadevamakuṭaprotkṣiptapuṣpāsavasrotaḥpītamanaḥsvananmadhukarastomaḥ paraṃ bhāsate
yadadhyānātinirastadhuṣyadamitānamraughamūrtāvivar
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ 2 sabhārāṭ sukham ||14||'
anantaraṃ śrīraṅganāyakamahārājastathākarot-' sevāsaṃbhramavibhramāmaśiraḥpuṣpālikhelanmahālolambāvalirabjabandhutanayāsrotovahā 3 rājate
bhedāyopagateva yasya manasaḥ kaṃjārimaitrījuṣo'
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||15||'
iti
tadanantaraṃ devanāyakamahīpālo'pi-'sevāsajjahṛdabjanamranikhilakṣmāpālamaulisphuradgambhīrorukirīṭalagnasumanomālāsu helākaraḥ
yatputreṣṭaphalaṃ tanotyalicayastairnīta mitthaṃ dhiyaṃ2
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||16||'
iti
tadanantaraṃ vedācalamahīpālo'pi-'pādābjapraṇatāmarendralalanādhammillamallīsumastomāmandamarandatundilarakhoddāmālidambhāttamaḥ
nūnaṃ ya prati vaktumāgatamiti tyājyaḥ khalaścandramā
dadyāccandraśikhāmaṇiḥ kalaśapūrīśaḥ sabhārāṭ sukham ||17||'
tadanu,
stutiprasanno bhagavān maheśaścidambareśaḥ karuṇāmburāśiḥ
prasādameteṣu kṛtaṃ tadaiva saṃsūcayāmāsa ca dīpapuṣpaiḥ'
5.19
'
tataste sarve'pi mahīpālāḥ labdhabhagavatprasādāḥ saṃtoṣaparavaśīkṛtātmāno bahiretya
dhvajastambhopāntapradeśe sthitāḥ santaḥ tatratyapūjakadvijavaraiḥ candanapuṣpahārādibhiḥ kṛtopacārāḥ tebhyo dvijebhyaḥ tatratyadāsīnaṭagāyanādibhyaśca bahūni dravyāṇyaṃśukāni ca
navīnāni bahūni vitīrya sarve'pi samutthāya ālayād bahirbhūtāḥ santaḥ svaṃ
svaṃ nivāsasthānaṃ prapedire
tadanu vivekayativivekināmānau vidvatkavikuñjarau tāvatparyantamapi mahīpāladarśanāya alabdhasamayau dūyamānahṛdayau tadānīmapi bhūpatigṛhadvāramupetya
dauvārikān pratyāhatuḥ—'mahārājāya vaktavyam' iti | tadanu teṣu madhye
kaściddayālurantargatvā dhairyānmahārājasamīpaṃ prāpya 'mahārājacakravartin ! mahātejaskaṃ
paṇḍitadvayametya dvāri tiṣṭhati' iti prāha | mahārājo'pi śrutvā tadvākyaṃ sasaṃbhramaṃ
'praveśaya tau' ityājñāpayāmāsa | tadanu so'pi satvaramabhyetya mahānubhāvau tau
antaḥ prāveśayat | tāvapi mahāpaṇḍitau praviṣṭāvantargatvā mahārājaṃ siṃhāsanasthaṃ
paścāddhṛtadhṛtacchatraṃ pārśvayorubhayoraṅganāmaṇivījitacāmaradvayavirājantam, vedācalarājaṃ taṃ nayanapathātithīcakratuḥ | athāśīrvādamukhena phalopahāraṃ dattvā stotumārebhāte—
'vedācalendra tava kīrtivadhūḥ kathaṃ vā
lokātmakānyaramaṇān (?) ramate sadābhīḥ
prītiśca tādṛśavadhūpari bhūyasī te
bhūyāddhi mohaviṣayeṣu na doṣabuddhiḥ
5.20
kiṃca—
kīrtiṃstriyā vāridhilokajālamullaṅghitaṃ deva hi līlayāste
samudrakoṇottaraṇe praśastirhanūmataḥ sānavadhiḥ kuto'bhūt
5.21
'
iti | tadanu mahārājaḥ tacchlokadvaya śrutvā santuṣṭamanāḥ tābhyāmakṣararakṣāṇi
prāyacchat | tadanu tāvapi kavikuñjarau mahārājavitīrṇāni dravyāṇyamūlyāni
ambarāṇyābharaṇāni ca gṛhītvā santoṣaparavaśīkṛtātmānau mahārājaṃ bahudhānugṛhītvā(gṛhya) nṛpatinā dattānujñau rājagṛhāt pratinivṛtya svāvāsabhūmiṃ
praviṣṭāvāstām | tadanu mahārājo'pi sabhāsīnaiḥ svavidvadbhissākaṃ tāveva pracaṇḍapaṇḍitau saśiraḥkampa bahudhā ślāghayāmāsa
tadanu mahārājaścāramekamāhūyājñāpayāmāsa—‘śrīraṅgarājakāliṅgarājaprabhṛtīnasmatsuhṛdo mahīpatīnayaṃ sagdhikelaye1 bhavataḥ prārthayatītyuktvā āgantavyam’ iti | sa ca ‘mahārājo yadājñāpayati tatkaromi’ iti gataḥ | mahārājo
vismṛtimabhinīya cārāntaramāhūyāvocat—‘navīnau paṇḍitendrāvāgatya vartete hi ;
tau vaktavyau—“etadrātrau mahāsado2 bhaviṣyati, tadarthaṃ yuvāmāgantavyāviti3 mahārājaḥ prārthayati” ityuktvāgantavyamiti’ | ayamapi ‘tathaiva karomi’ iti gataḥ
tadanu tena tathaivāhūtāste sarve'pi mahīpatayaḥ vedācalamahīpālagṛhaṃ praviṣṭāḥ
santaḥ tena mahārājena dattamannamindrādiprārthanīyaṃ bhuktvā atisantuṣṭahṛdayāḥ
tena mahārājena svayameva puṣpacandanatāmbūlādibhiḥ sopacāraṃ sapūsyamānāḥ nānāvidhamukuranikaravirājitamatyantasthūlamuktāmaṇicāruhāropaśobhitaṃ vicitratarakusumamālājālālaṅkṛtaṃ, śukapikapramukhakāntaśakuntakalaninādanāditaṃ, dvārabhuvi
rājamānakrīḍārthāhṛtasiṃhaśārdūlādinānāmṛgavarollāsitaṃ, tārādhipākārāsya-vīrānārāyaṇī-pramukhavārāṅganāsandohavibhrājita, mahārājena sadaḥkaraṇāya pṛthaktayā
kāritaṃ paṭasadanataṭaṃ prati śanaiḥ śanairaṭantaḥ tatsadanamāsādya mahārājena sākaṃ sadaḥ
kartuumārebhire | tadanantarametatpaṇḍitadvayamapi gīrvāṇabhāṣayā 1varṇamekam,
āndhrabhāṣayā 1kīrtanamekaṃ ca parikalpya tatprakaṭīkaraṇāya sadaḥprade(ve?)śamatanot | tadanantaraṃ rājāno'pi sarve pratyutthānādibhiḥ samyak saṃpūjyātmasamameva tau sthāpayāmāsuḥ | tāvapi mahārājena gandhapuṣpatāmbūlādibhiḥ nitarāṃ
pūjitau saṃgītaśravaṇanāṭyadarśanābhyāṃ paravaśīkṛtātmānāvabhūtām
vi0--' keyaṃ sakalakalāsārajñātisundarī rambhevāste ?'
ati0--(karṇe) 'kāliṅgamahārājo vartate hi ; tannāṭakaśālāmalaṃkurvatīyaṃ khalu | iyaṃ hinārāyaṇī sā smarakeliśūrā tārādhipāsyāmṛtavākpracārā
vārāṅganā gānakalātivīrā dhīrāvagacchetthamasāvajārā
5.22
'
vi0--' tasya mahārājasya nāṭakaśālāsadṛśyeveyam | aho sakhe, iyaṃ
kā saundaryādiguṇai rambhāmapi dhikkaroti ?'
ati0--'śrīraṅganāyakamahārājanāṭakaśālālaṅkārabhūteyam | iyaṃ camaṅgābhidhānā gaṇikāgragaṇyā saṅgītaśāstrābhinayātipuṇyā
raṅgeśarājāviratātivarṇyā śṛṅgārasapaddvipaṇisthapaṇyā
5.24
'
vi0--' tarhi tasya mahārājasya saṃskṛtādividyāsārajñasya śrīraṅganāyakamahīpālasya sabhāyā eva sadṛśīyam | sakhe, kasyeyaṃ mānuṣīrūpamāsthāya vartamānā
rambhaiveti bhāti ?'
ati0—'devanāyakamahārājanāṭakaśālīyeyamityavehi | sakhe, paśya ;
kiṃ bahunā ?
rambhā ca nāsyāssadṛśī na corvaśyanyāḥ samāḥ syurna surāṅganāśca
iyaṃ mṛgākṣī sakalān sabhāsthān mahīpatīn mohayati svagītaiḥ ||23||'
vi0—'sakhe, satyameva mahārājadevanāyakasabhāmalaṅkuryādeva | na
sandehaḥ | etāsu madhye iyamatīva rājate nakṣatreṣu madhye candramā iva ; keyam ?
etasyā gānamādhuryaṃ dehasaundaryamapyalam |•
aho yauvanasaubhāgyaṃ paśyāsyāḥ kā bhavet samā
5.25
tasmādetajjijñāsā balavatī bhavati | sakhe, tvarayā brūhi |'
ati0—'iyaṃ ca vedācalamahīpāle vartate hi sabhāmadhye dedīpyamānaḥ, tadīyā
yathāste'yaṃ sabhāmadhye tathā ceyaṃ mahādyutiḥ
etasyāḥ kāsti loke'tra sadṛśī vā jagattraye
5.26
kiṃ bahunā ?
kā nāṭye'syāḥ samā bhūyād gānādye cāsti kā samā
mīnākṣyāścāṅgasaubhāgye tānālāpanakarmaṇi
5.29
'
vi0—'sakhe, no cedayaṃ rasikāgraṇīḥ kathaṃ svīkuryāt | aho sakhe,
asmadīyasāhityaprakaṭanaṃ kadā ? tūṣṇīmetatpraśnottarābhyāmeva kālo gacchati'
mahārājāśca sabhāṃ vihāyotthitāścet kiṃ kurvaḥ ? atastatkāryaṃ tvarayārabdhumarhasi |'
ati0—'sarvaṃ bhavataiva kriyate, anantaraṃ buddhimapi vaktumārabhyate,' kiṃ
vakṣyāmi 1' iti mahāmātyaṃ rāghavāryaṃ pratyabravīt—'aho rāghavārya !
śrīcidambareśvaraviṣaye sāhityaṃ parikalpitamāste, tatsadasi prakaṭanīyam
tasmānmahārājāyemamarthamuktvā tadājñāgrahaṇapūrvakaṃbhavadājñāpekṣitā' iti | tadnantaraṃ so'pi mahārājaṃ gatvārthamimamakathayat | mahārājaśca śrutvā tadvākyaṃ 'avaśyaṃ
tathāstu' ityabhyupetya svayameva paṇḍitendrau dṛṣṭvā 'aho paṇḍitendrau ! bhavatsāhityaśravaṇādapyadhikaṃ kimasmākamasti ; avaśyaṃ prakaṭīkriyatāṃ ; śrotuṃ sannaddhā eva bhavāmo
vayam' iti rājñā sotsāhamājñaptau paṇḍitendrau varṇaṃ kīrtanaṃ ca gātumupacakramāte
tadanu mahārājāssarve'pi • tadgīyamānavarṇa-kīrtana-śravaṇānandaparavaśīkṛtātmānaḥ
tatkṣaṇameva asaṃkhyākāni dravyāṇyamūlyānyaṃśukānyanarghyā(rghā)ṇyābharaṇāni ca pratyekaṃ
pratyekaṃ daduḥ | tadanu mahārājaḥ paṇḍitendroddeśena sadaḥ prāha—
tadanu sarve'pi mahīpālāḥ śrutvā tadvākyaṃ svayamapi prāhuḥ—
iti sarvairapi rājaśikhāmaṇibhiratitarāmupalālitau śrīpaṇḍitendrau tadrājasamudāyadattadravyādivastujātaṃ gṛhītvā 'gantumuṣṭraśataṃ gajaśataṃ cāpekṣitam , etadvayālābhe vājisahasrāpekṣā ca syāt , mahārājairbhavadbhiravayora mahārāja mahārājarājñī kṛtatvāt | ataḥ prārthitaṃ
sarvaṃ deyam' iti mahārājaṃ pratyūcatuḥ | mahārājo'pi tatsarvaṃ dviguṇitameva dadau
atha tau śrīpaṇḍitendrau vivekyativivekinau
mahārājābhyanujñāṃ ca gṛhītvā prasthitau tadā
5.29.p1
tadanu tau taddattadravyādivastujātamuṣṭragajeṣu samāropya1 gacchantau santau
svāvāsasthānamupetya uṣṭragajebhyo'varopya gṛhāntarnihitānyanarghāṇi tadvastūni muhurmuhuḥ
paśyantāvānandābdhimagnau sadānudvignau babhūvatuḥ
tadanu mahotsavakāle bhagavaddarśanārthaṃ sajagdhthādikelyarthaṃ ca snigdhena
vedācalamahīpālena bahudhāhvāne kṛte tanmaitrīparatantratayā samāgateṣu mahīpāleṣu
madhye devanāyakamahīpālaḥ kāliṅgamahārāja-śrīraṅganāyakamahārāja-vedācalamahīpālaprabhṛtīn sarvānapi mārgamadhye vartamānāyāṃ nuṅgapuryāṃ2 dinamekamuṣitvā
bhagavato'gastyeśvarasya darśanamapi kṛtvā gacchantu bhavanta iti bahudhā prārthayāmāsa | tataste sarve'pi mahīpālāḥ tatprārthanāmaparihāryāṃ matvā 'tathaiva kurmaḥ'
ityaṅgīkāravārtāṃ prasaṅgīkurvantaḥ saṅgītarasikāḥ kuraṅgīdṛśastāḥ purataḥ prasthāpya
paścātsvasvaparivāraiḥ sākaṃ velollaṅghanamācaranta udanvanta iva kalaśapurīṃ tāṃ
vihāya nuṅgapurīṃ prati pratasthire
iti pañcamāśvāsaḥ
5.29.p2
[atha ṣaṣṭhāśvāsaḥ]
6.1
prasthiteṣu mahīpeṣu tadānī sā purī babhau
nirmuktabhogabhujagatvāgivākhilapaśyatām3
6.2
atha tatpaṇḍitendrau ca rājamārgānuyāyinau
tāmeva tuṅganagarīṃ rājavadvantumudyatau
6.3
kumbhīndroparividyamānapuruṣaprotuṅgabāhusphuraddaṇḍaproddhatadundubhidhvanighanaiḥ senāsamūhāravaiḥ
pātālaṃ gaganaṃ samastamapi ca brahmāṇḍamevādhunā
bhindānā iva bhānti kāntimadhurāḥ sarve'pi bhūpāḥ sakhe
6.4
'
atha tau devarājasya¹ sevakena pradarśite
gṛhe praviśya sarvajñau sukhenaivātiṣṭhatāṃ tadā
6.5
gāḍhanidrāmanubhavantau pākādikarmaṇyuparate ca aviśadanyūnādhikabhāvavadbhiḥ vidyārthisadbhiḥ1 samayameva pratibodhyamānau utthāyotthāya punaḥ punaḥ nidrāmevācarantau
kathaṃcitpratibodhamājagmatuḥ
atha tau snātumicchantau saraḥ prāpaṃturujjvalam
kamalairvimalaistoyairagastyeśasya sannidhau
6.6
ati0—'sakhe vivekin ! sarovarasyā(sya) māhātmyaṃ kiṃ vakṣyāmi ? tathā hi—
saro varaṃ karoti me paraṃ sukhaṃ sureṭkṛtaṃ2
nirākṛtāvarātapāturātikātarāktikam3
murārihṛtsarojabhūcarojjvalanmarālarāṭ4
parāparasvarātmako 5garāśanaśvarediha
6.7
iti sarovaradarśanajānandabharitau duritadhvaṃsananipuṇametajjalarkaṃṇamekamevāṅgapatitaṃ
bhavediti snāntaśca puruṣārthacatuṣṭayamapi karasthameva syāditi dṛḍha manvānau
sādaraṃ snātvā mādhyandinaniyamamapi sarvaṃ nirvartya bhagavato devadevasya
agastyeśvarasya darśanāya tadālayābhimukhameva gacchantau madhyemārgaṃ miśrādibhiḥ
svavidvadbhiḥ anyaiśca bahuparijanaiḥ sākaṃ śrīmadagastyeśvaradarśanārthameva samitramāgacchantaṃ devanāyakamahārājamapaśyatām | sa mahārājo'pi—
dṛṣṭvā tau paṇḍitaśreṣṭhau sāṣṭāṅgamakaronnatim
yuṣmādṛśastu vidvāṃsaḥ santi keti stuvannimau
6.8
tadanu sa devanāyakaḥ tābhyāṃ paṇḍitābhyāṃ saha tadālayaṃ praviśya namaskārasahasrapūrvakapradakṣiṇasahasraṃ ca kṛtvā bhagavato devadevasya agastyeśvarasya sannidhimupetya sukhaprārthanāmakarot | tathāhi—
‘kṣoṇī yasya śatāṅgatāmabhiyayau yasyādrirājaḥ paraṃ
kodaṇḍatvamuvāpa tasya guṇatāṃ yasya dvijihvāgraṇīḥ
†bāṇatvaṃ ca babhāra yasya murajid brahmāpyabhūtsārathiḥ
so'yaṃ candraśikhāmaṇiḥ sukhamalaṃ dadyādagastyeśvaraḥ’
6.9
’
iti bhagavaddarśanaṃ sabhaktiśraddhaṃ kurvan pradakṣiṇataḥ bhagavatyakhilāṇḍeśvarīsannidhimupetya tāmapi stotumārebhe—
‘akhilāṇḍeśvari dayayā makhavānabhavaṃ bhavāni sakṛ‡danayā
upari ca dhāvati cittaṃ prapadajasaridādidevapadalābhe²
6.10
’
iti | svastutiprasannayā bhagavatyā samyaganugṛhītaḥ dhvajastambhaprāntapradeśamavāpya
sarvaissākaṃ mantrajapaṃ kurvāṇaḥ prasaṅgāt samārabdhaśāstraprasaṅgayoḥ pade pade prārthitaparasparabhaṅgayoḥ miśrapaṇḍitendrayoḥ prasaṅgakalahaṃ dṛṣṭvā 'aho miśrapaṇḍitendrau,
nedānīmasyāvakāśaḥ; rātrau sadaḥ kariṣyāmi; tadā prasaṅgo bhavatu' iti samādhāya
tābhyāṃ sahaiva ālayādbahiretya sarvānanujñāpya svabhavanaṃ praviṣṭaḥ, cāramekamāhūya
'aho rājānaḥ, sarve'pyatraiva bhoktumāgantavyāḥ', iti yuṣmān prārthayatītyuktvā āgantavyam' iti tamājñāpayāmāsa | so'pi gatvā mahārājānevaṃrītyābravīt | te'pi tadvākya śrutvā tathaivākurvan | tadanu sa mahārājo'pi
sarvānapi mahārājān gṛhītvā padmasarasi sahāgatābhirvāravanitābhissākaṃ jalakrīḍāṃ kartuṃ tadeva saraḥ praviveśa
tadanu paṇḍitendrāvapi śivapūjādikaṃ vidhāya kṣaṇamātraṃ viśramyotthitau
paṭasaṅkanagarīdarśanāya bahirnirjagmatuḥ | vivekī purato vartamānaṃ gopuraṃ dṛṣṭvā sāścaryo
babhūva | ativivekī tathāścaryavantaṃ vivekinaṃ pratyāha-' etadgopuramastu mastakalasaddhemādridhāmojjvalatkumbhottambhitajambhabhedinagaraṃ śambhoragastyeśituḥ
āścaryaṃ kimaho sureśahṛdayābjārādhitāṅghrermahādevasyāsya ca vastu kiṃ virahasaṃbandhīha tiṣṭhetsakhe̍
6.12
kiṃca-3bhāvālyo'yaṃ khalu devarājā4 sevāratenojjvalahemarūpaḥ
śaivena cākāri maheśvarasya ko vā surendrasya bhavedaśakyaḥ || 11||'
iti
vi0—' he sakhe ! tiṣṭhatvidam ; paṭasadmanagarīmatyāścaryakarīmeva paśyāvaḥ'
ityubhāvapi kiṃcid dūraṃ gatvā purato dṛśyamānāṃ tāmuddiśya ativivekyāha—
'paṭagṛ(ha)ghaṭitaṃ puraṃ surendraḥ sphuṭatarameva cakāra paśya dhīman
kuṭavaranikaṭāśvavṛkṣarājattaṭapariśobhitapadminīsametam
6.13
'
iti | vivekī tāmeva padminīṃ dṛṣṭvā ativivekinamāha—
' bhūbhṛdvarāḥ sapadi paśya sarasyamuṣmin
śrīdevanāyakamukhāḥ saha kāminībhiḥ
rūpātirekajitadevavadhūribhirete
kurvanti padmanikarairlasitendulīlām
6.14
'
iti
vi0—' tataḥ santoṣa evāvayoḥ ; avakāśo mahānasti ; paṭasadmanagarīṃ
samyak paśyāvaḥ' iti kiṃcid dūraṃ gatvā paṭasadma caikaṃ paśyannāha—
' rājadraktapaṭṭaikarirnirmitamidaṃ sañcottamaṃ dṛśyate
kasyedaṃ vada mitrasattama manovāgindriyāgocaram
māstu tvatkathanaṃ kaliṅganṛpaterjātaṃ marālottamabhrājatketananūtanāmbaravarālokena tasyetyalam
6.15
'
iti
ati0—' sakhe ! kiṃ te vakṣyāmi buddhiviśeṣam, yenānuktamapīdaṃ
gṛhītaṃ tvayā |'
vi0—' āstāṃ parihāsaḥ | idamapyanuktaṃ gṛhyate draṣṭavyam | tathāhi—
pārśve tasya mahonnataṃ patagarājdvarājapaṭālaṅkṛtaṃ
prottuṅgadhvajadaṇḍamaṇḍitamidaṃ śāṭīgṛhaṃ lakṣyate
tacca jñātataraṃ bhavatyatitarāṃ śrīraṅgarājīyamityatyantāmalakomalāmvarāvarārabdha sakhe na śramaḥ
6.16
'
ati0—' pūrvamevokta khalu atitīkṣṇā te buddhiriti |'
vi0—' sakhe ! pade pade parihasasi | tiṣṭhatu tāvat ; idamapi mayaiva jñātaṃ
bhavati | tathāhi—
anyannīlapaṭaikakalpitamidaṃ tasyaiva pārśvāntare
kasyedaṃ suhṛduttamaitadapi me jñātaṃ na ceha śramaḥ
śrīmadvedagirikṣitīndramaṇisaṃbandhīti samyaktayā
tvaṅgatpuṅgavaketuyaṣṭiviṣayālokātpaṭīmaṇḍapam
6.18
'
ati0—' sakhe ! satyaṃ tasyaiva mahārājasyedam |'
vi0—' sakhe ! pade pade parihasasi khalu; tadyuktameva | tathāhi—
'saṃkhyāvihīneṣu paṭīgṛheṣu dvayostrayāṇāṃ dhiṣaṇā tathā me
śāstreṣu bhūyassu samudbhūteṣvekasya vākyasya matiryathā syāt ||17||'
ati0—' sakhe ! na kevalaṃ bhavatastathā | sarveṣāmapīti boddhavyā | asaṃkhyeyapadārtheṣu kasya vā saṃkhyājñānaṃ lakṣaṇajñānaṃ vā syāt , yena tattadīyamiti
buddhirbhavet? astu vā kathaṃcit tattadīyamiti buddhiḥ, kiṃ tena prayāsena?
tasmādasmadīyakāryadarśanārthaṃ' tvarayā gacchāvaḥ | mahārājāśca jalakrīḍāṃ vidhāya
ṣaḍrasopatamanekaśākādisahitamindrādiprārthanīyamanna ca bhuktvā dhṛtagandhapuṣpatāmbūlāḥ santaḥ tenaiva devanāyakena sadaḥkaraṇāya pṛthaktyā nirmite paṭamaṇḍapottame
sadaḥ kartumudyuktāstiṣṭheyuḥ | tataḥ tūṣṇīṃ paṭagṛhanagarīṃ varṇayantau sthitau svaśvet
kathaṃ kāryaṃ phalitaṃ syāt?, iti sasaṃbhrama gṛhamupetya sāyaṃsandhyāvandanapūrvakaṃ
bhuktiṃ vidhāya mahārājasabhāṃ gantumudyuktāvāstām | tadanu,
vi0—'sakhe ! mahārājasadaḥpraveśe sati miśrasya āvayośca
prasaṅgaścalet | tathā sati bhagavadviṣaye parikalpitasya saṃskṛtakīrtanasya ca
āndhrakīrtanasya ca prakaṭanaṃ kathaṃ bhaviṣyati?, iti
ati0—'sakhe ! vinā madhyasthān prasaṅgaḥ kathaṃ cariṣyati ? tataḥ
sāhityaprakaṭanasya avakāśaḥ syādeva mahān' iti
vi0—'sakhe ! vinā madhyasthāniti kathamuktam ? tenaiva devanāyakena
svanikaṭavṛtti(varti)śeṣādriśāstrimukhena madhyasthīkṛtāḥ te sarve'pyasmatparibhave kṛtasaṅketāśca tiṣṭhanti khalu | tat kiṃ na buddhaṃ bhavatā?' iti
ati0—'tarhi avamānaḥ syādeva ; na sandehaḥ | tadadya kiṃ pratividhātavyam ? īśvarameva prārthayāmi' iti tatprārthanāmakarot | tathāhi—
'agastyādhinātho gabhastyā gabhīraḥ
praśastyā mahatyā vṛtasyāgaśai(śī)laḥ
sa kuryācchubhaṃ naḥ sva(stva)maryādabhūmā
saparyāprasannaḥ praparyāptacetāḥ
6.18-2
idaṃ deva dhanyaṃ kathaṃ sva . janyaṃ (?)
gṛhītādrikanyaṃ mahimnyatya(pya?)nanyam
'na kuryācchubhāni prakṛṣṭaṃ bahūni
prapañcādhikāni pragalbhasthitīni
6.19
dharābhṛtkumārīparānandaheto
nirālamba evāsyarātyabdhimagnaḥ
karālambamadyādarāddehi śambho
purā (rā) titā sā parā darśanīyā
6.20
kva vā yāmi śambho divā dūktabhītyā (śambho'dya vāyuktabhītyā2?)
bhavāneva sākṣī bravīmyadya kiṃ vā
śivājñā balīyasyavājñāninaṃ māṃ3
tavājñātametad bhavājñāpakaḥ kim4
6.7-2
śaraṇyastvamīśāstvaraṇye gato'haṃ5
taraṇyabjadṛk6 satsaraṇyā śruto (śrito) ('ham?)†
6.21
hiraṇyapradassadgarervyādya bhūyā
dharaṇyāṃ yath⇠syustaruṇyādayo me
6.22
1ayaṃ devarājaḥ sadā bhaktibhājaḥ
kadā vāsyatejaḥpradhūtāmbujaujāḥ
dinaṃ vyarthamevāstyanantārcitāṅghrirdhanaṃ vādya dadyād ganaṃ (ghanaṃ) vā svabodham
6.23
kalānāthacūḍānalārkendudṛṣṭe
balādeva māṃ pāhyalābhātidīnam
malāvāsabhūmiṃ sulālityaśālin
kulādrīndrakanyāvilāsaikaheto
6.24
pala(śa)ntakārin3 tulāhīna śambho phalākāṅkṣayā tvāṃ kilāhaṃ bhajāmi
llalāṭākṣa kasmāccalāpāṅga evāsyalāpodyamāsyassulāpaśca4 bhūyāḥ
6.25
'
vi0—' sakhe ! bhagavatyagastyeśvare aṣṭakamekaṃ kṛtaṃ khalu | tadadya
bhagavān agastyeśvaraḥ prārthanāṃ kuto na sārthakīkuryāt | kiṃca—
agastyeśāṣṭakaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhetsasataṃ naraḥ
sarvapāpairvimuktaḥ san sarvān kāmānavāpnuyāt
6.26
tato vinā saṃśayamāvayorrjaya eva bhavet | tasmāttvarayā sabhāṃ praviśāvaḥ |'
iti tvarayā gatvā sabhāṃ praviśyāgacchantau paṇḍitendrau dṛṣṭvā rājānaḥ
sarve'pi pratyutthānādyupacāraṃ kṛtvā svasamameva sthāpayāmāsuḥ | tadanu paṇḍitendrau
pūrvaṃ svākūtāśīrvādaṃ1 devanāyakamahīpālaṃ prati 'bahirlāpiślokātmakamārśīvādaṃ2
cakratuḥ | tathāhi-'rājā kutra tu pūjyate dvijagaṇaiḥ, svargāya kiṃ kalpate,
ko vā pāṇitale harasya, kimaho padmābhamāste bhuvi
āruhyādya gatāgataṃ kamiha vā kurvanti hūṇādayaḥ,
praśnasyottaramadhyavarṇaghaṭito jīyātsa bhūdevarāṭ
6.26.p1
'
paṇḍitendrāśīrvādasantuṣṭahṛdayaḥ taduparisañjātabhūridyodayaḥ sa devanāyakamahīpālaḥ
śeṣādriśāstriprabhṛtīnanekān viduṣaḥ madhyasthān kṛtvā miśrapaṇḍitendrayoḥ
prasaṅgaṃ kārayāmāsa | miśrapaṇḍitendrayoḥ samabalayorvāgdhoraṇiṃ dṛṣṭvā santuṣṭahṛdayo
mahārājastayoritareṣāṃ ca bahumānaṃ vācāmagocaramakarot | tadanantaraṃ bhagavadviṣaye
paṇḍitendraparikalpitaṃ saṃskṛtāndhrasāhityaṃ śrutvā tābhyāṃ bahudāt | tadanu tatsarvaṃ
gṛhītvā santoṣapāravaśyaṃ gatau tau rājānujñāṃ gṛhītvā svanivāsagṛhamupetya
śivapūjādikaṃ sarvaṃ vidhāya smṛtabhāryāputrādikau santau saṃprāptasvakīyamandiravaraṃ
cennapuraṃ gantukāmau rājadattaistattadvibhavaiḥ saha devau rājānāviva purānnirjagmatuḥ
tataste sarve'pi rājānaḥ devanāyakena etaddinamapi atraiva vastavyaṃ
bhavadbhiriti bahudhā prārthitā api svasvakāryabharānaṅgīkṛtatadvārtāḥ koṭimārtāṇḍaprakāśāḥ dhūrtāvalimadamañjanasāśāḥ 1mūrtānekamadanabuddhidāśceśāḥ śrīmatā kāliṅgamahārājenāgāmini somavāsare madīyopavanaparyantam .....
6.26.p2
[atra granthapātaḥ]
6.27
tatasteṣu gateṣveva veṅkaṭādrimahīpatiḥ
2raṅgarājā samaṃ draṣṭuṃ raṅgarājamiyeṣa saḥ
6.28
tadanu,
tatkālāhatadundubhiprabhavadurvārāva†bhatisaṃ-(?)
bhītāśeṣadiśāvaśāpatikrautaprotunta(ṅka)phītkārataḥ
śeṣaḥ śoṣitavāgabhūt surapatirghoṣaṃ vitene bhayād
roṣaṃ cakuralaṃ maheśa(śva)ra iti dveṣātsurārātayaḥ
6.29
evam,
kāhalyādiṣu vādyeṣu vāditeṣu suvādakaiḥ
prasthitau bhūpatī cemau raṅgarāḍ veṃkaṭādrirāṭ
6.30
tatastau paṇḍitendrau ca tayoḥ prasthānasaṃbhramam
didṛkṣū jātasantoṣau jāgarūkavāvapaśyatām
6.31
‘ †sakhe ! atyāścaryakaraṃ sarvametatpaśyadhvajadvayodbhāsitakumbhirājadvayaṃ puro gacchati paśya dhīman
'raṅgeśasandarśanalubdhacetaḥkulācaladvandvamivādhikāmam
6.32
tatpaścādeva kalpitayūthā yodhāḥ samāpatanti pa(śya?) samyagatibhayaṅkarākārā vīrāḥ
tathāhigādhāvaśeṣīkṛtaśatrubādhāḥ prādhānyataḥ kalpitayuddhamedhāḥ
yodhāḥ kṛtakṣmāramaṇānurodhāḥ sādhāraṇā yānti sakhe sanāthāḥ
6.33
kiṃca tatpaścādatiśūrāḥ turaṅga(ma)‡vārāḥ² gacchanti | tathāhituraṅgiṇo bāṇasamṛddhatūṇāḥ pāṇisaphurattīkṣṇamahākṛpāṇāḥ
paśyedṛśo yuddhakalāpravīṇāḥ prayānti roṣeṇa mukhe'tiśoṇāḥ
6.34
tatpaścādāyāntaṃ śrīveṅkaṭācalamahīpālaṃ śrīraṅganāyakabhūpālaṃ ca dṛṣṭvā sānandāścaryamativivekinaṃ prāha vivekī—
‘śrīmadveṅkaṭakṛṣṇanāmasahajodāraṃ gabhīraṃ mahādhīraṃ veṅkaṭaśailanāmajagatodāraṃ kuberaṃ dhane
māraṃ śūrasuvāraṇādhipalasaddhaudāntarāsīnamākāreṇādhikamantribhāvavilasatkodaṇḍarāmojjvalam
6.36
sakhe ! paśya’ iti | ‘evam,
nānāratnavirājamānakanakoddāmoruhaudoparibhrājadbhrojasamānaraṅganṛpatiṃ nityānnadaṃ paśya re
pārśve tasya ca vidyamānamatulaṃ śrīmadduḍḍukṛṣṇābhidhaṃ
pākalbhūmipatiṃ sabhāpatimahīpālaṃ ca pārśvāntare ||35||’
ati0—‘sakhe ! kiṃ bahunā ?
raṅganāyakabhūpasya tulyaḥ ko vāsti bhūtale
guṇe nṛbharaṇe vāpi dhane yoge 1ghane'pi vā
First 121 of 253 passages. Read on
See also: more in Temple, shrine and pilgrimage campūs
- Vishvagunadarshacampu (Viśvaguṇādarśacampū) — Sanskrit; 1655 CE; partly digitised
- Shrinivasacampu (Venkatesha) (Śrīnivāsacampū (Veṅkaṭeśa)) — Sanskrit; partly digitised
- Bhagirathicampu (Acyutaraya Modaka) (Bhāgīrathīcampū (Acyutarāya Moḍaka)) — Sanskrit; 1814 CE; partly digitised
- Venkateshacampu (Veṅkaṭeśacampū) — Sanskrit; 1600–1699 CE; partly digitised
- Gangavataracampu (Gaṅgāvatāracampū) — Sanskrit; 1770–1781 CE; partly digitised
- Gaurimayuracampu (Gaurīmāyūracampū) — Sanskrit; partly digitised