Sarvadevavilasa 6

Sarvadevavilāsa 6

Language: Sanskrit

6.26 — 2 parts
6.4-2 — 3 parts

6.1

prasthiteṣu mahīpeṣu tadānī sā purī babhau
nirmuktabhogabhujagatvāgivākhilapaśyatām3

6.2

atha tatpaṇḍitendrau ca rājamārgānuyāyinau
tāmeva tuṅganagarīṃ rājavadvantumudyatau

kumbhīndroparividyamānapuruṣaprotuṅgabāhusphuraddaṇḍaproddhatadundubhidhvanighanaiḥ senāsamūhāravaiḥ
pātālaṃ gaganaṃ samastamapi ca brahmāṇḍamevādhunā
bhindānā iva bhānti kāntimadhurāḥ sarve'pi bhūpāḥ sakhe

6.4

'
atha tau devarājasya¹ sevakena pradarśite
gṛhe praviśya sarvajñau sukhenaivātiṣṭhatāṃ tadā

6.5

gāḍhanidrāmanubhavantau pākādikarmaṇyuparate ca aviśadanyūnādhikabhāvavadbhiḥ vidyārthisadbhiḥ1 samayameva pratibodhyamānau utthāyotthāya punaḥ punaḥ nidrāmevācarantau
kathaṃcitpratibodhamājagmatuḥ
atha tau snātumicchantau saraḥ prāpaṃturujjvalam
kamalairvimalaistoyairagastyeśasya sannidhau

6.6

ati0—'sakhe vivekin ! sarovarasyā(sya) māhātmyaṃ kiṃ vakṣyāmi ? tathā hi—
saro varaṃ karoti me paraṃ sukhaṃ sureṭkṛtaṃ2
nirākṛtāvarātapāturātikātarāktikam3
murārihṛtsarojabhūcarojjvalanmarālarāṭ4
parāparasvarātmako 5garāśanaśvarediha

6.7

iti sarovaradarśanajānandabharitau duritadhvaṃsananipuṇametajjalarkaṃṇamekamevāṅgapatitaṃ
bhavediti snāntaśca puruṣārthacatuṣṭayamapi karasthameva syāditi dṛḍha manvānau
sādaraṃ snātvā mādhyandinaniyamamapi sarvaṃ nirvartya bhagavato devadevasya
agastyeśvarasya darśanāya tadālayābhimukhameva gacchantau madhyemārgaṃ miśrādibhiḥ
svavidvadbhiḥ anyaiśca bahuparijanaiḥ sākaṃ śrīmadagastyeśvaradarśanārthameva samitramāgacchantaṃ devanāyakamahārājamapaśyatām | sa mahārājo'pi—
dṛṣṭvā tau paṇḍitaśreṣṭhau sāṣṭāṅgamakaronnatim
yuṣmādṛśastu vidvāṃsaḥ santi keti stuvannimau

6.8

tadanu sa devanāyakaḥ tābhyāṃ paṇḍitābhyāṃ saha tadālayaṃ praviśya namaskārasahasrapūrvakapradakṣiṇasahasraṃ ca kṛtvā bhagavato devadevasya agastyeśvarasya sannidhimupetya sukhaprārthanāmakarot | tathāhi—
‘kṣoṇī yasya śatāṅgatāmabhiyayau yasyādrirājaḥ paraṃ
kodaṇḍatvamuvāpa tasya guṇatāṃ yasya dvijihvāgraṇīḥ
†bāṇatvaṃ ca babhāra yasya murajid brahmāpyabhūtsārathiḥ
so'yaṃ candraśikhāmaṇiḥ sukhamalaṃ dadyādagastyeśvaraḥ’

6.9

’
iti bhagavaddarśanaṃ sabhaktiśraddhaṃ kurvan pradakṣiṇataḥ bhagavatyakhilāṇḍeśvarīsannidhimupetya tāmapi stotumārebhe—
‘akhilāṇḍeśvari dayayā makhavānabhavaṃ bhavāni sakṛ‡danayā
upari ca dhāvati cittaṃ prapadajasaridādidevapadalābhe²

6.10

’
iti | svastutiprasannayā bhagavatyā samyaganugṛhītaḥ dhvajastambhaprāntapradeśamavāpya
sarvaissākaṃ mantrajapaṃ kurvāṇaḥ prasaṅgāt samārabdhaśāstraprasaṅgayoḥ pade pade prārthitaparasparabhaṅgayoḥ miśrapaṇḍitendrayoḥ prasaṅgakalahaṃ dṛṣṭvā 'aho miśrapaṇḍitendrau,
nedānīmasyāvakāśaḥ; rātrau sadaḥ kariṣyāmi; tadā prasaṅgo bhavatu' iti samādhāya
tābhyāṃ sahaiva ālayādbahiretya sarvānanujñāpya svabhavanaṃ praviṣṭaḥ, cāramekamāhūya
'aho rājānaḥ, sarve'pyatraiva bhoktumāgantavyāḥ', iti yuṣmān prārthayatītyuktvā āgantavyam' iti tamājñāpayāmāsa | so'pi gatvā mahārājānevaṃrītyābravīt | te'pi tadvākya śrutvā tathaivākurvan | tadanu sa mahārājo'pi
sarvānapi mahārājān gṛhītvā padmasarasi sahāgatābhirvāravanitābhissākaṃ jalakrīḍāṃ kartuṃ tadeva saraḥ praviveśa
tadanu paṇḍitendrāvapi śivapūjādikaṃ vidhāya kṣaṇamātraṃ viśramyotthitau
paṭasaṅkanagarīdarśanāya bahirnirjagmatuḥ | vivekī purato vartamānaṃ gopuraṃ dṛṣṭvā sāścaryo
babhūva | ativivekī tathāścaryavantaṃ vivekinaṃ pratyāha-' etadgopuramastu mastakalasaddhemādridhāmojjvalatkumbhottambhitajambhabhedinagaraṃ śambhoragastyeśituḥ
āścaryaṃ kimaho sureśahṛdayābjārādhitāṅghrermahādevasyāsya ca vastu kiṃ virahasaṃbandhīha tiṣṭhetsakhe̍

6.12

kiṃca-3bhāvālyo'yaṃ khalu devarājā4 sevāratenojjvalahemarūpaḥ
śaivena cākāri maheśvarasya ko vā surendrasya bhavedaśakyaḥ || 11||'
iti
vi0—' he sakhe ! tiṣṭhatvidam ; paṭasadmanagarīmatyāścaryakarīmeva paśyāvaḥ'
ityubhāvapi kiṃcid dūraṃ gatvā purato dṛśyamānāṃ tāmuddiśya ativivekyāha—
'paṭagṛ(ha)ghaṭitaṃ puraṃ surendraḥ sphuṭatarameva cakāra paśya dhīman
kuṭavaranikaṭāśvavṛkṣarājattaṭapariśobhitapadminīsametam

6.13

'
iti | vivekī tāmeva padminīṃ dṛṣṭvā ativivekinamāha—
' bhūbhṛdvarāḥ sapadi paśya sarasyamuṣmin
śrīdevanāyakamukhāḥ saha kāminībhiḥ
rūpātirekajitadevavadhūribhirete
kurvanti padmanikarairlasitendulīlām

6.14

'
iti
vi0—' tataḥ santoṣa evāvayoḥ ; avakāśo mahānasti ; paṭasadmanagarīṃ
samyak paśyāvaḥ' iti kiṃcid dūraṃ gatvā paṭasadma caikaṃ paśyannāha—
' rājadraktapaṭṭaikarirnirmitamidaṃ sañcottamaṃ dṛśyate
kasyedaṃ vada mitrasattama manovāgindriyāgocaram
māstu tvatkathanaṃ kaliṅganṛpaterjātaṃ marālottamabhrājatketananūtanāmbaravarālokena tasyetyalam

6.15

'
iti
ati0—' sakhe ! kiṃ te vakṣyāmi buddhiviśeṣam, yenānuktamapīdaṃ
gṛhītaṃ tvayā |'
vi0—' āstāṃ parihāsaḥ | idamapyanuktaṃ gṛhyate draṣṭavyam | tathāhi—
pārśve tasya mahonnataṃ patagarājdvarājapaṭālaṅkṛtaṃ
prottuṅgadhvajadaṇḍamaṇḍitamidaṃ śāṭīgṛhaṃ lakṣyate
tacca jñātataraṃ bhavatyatitarāṃ śrīraṅgarājīyamityatyantāmalakomalāmvarāvarārabdha sakhe na śramaḥ

6.16

'
ati0—' pūrvamevokta khalu atitīkṣṇā te buddhiriti |'
vi0—' sakhe ! pade pade parihasasi | tiṣṭhatu tāvat ; idamapi mayaiva jñātaṃ
bhavati | tathāhi—
anyannīlapaṭaikakalpitamidaṃ tasyaiva pārśvāntare
kasyedaṃ suhṛduttamaitadapi me jñātaṃ na ceha śramaḥ
śrīmadvedagirikṣitīndramaṇisaṃbandhīti samyaktayā
tvaṅgatpuṅgavaketuyaṣṭiviṣayālokātpaṭīmaṇḍapam

6.18

'
ati0—' sakhe ! satyaṃ tasyaiva mahārājasyedam |'
vi0—' sakhe ! pade pade parihasasi khalu; tadyuktameva | tathāhi—
'saṃkhyāvihīneṣu paṭīgṛheṣu dvayostrayāṇāṃ dhiṣaṇā tathā me
śāstreṣu bhūyassu samudbhūteṣvekasya vākyasya matiryathā syāt ||17||'
ati0—' sakhe ! na kevalaṃ bhavatastathā | sarveṣāmapīti boddhavyā | asaṃkhyeyapadārtheṣu kasya vā saṃkhyājñānaṃ lakṣaṇajñānaṃ vā syāt , yena tattadīyamiti
buddhirbhavet? astu vā kathaṃcit tattadīyamiti buddhiḥ, kiṃ tena prayāsena?
tasmādasmadīyakāryadarśanārthaṃ' tvarayā gacchāvaḥ | mahārājāśca jalakrīḍāṃ vidhāya
ṣaḍrasopatamanekaśākādisahitamindrādiprārthanīyamanna ca bhuktvā dhṛtagandhapuṣpatāmbūlāḥ santaḥ tenaiva devanāyakena sadaḥkaraṇāya pṛthaktyā nirmite paṭamaṇḍapottame
sadaḥ kartumudyuktāstiṣṭheyuḥ | tataḥ tūṣṇīṃ paṭagṛhanagarīṃ varṇayantau sthitau svaśvet
kathaṃ kāryaṃ phalitaṃ syāt?, iti sasaṃbhrama gṛhamupetya sāyaṃsandhyāvandanapūrvakaṃ
bhuktiṃ vidhāya mahārājasabhāṃ gantumudyuktāvāstām | tadanu,
vi0—'sakhe ! mahārājasadaḥpraveśe sati miśrasya āvayośca
prasaṅgaścalet | tathā sati bhagavadviṣaye parikalpitasya saṃskṛtakīrtanasya ca
āndhrakīrtanasya ca prakaṭanaṃ kathaṃ bhaviṣyati?, iti
ati0—'sakhe ! vinā madhyasthān prasaṅgaḥ kathaṃ cariṣyati ? tataḥ
sāhityaprakaṭanasya avakāśaḥ syādeva mahān' iti
vi0—'sakhe ! vinā madhyasthāniti kathamuktam ? tenaiva devanāyakena
svanikaṭavṛtti(varti)śeṣādriśāstrimukhena madhyasthīkṛtāḥ te sarve'pyasmatparibhave kṛtasaṅketāśca tiṣṭhanti khalu | tat kiṃ na buddhaṃ bhavatā?' iti
ati0—'tarhi avamānaḥ syādeva ; na sandehaḥ | tadadya kiṃ pratividhātavyam ? īśvarameva prārthayāmi' iti tatprārthanāmakarot | tathāhi—
'agastyādhinātho gabhastyā gabhīraḥ
praśastyā mahatyā vṛtasyāgaśai(śī)laḥ
sa kuryācchubhaṃ naḥ sva(stva)maryādabhūmā
saparyāprasannaḥ praparyāptacetāḥ

6.18-2

idaṃ deva dhanyaṃ kathaṃ sva . janyaṃ (?)
gṛhītādrikanyaṃ mahimnyatya(pya?)nanyam
'na kuryācchubhāni prakṛṣṭaṃ bahūni
prapañcādhikāni pragalbhasthitīni

6.19

dharābhṛtkumārīparānandaheto
nirālamba evāsyarātyabdhimagnaḥ
karālambamadyādarāddehi śambho
purā (rā) titā sā parā darśanīyā

6.20

kva vā yāmi śambho divā dūktabhītyā (śambho'dya vāyuktabhītyā2?)
bhavāneva sākṣī bravīmyadya kiṃ vā
śivājñā balīyasyavājñāninaṃ māṃ3
tavājñātametad bhavājñāpakaḥ kim4

6.7-2

śaraṇyastvamīśāstvaraṇye gato'haṃ5
taraṇyabjadṛk6 satsaraṇyā śruto (śrito) ('ham?)†

6.21

hiraṇyapradassadgarervyādya bhūyā
dharaṇyāṃ yathā‡ syustaruṇyādayo me

6.22

1ayaṃ devarājaḥ sadā bhaktibhājaḥ
kadā vāsyatejaḥpradhūtāmbujaujāḥ
dinaṃ vyarthamevāstyanantārcitāṅghrirdhanaṃ vādya dadyād ganaṃ (ghanaṃ) vā svabodham

6.23

kalānāthacūḍānalārkendudṛṣṭe
balādeva māṃ pāhyalābhātidīnam
malāvāsabhūmiṃ sulālityaśālin
kulādrīndrakanyāvilāsaikaheto

6.24

pala(śa)ntakārin3 tulāhīna śambho phalākāṅkṣayā tvāṃ kilāhaṃ bhajāmi
llalāṭākṣa kasmāccalāpāṅga evāsyalāpodyamāsyassulāpaśca4 bhūyāḥ

6.25

'
vi0—' sakhe ! bhagavatyagastyeśvare aṣṭakamekaṃ kṛtaṃ khalu | tadadya
bhagavān agastyeśvaraḥ prārthanāṃ kuto na sārthakīkuryāt | kiṃca—
agastyeśāṣṭakaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhetsasataṃ naraḥ
sarvapāpairvimuktaḥ san sarvān kāmānavāpnuyāt

6.26

tato vinā saṃśayamāvayorrjaya eva bhavet | tasmāttvarayā sabhāṃ praviśāvaḥ |'
iti tvarayā gatvā sabhāṃ praviśyāgacchantau paṇḍitendrau dṛṣṭvā rājānaḥ
sarve'pi pratyutthānādyupacāraṃ kṛtvā svasamameva sthāpayāmāsuḥ | tadanu paṇḍitendrau
pūrvaṃ svākūtāśīrvādaṃ1 devanāyakamahīpālaṃ prati 'bahirlāpiślokātmakamārśīvādaṃ2
cakratuḥ | tathāhi-'rājā kutra tu pūjyate dvijagaṇaiḥ, svargāya kiṃ kalpate,
ko vā pāṇitale harasya, kimaho padmābhamāste bhuvi
āruhyādya gatāgataṃ kamiha vā kurvanti hūṇādayaḥ,
praśnasyottaramadhyavarṇaghaṭito jīyātsa bhūdevarāṭ

6.26.p1

'
paṇḍitendrāśīrvādasantuṣṭahṛdayaḥ taduparisañjātabhūridyodayaḥ sa devanāyakamahīpālaḥ
śeṣādriśāstriprabhṛtīnanekān viduṣaḥ madhyasthān kṛtvā miśrapaṇḍitendrayoḥ
prasaṅgaṃ kārayāmāsa | miśrapaṇḍitendrayoḥ samabalayorvāgdhoraṇiṃ dṛṣṭvā santuṣṭahṛdayo
mahārājastayoritareṣāṃ ca bahumānaṃ vācāmagocaramakarot | tadanantaraṃ bhagavadviṣaye
paṇḍitendraparikalpitaṃ saṃskṛtāndhrasāhityaṃ śrutvā tābhyāṃ bahudāt | tadanu tatsarvaṃ
gṛhītvā santoṣapāravaśyaṃ gatau tau rājānujñāṃ gṛhītvā svanivāsagṛhamupetya
śivapūjādikaṃ sarvaṃ vidhāya smṛtabhāryāputrādikau santau saṃprāptasvakīyamandiravaraṃ
cennapuraṃ gantukāmau rājadattaistattadvibhavaiḥ saha devau rājānāviva purānnirjagmatuḥ
tataste sarve'pi rājānaḥ devanāyakena etaddinamapi atraiva vastavyaṃ
bhavadbhiriti bahudhā prārthitā api svasvakāryabharānaṅgīkṛtatadvārtāḥ koṭimārtāṇḍaprakāśāḥ dhūrtāvalimadamañjanasāśāḥ 1mūrtānekamadanabuddhidāśceśāḥ śrīmatā kāliṅgamahārājenāgāmini somavāsare madīyopavanaparyantam .....

6.26.p2

[atra granthapātaḥ]

6.27

tatasteṣu gateṣveva veṅkaṭādrimahīpatiḥ
2raṅgarājā samaṃ draṣṭuṃ raṅgarājamiyeṣa saḥ

6.28

tadanu,
tatkālāhatadundubhiprabhavadurvārāva†bhatisaṃ-(?)
bhītāśeṣadiśāvaśāpatikrautaprotunta(ṅka)phītkārataḥ
śeṣaḥ śoṣitavāgabhūt surapatirghoṣaṃ vitene bhayād
roṣaṃ cakuralaṃ maheśa(śva)ra iti dveṣātsurārātayaḥ

6.29

evam,
kāhalyādiṣu vādyeṣu vāditeṣu suvādakaiḥ
prasthitau bhūpatī cemau raṅgarāḍ veṃkaṭādrirāṭ

6.30

tatastau paṇḍitendrau ca tayoḥ prasthānasaṃbhramam
didṛkṣū jātasantoṣau jāgarūkavāvapaśyatām

6.31

‘ †sakhe ! atyāścaryakaraṃ sarvametatpaśyadhvajadvayodbhāsitakumbhirājadvayaṃ puro gacchati paśya dhīman
'raṅgeśasandarśanalubdhacetaḥkulācaladvandvamivādhikāmam

6.32

tatpaścādeva kalpitayūthā yodhāḥ samāpatanti pa(śya?) samyagatibhayaṅkarākārā vīrāḥ
tathāhigādhāvaśeṣīkṛtaśatrubādhāḥ prādhānyataḥ kalpitayuddhamedhāḥ
yodhāḥ kṛtakṣmāramaṇānurodhāḥ sādhāraṇā yānti sakhe sanāthāḥ

6.33

kiṃca tatpaścādatiśūrāḥ turaṅga(ma)‡vārāḥ² gacchanti | tathāhituraṅgiṇo bāṇasamṛddhatūṇāḥ pāṇisaphurattīkṣṇamahākṛpāṇāḥ
paśyedṛśo yuddhakalāpravīṇāḥ prayānti roṣeṇa mukhe'tiśoṇāḥ

6.34

tatpaścādāyāntaṃ śrīveṅkaṭācalamahīpālaṃ śrīraṅganāyakabhūpālaṃ ca dṛṣṭvā sānandāścaryamativivekinaṃ prāha vivekī—
‘śrīmadveṅkaṭakṛṣṇanāmasahajodāraṃ gabhīraṃ mahādhīraṃ veṅkaṭaśailanāmajagatodāraṃ kuberaṃ dhane
māraṃ śūrasuvāraṇādhipalasaddhaudāntarāsīnamākāreṇādhikamantribhāvavilasatkodaṇḍarāmojjvalam

6.36

sakhe ! paśya’ iti | ‘evam,
nānāratnavirājamānakanakoddāmoruhaudoparibhrājadbhrojasamānaraṅganṛpatiṃ nityānnadaṃ paśya re
pārśve tasya ca vidyamānamatulaṃ śrīmadduḍḍukṛṣṇābhidhaṃ
pākalbhūmipatiṃ sabhāpatimahīpālaṃ ca pārśvāntare ||35||’
ati0—‘sakhe ! kiṃ bahunā ?
raṅganāyakabhūpasya tulyaḥ ko vāsti bhūtale
guṇe nṛbharaṇe vāpi dhane yoge 1ghane'pi vā

6.37

’
vi0—tadvākyaṃ śrutvā, ‘sakhe ! kiṃ viruddhamucyate ? tathāhi—
etattulyatayā pūrvaṃ rājānaste prakīrtitāḥ
idānīṃ tasya tulyaśca ko'pi nāstīti kathyate

6.38

tato jānāmyahaṃ sarvaṃ vedaśāstrādi. sakhe
pūrvottaraviruddhaṃ tvadvākyaṃ vartata ityalam

6.39

āstāmeṣa prakāro'pi vedādivāsanāṃ gataḥ
tattulyaḥ ko'pi nāstīti śapathaḥ kriyate mayā

6.40

tathaivāstu virodho'taḥ ko'pi nāstīti gṛhyatām
tulyatvenābhiyuktānāṃ rājñāmasyābhidā yataḥ

6.41

'
vi0—'punaśca śāstravāsanāmavalambyaivocyate bhavatā
āstāmidam ; ayamāgacchati paśya ; mahāvidvānayaṃ hi—
śeṣādrividvān bahubhūṣaṇāḍhyastoṣāirajendropari ghoṣayuktaḥ
bhāṣādaraścāttaviśeṣavidyaḥ pūṣeva cāste khalu caiṣa kāntyā

6.42

'
vi0—'ayaṃ kaḥ ativistṛtoṣṇīṣadhārī sarvābharaṇabhūṣitaḥ gajarājamāruhyāgacchati ?'
ati0—'ayaṃ hi—
veṅkaṭrāyābhidhaḥ1 śrīmān kaṅkaṇādyairalaṃkṛtaḥ
gajarājaṃ samāruhya vrajatyadbhutagāttvarāṭ2

6.43

'bhārgavo'pi kavitādhikaśūrastārkikendramukuṭojjvalahīraḥ
eṣa yāti gajarājavirājadgalahemamayapīṭhavarasthaḥ

6.44

'
vi0—'sakhe ! ayaṃ kasya sūriḥ ?'
ati—'na praṣṭavyam ; tathābhinnayostayoḥ^2 kasya sūriścet kim ? tathāpi
śrīveṅkaṭācalamahīpālābhimāno mahānasyopari |'
vi0—'sakalavidyāpravīṇe kasya vā prītirna syādrasikasya !'
ati0—'satyam | sakhe ! ayaṃ ca mahānipuṇo gacchati paśya gajarājamāruhya,
śrīśuṇṭhisubbātmajagāyakeṃdraḥ svakīyagānāṅkuritāstavṛkṣaḥ^3
gajendramāruhya vibhossamīpe prayāti veṅkaṭmaṇābhidhānaḥ^4

6.45

'
vi0—'ayaṃ tānavidyāyāmasadṛśa eva na sandehaḥ| ayaṃ mahārājo'pi
rasikāgresaraḥ, yena vidvatsiṃhagāyakaśārdūlau parigṛhītau staḥ |'
iti tad bhūpayugmaṃ ca parivārayugaṃ^5 kavī
varṇayantau tayoḥ paścādyayatuḥ paṇḍitottamau

6.46

tadanu mahārājo'pi1 svasevakena rājyādhipatyaniyuktena 2veṅkaṭarāmamahīpālena
pūrṇakumbhavirājitapāṇīnantarvāṇīn3 puraskṛtya abhirāmābhiḥ vārarāmābhiḥ sākaṃ
mahārājavitīrṇaiḥ rathagajaturagapadātiparipūrṇaiḥ vādyaviśeṣākīrṇaiḥ navasthalāvatīrṇairiva4 senājanairmadavibhū(ṣa)ṇaiḥ5 saha pratyudgamyamānaḥ tadājñādhurandhraiḥ sevakavaraiḥ
dhvajatoraṇapatākādibhiḥ alaṃkṛtāṃ toyādrinagarīṃ6 śrīmatā raṅganāyakamahīpālacakravartinā sākaṃ vandijanapāṭhyamānasvāpadānapadyaśravaṇajanitānandabharitaḥ svasya7
paritaḥ kṛtānusāraissuparivāraiśca saha praviveśa
tadanu praviśya nagarīṃ tāṃ tau kāntau rājanyau tadā grāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā
svāvāsasthānamāpatuḥ
tataste'pi mahārājāssarve kāliṅgarāṇmukhāḥ
samājammustadāhūtā rathotsavadidṛkṣavaḥ

6.47

veṅkaṭarāmamahīpālasteṣāṃ sthānaṃ pradarśayan
sopacāraṃ tatassarvān prāveśayadyaṃ svayam

6.48

tataḥ paṇḍitaśārdūlau praviśya nagarīmimām
veṅkaṭarāmamahīpena bhejāte darśitaṃ sthalam

6.49

atha tau paṇḍitaśreṣṭhau snānārthaṃ sarasīṃ śubhām
sametya ca tadālokajanitānandamāpatuḥ

6.50

vi0—'sakhe ! paśya—
kāraṇḍavaravākīrṇā sārasāḍhyeva 1 kāminī
padmānanā cāruvācā sarasīyaṃ dhinotyalam

6.51

kiṃca—
svasminnimajjato muktiṃ dadāmi sakṛdityalam
vadantīvāsti paśyemāṃ sarasīṃ pakṣināditām

6.52

'
ati0—'sakhe ! kimasyāḥ prabhāvaṃ vakṣyāmi ; kiṃ bahunā ?
asyāṃ sarasyāṃ yaḥ snāti tasya muktissakṛdbhavet
nātrāsti saṃśayo dhīmanniti vedavaco'sti hi

6.53

'
iti parasparaṃ tāṃ sarasīṃ praśaṃsantau sabhaktiśraddha snātvā, kṛtvā ca mādhyandinaṃ
niyamaṃ gṛhamupetya śivapūjādikaṃ sarvaṃ vidhāya śrītoyagiristhitividhāyakaśrīraṅganāyakaṃ draṣṭumudyatāvabhūtām
tatastaddarśanārthāya gacchantau toyabhūbhṛtam
darśanena bhavedyasya vimuktistamapaśyatām

6.54

vi0—'sakhe ! kimayamatyāścaryakaro vartate giriḥ | tathāhi—
nāyaṃ merurna kanakamayo nāpi kailāsabhūbhṛdyasmādāste na rajatamayo nāpi pāṣāṇaśailaḥ
toyādritvādgaganakusumaṃ dṛśyate paśya vidvan
nyāyajñānāṃ bhavati.......

6.55

'
ati0—'sakhe ! bhavati cedaṃ devatārahasyam | kena vā jñātuṃ śakyate ?'
vi0—‘tarhi āstāmidam |’
ityubhāvapi parvataśreṣṭhamāruhya tasyāgre vartamānaṃ gopuravaramapaśyatām
ati0—
‘etacca gopuraṃ bhāti rāhośśira ivotthitam
vidhuṃ jighṛkṣoḥ paśyema śṛṅgasaṅgitiviṣṭapam

6.56

’
iti gopuraṃ varṇayantau ālayāntargatvā pradakṣiṇanamaskārānanekān vidhāya bhagavantamakhilāṇḍakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ śrīraṅganāyakaṃ dṛṣṭvā stotumupacakramāte | tathāhi—
‘śrīraṅganāyaka vibho bhagavāṃstvameva
yatsāttvikaṃ śayanamadbhutamātanoṣi
lakṣmyelayā saha ca sundararūpayetthaṃ
sṛṣṭyādikāryakaraṇāya niyujya tāṃstān

6.57

śrīraṅganāyaka vibho jalaśailamekaṃ
nirmāya tatra vasatiṃ kuruṣe kutastvam
talpībhavatphaṇimahīpaviṣāmijanyadāhārtiśāntimatireva kilātra bījam

6.58

’
iti stutiprasanno'sau yuvayo raṅgarāṅdayā
bhūyādityāśiṣaṃ sādhu cakāra raṅganāyakaḥ

6.59

tatprasādaṃ ca tau labdhvā bahiretya tadālayāt
avaruhya girestasmājjagmaturvāsamandiram

6.60

tadanu tau bhuktvā kiṃcitkālaṃ viśramya utthāya etadālayadharmakṛtaṃ śrīraṅganāyakamahīpālayutaṃ paraśurāmakavitārkikaśārdūlavirājitaṃ veṅkaṭṛmaṇābhidhānagāyakasiṃhasuśobhitam, anyaiśca vidvadvairgagāyakanaraiścollasitam, bhṛtyajanadhṛtacchatroddāmam , vārāṅganāmaṇisaṃvījyamānacāmarābhirāmam , abhaṅguranijāpāṅgataraṅgasaṅgatāśritastomam , vandijanajegīyamānasvabirudaśravaṇakāmam , svasaundaryātiśayatiraskṛtakāmam , apratimam , aṅkuramuktāhārādyalaṅkṛtasadassīmam , bhūpatilalāmam, anavaratavidhīyamānasakalajanābhīṣṭadānam , śritajanakṛtabahumānam ,
kṛtasaṅgītādyanubhavavidhānaṃ dṛṣṭvā ānandaparavaśīkṛtātmānau stutiṃ cakratuḥ
tathāhi—
' piṇḍikūruveṅkaṭādrimaṇḍaleśvara prabho
gaṇḍadeśarājamānakuṇḍaloru bhāśrita2
aṇḍajendravāharaṅgamaṇḍanātilubdha3 māṃ
paṇḍitendramāśu rakṣa khaṇḍitāriṣṭka tam

6.61

'
iti stuto mahārājo4 varṇalakṣānyadāttadā
gṛhītvā tāni santuṣṭau svāvāsasthānamāpatuḥ

6.62

tadanu,
vi0—'sakhe ! śvaḥ prātareva rathotsavo bhaviṣyati | tadānīṃ janasaṃgho
mahāneva syāt | ata idānīmeva purīmimāṃ samyak paśyāvo nūtanarathaṃ cālaṅkṛtam '
ityubhāvapi ubhayadarśanāya agacchatām
tadanu mahārājo'pi5 śrīmatā raṅganāyakamahīpālena sākaṃ bhagavaddarśanāya
gatvā parvatottamamāruhyānekapradakṣiṇanamaskārapūrvakaṃ bhagavaddarśanamakarot
tadānīṃ bhagavantaṃ tuṣṭāva mahārājaḥ6 | tathāhi—
'svāmin raṅgapate na te kila samaḥ ko vā bhavette'dhikastasmāttvaṃ śaraṇaṃ samastajagatāmityeva matvānvaham
tvatkaiṅkaryavicāraṇaikarataṃ manmānasaṃ vidyate
mayyevaṃvidhamārgayāyini dayā na syāt kutaste hare

6.63

'
raṅganāyakamahīpālastūṣṇīṃ dhyānaṃ kurvannatiṣṭhat | tatrāha kaviḥ'ātmastutistu doṣaḥ syāditi matvaiva raṅgarāṭ
sa na cakre stutiṃ tasya mahātmā puruṣarṣabhaḥ

6.64

'
tadanu mahārājaḥ raṅganāyakena sākamālayādvahirnirgatya, parvatottamādavaruhya ca
yathāsthānaṃ praviṣṭassan utsavārthamāgatya vidyamānānāṃ kāliṅgarāyaprabhṛtīnāṃ sarveṣāmapi rājñāmatyadbhutamātithyaṃ vidhāya tasyāmeva rātrau sado mahatkartum udyukto babhūva
tadanu tau paṇḍitendrau ca saṃghādhikye puradarśanāśaktau bhūtvā samyagalaṅkṛtya sthāpitaṃ rathamatisundaramimaṃ kevalaṃ dṛṣṭvā tatraiva sarasyāṃ sandhyāmupāsya,
bhuktvā 'mahārājasadaḥ pravekṣyāvaḥ' ityālocya tathaiva dvāvapi rathasamīpaṃ prāviśatām | tadanu,
vi0'ratho'yaṃ vartate vidvan pathā (yathā?) vyomno'tinissṛtaḥ
2kathāyāḥ (kathayā?) kiṃ sureśasya tathai (thai?) va ratha ujjvalaḥ

6.65

'
ati0—'tathaivāyamasaddaśa eva | etatkārayiturveṅkaṭādrinṛpateḥ punarjanma
nāstyeva |'
vi0—'bhagavānastaṃ gata eva caṇḍabhānuḥ | tataḥ śīghrameva sandhyāmupāsya
bhuktvā ca mahārājasadaḥ pravekṣyāvaḥ |'
iti parasparaṃ vadantāveva tathā cakrāte
tadanu mahārājāḥ sarve'pi pratyutthānādyupacāraiḥ saha tāvātmasamameva
sthāpayāmāsuḥ| tadanu vivekī mahārājaveṅkaṭācalanṛpatināṭakaśālāmalaṅkurvantīṃ(tīṃ) vārāṅganāmabhivīkṣya—'
' iyaṃ saudāmi(ma)nī syādvā no cetkāñcanavallarī
meghābhāve katha vidyuttasmāddhemalataiva sā

6.66

'
ati0—' iyamapyajñātapūrvā vā tava ? tathā ceducyate—
nācyāriti samastaiśca vācyā vārāṅganā prabhoḥ
prācyādidikprasiddhāsya1 mocyā nāpi ca tāpasaiḥ

6.67

'
vi0—' gānanāṭyādiṣu samarthā nācyāriti yasyāḥ prasiddhiḥ, seyaṃ vā?'
ati0—' iyameva |'
vi0—'tarhyayaṃ prabhuḥ sarvotkṛṣṭa eva | yataḥ sarvotkṛṣṭā eva vidbadgāyakaprabhṛtayo gṛhītāḥ |'
ati0—'sakhe ! prabhātavelā cāsīta | tathāhi—
maukilāḥ1 khalu kūjanti kukkuṭāśca samantataḥ
bhāradvājāstathā cānye pakṣiṇaśca tathoccakaiḥ

6.68

kiṃca—
bhagavāṃśca rathārūḍho bhavatyadya sakhe śṛṇu
vādyaghoṣo mahāneva jāyate śrotramāndyadaḥ

6.69

'
vi0—'bhagavān rathārūḍho'bhūdeva | mahārājāśca sarve samutthātukāmā iva
bhānti |'
iti tayoḥ parasparālāpasamayamadhye śrīveṅkaṭādrimahārājaḥ sa sarvānapi bhūpatīnuddiśya 'bhagavān rathārūḍho'bhavat; itaḥ paraṃ tvarayā gacchet; vayamapi snātvā
tvarayāgacchāmaḥ' ityuktvā svayaṃ pūrvamevotthāya gataḥ | tadanu mahārājā anye ca
tathaivākurvan
imau paṇḍitabhūpau ca nityakarmāṇi bhaktitaḥ
bhagavatsevanārthaṃ ca kṛtvābhūtāṃ samudyatau

6.70

tadanu, vi0—
'brāhmaṇānāṃ hi saṃgho'yaṃ sakhe gacchati bhūriśaḥ
paraṃ siseviṣurnāyaṃ jighṛkṣurapi vedmyaham

6.71

śrotavyamucyate vidvan veṅkaṭādrimahīpatiḥ
rathaṃ cakāra navyaṃ hi tasmāddānaṃ samācaret2

6.72

'
ati0—
'sarvaṃ te jñātamevāsti yata evāsi buddhimān
mūḍhasya kasya kiṃ vā syādbuddhiḥ sarvatra kāraṇam

6.73

'
iti vivekanaṃ stuvannativivekī sākaṃ tenaiva kiṃcid dūraṃ gatvā āha—'sakhe !
saṃgho mahān tiṣṭhati | katha rathasamīpaṃ gamiṣyāvaḥ ? tathāhi—
saṃgho'yaṃ vartate dhīman samudra iva dustaraḥ
'tile ca pātite bhūmau na pated bhuvi lokaya

6.74

'
iti saṃghaṃ varṇayantāvatikaṣṭena rathasamīpaṃ gatvā ṣoḍaśamahādānapramukhāni dānāni
kurvāṇaṃ sattvaguṇavijitagīrvāṇaṃ satatabhajitaśrīraṅgānāyakasuparvāṇaṃ, sadā kalitāśritajananirvāṇaṃ, bahudravyavyayakāritagopurādinirmāṇaṃ, santatānuṣṭhitasatkarmāṇaṃ,
caturvidhopāyabheditaśatrumarmāṇaṃ, śrīveṅkaṭācalaśarmāṇaṃ rājadharmāṇaṃ dṛṣṭvā taccāritrāvalokanajanitānandabharitātmānau taṃ stotumārebhāte
'na mānavo bhavān rājan kiṃtu megho vilakṣaṇaḥ
. . ṇavṛṣṭyaināsmān . . . ✝mevamīdṛśam

6.75

'
tayoḥ stotraṃ niśamyāyaṃ varṇalakṣaṃ punardadau
gṛhītvā tacca tau modamapāraṃ bhejatustadā

6.76

tadanu tatkālakartavye karmaṇi samaste dharmakartrā kṣitipālena kṛte sati
janāḥ sarve'pi kandā(takṣāya)skāra (1) prabhṛtayaḥ rathākarṣaṇahetubhūtaṃ rajjuviśeṣaṃ
karairgṛhītvā rathaṃ samācakarṣuḥ (kṛṣuḥ)
tadanu sa ratho'pi rajjugrahaṇavyājamātrato dhāvitumārebhe | janāśca
gṛhītarajjava eva tūṣṇīṃ bhagavannāmāni sadoddhoṣayantaḥ sahadhāvanamātramācarantaḥ
tamapi dharmakarttāraṃ pade pade stuvanto gatā babhūvuḥ
tatrāntare, vi0--' sarve janāḥ samadhiruhya samājrajantaṃ
śrīraṅganāyakavibhuṃ ca sakhe rathaṃ tam
draṣṭuḥ . . . ^†tava janma punarna hīti
śrīveṅkaṭācalavibhoḥ śṛṇu muktireva

6.77

'
ati0---' mahānaparo'sti hi śrotavyaḥ--^2pravālanagarī ramyā cennapuryāṃ cakāsti ca
tannāthavalluvīnāthālayadharmo'sya vartate

6.78

kiṃca—
1udyānaṃ mahadasti khe ca vibudhairabhyāgataiḥ svargātastatratyādbhutavāpikāmṛtasamaṃ pīyūṣamāste na vā
ityāśaṅkya parīkṣaṇāya saphalaiḥ pīyūṣakumbhoñjvalairatyantonnatanālikeratarubhiḥ sāndrīkṛtaṃ hyadbhutam

6.79

udyānātsumanoharācchivamukhāmaryottamārādhanaṃ2
kurvantyadbhutayatrapuṣpanikarānādāya sarve janāḥ
tīrthaṃ cādhikanirmalāmbuvilasatpadmākarādanvahaṃ
tasmāddūripayojarājisubhagāddipendramukhyāḥ khalu

6.80

apica—
tanmadhye'sti ca kelisadma vimalādarśādisaṃśobhitaṃ
rājanbhavyavitānakāntilasitaṃ muktākalāpāvṛtam
svādhodeśagaratnakambalatalabhrājatsuralojvala[t]pratyuptonnatahemapīṭhavarasandohābhirāmaṃ sakhe

6.81

atha ca—
tatra tena ravivārarātrau mitrajālasahitena sabhā ca
chatracāmarayutena sada(dā ?)laṃ satrakṛjjanavṛtā kriyate hi

6.82

tadānīṃ ca,
kavividvaddāyakebhyo draviṇāni dadāti hi
saviśeṣaṃ rahasyeva bhuvi ko vāsti tatsamaḥ

6.83

tasmādasya kaściddharmo vartate kaściddharmo nāstīti na | rahasyeva kriyate sarvamaḍāmbhikatvāt |'
vi0—' tathaivāyaṃ mahārājaḥ viśrutaśca | sakhe! kimāścaryam, netranimīlanonmīlanāntare' eva ratho'yaṃ svasthānamupetya vartate |'
ati0—' tūṣṇīṃ bhagavadājñayā ayaṃ svasthānamupāgataḥ ; nākarṣaṇakriyayā |'
tatrāntare,
devāḥ sametya nabhasi prabhuṇā sametāḥ
puṣpāṇi cātisurabhīṇi <sup 2</sup vavarṣuruccaiḥ
bheryastadā samabhavan bhṛśatāḍitāstairvīrāṅganā vidadhire suciraṃ ca nāṭyam

6.84

tadanu mahārājo'pi sarvarājaśikhāmaṇibhiḥ sākameva tame . . tvā
sarveṣāṃ rathakārādīnāṃ vācāmagocaraṃ bahumānaṃ ca kṛtvā sarvān rājaśikhāmaṇīn
puraskṛtya svaniketanamupetya, taiḥ samameva bhuktvotthāya sadaḥ kṛtvā, candanapuṣpatāmbūlādibhistān rājaśikhāmaṇīn samyak saṃpūjya cennapuraṃ pratigantumudyuktān
tān prasthāpya svayamapi prasthi(sthā)tuṃ manaścakāra
tataḥ[tau] paṇḍitarājau ca nirgatya nagarāttataḥ
svakīyavibhavaiḥ sākaṃ yayatuḥ pattanaṃ prati

6.85

tadanu gacchantau tāvubhāvapi cennapattanasamīpaṃ gatvā 'ita evādipurīṃ' gatvā tadrājaṃ
tyāgarājaṃ2 darśanapathātithiṃ kṛtvā gṛhaṃ praviśāvaḥ' ityālocya tathaivākurutām
tāvādipuramuddiśya gacchantau tadapaśyatām
tyāgarājākhyodbhāsi gopuraṃ hemaśobhitam

6.86

vi0—'paśya,
lokāḥ samastāḥ śṛṇutāsti kānyā mattaḥ surāṇāṃ nagarīti vācam
(udīra ?) †yantīva purī vibhāti kāketi vācā balibhugbrajasya

6.88

‡ nālikerataravo ... mastakoparilasatphalavṛndā(ḥ)
(argha)yanta iva bhānti janānāmasya darśanamaha[t]tvamitīha'||87||'
iti parasparamānandataḥ saṃlāpaṃ kurvantau phullānekavallīkusumamatallīparimalakallolajasamullāsaikanilayau tau paṇḍitendrau puravaraparisaramupetya gṛhamedhīndrāṇāmatisvādhīnadevatākānāmanupārdha(?) bhājāṃ vīthīrdvijānāṃ pradakṣiṇataḥ paśyantāvānandamanubhavantau krameṇa mahādevaśrītyāgarājasannidhivīthīṃ ca praviśya agre pravilasadgopuravaramapaśyatām
ati0—'sakhe! paśya—
etadbhāti ca gopuraṃ pravilasaddīpatrayālaṃkṛtaṃ
rājattuṅgasuśṛṅgapañcakayutaṃ tatsaṅgidevāpagam
2agnyaikāhitalocanatrayalasatpañcāsyaśīrṣollasadgaṅgaṃ tryambakadevavat suhṛdidaṃ paśyādhikānandadam

6.89

'
iti tayā ca vīthyā tatratyāpaṇānanekāṃścānekasaṃbhārasaṃbhṛtānavalokayantau śanaiḥ
śanairgatvā sarastaṭaṃ svanikaṭavilasadbarha(rhi?)kūṭamupāviśatām
tadanu,
vi0—'śilāsopānarājirājitataṭacatuṣṭayaṃ jalamadhyasthitaṣaṭstambhodgumbhitamaṇṭapasanāthamaśrāntottuṅgatāraṅgacañcalīkṛtatayā avagāhanārthagatapaurāṅganāvadanavalokanasamudbhavattadyudbuddhisaṃbaddhotsāhaparikalpitanartanānīva bahupadmāni jalacarapataṅgaravamṛdaṅgaratiyutāni 1 bhṛṅgarājikṛtatuṅgajhaṃkṛtigītirītīni dadhānaṃ, tatkṣaṇodbhūtamajjanamuktividhānaṃ, 2santatatapaḥkṛtataḍākametattaṭākaṃ paśya paśya
tataḥ,
'taṭākametasya kaṭākṣapātraṃ naṭādhirājasya jaṭādharasya
3viṭāgragaṇyemamaṭāva śīghraṃ taṭādhirūḍhoccavaṭābhirāmam

6.90

'
iti tadvākyaṃ śrutvā,
ati0—'etattīrthamahimā apāra eva samudravat |'
iti parasparaṃ vadantau ubhāvapi jalamupetya samantraghoṣaṃ snātvā bhagavatīṃ sandhyāmapyupāsya bhagavataḥ śrītyāgarājasya tripurasundarīsametasya darśanāya gantumudyatāvabhūtām
sevāyai tyāgarājasya gacchaṃścāṃ liṅgabhūpatiḥ
mārgamadhye budhandrābhyāṃ dṛṣṭaḥ svāśritasaṃvṛtaḥ

6.91

dṛṣṭvā taṃ stotumārabdhaṃ budhandrābhyāṃ mahīpatim
sarvastotrāspadībhūtaṃ śarvabhaktiyutaṃ sadā

6.92

tathāhi'liṅgappakṣitipāla ! kīrtiratulā te santataṃ vardhate
tyāgekālayadharmakṛttvajanitā tvajjanma janmaiva hi
anyaistvatsamatābhimānasahitaiḥ kiṃ bhūmibhāraiḥ purā
svīyasvīyapitṛprakalpitamahādharmaprahāṇodyamaiḥ

6.93

'
iti tābhyāṃ kṛtāṃ stutiṃ mahārājo'pi śrutvā atisantuṣṭamanāḥ tatkṣaṇa eva tābhyāṃ
varṇalakṣāṇi1 prādāt
tadanu,
gṛhītvā varṇalakṣāṇi tenaiva saha paṇḍitau
tāvālayaṃ maheśasya jagmaturbhūribhaktikau

6.94

tadanu tau tadālīyadhvajastambhaparyantaṃ gatvā tatra praṇāmasahasraṃ ca kṛtvā tataḥ pradakṣiṇānyanekāni ca vidhāya antarālayaṃ ca gatvā mūlasthānasthitaṃ valmīkanāthaṃ2
stotumārebhāte
tathāhi'ādipurīśvara modaya śīghraṃ sādara saṃprati khedamakurvan
vedaśiraḥpra(tipā)dita śambho nādamayāstaviveda dayālo

6.95

'
iti taṃ bhagavantaṃ valmīkanāthaṃ stutvā, stutiprasannabhagavatparikalpitāpāṅgavīkṣaṇamapi labdhvā, pradakṣiṇataḥ samāgamanavelāyāṃ tatraiva dakṣiṇābhimukhatayā vidyamānaṃ
koṭisūryaprakāśaṃ sabheśaṃ3 dṛṣṭvā prārthanāṃ cakratuḥ | tathāhi-' sabhāpatiḥ prabhālasadvibhāvarīśabhānudṛk
svabhāvaśuddhabhāvamuktyabhāvavādabhānabhīḥ¹
sadā sukhapradānadhīḥ kadā bhavenmudālayo
vidāritāri dānavaḥ padābjadhṛddhṛdāmayam²

6.96

'
iti taṃ(saṃ ?)prārthitena tena samānāthena sadyaḥ kṛtaṃ kaṭākṣaṃ ca labdhvā antarālyāt
bahiretya tatraiva mahāmaṇṭape dedīpyamānamaśeṣadevarājaṃ makuṭataṭaghaṭitārdhadvirājaṃ
sṛṣṭisthitisaṃhārādhikārabhājaṃ śrītyāgarājaṃ dṛṣṭvā ānandaparavaśau bhūtvā nistulāṃ
stutiṃ prastutāṃ vistārayāñcakratuḥ | tatastamapi tau prārthayāmāsatuḥ | tathāhi—
' idānīṃ śramaṃ me hṛdā vīkṣya śambho
mudā pāhi sarvapradānena śīghram
nidānaṃ tvamevāsyudārākhilānāṃ
yadā tyāgarājastadā deyameva

6.97

'
iti tamapi tau samyak prārthayitvā³ svabhaktiparatantraśrītyāgarājaparikalpitapūrṇakaṭākṣalābhānandabharitahṛdayau bhūtvā tataḥ pradakṣiṇataḥ sametya tryambakeśaṃ⁴ dadṛśatuḥ
ati0—
' namāmi śirasā devaṃ kramāt tryambakanāmakam
ramādapi ca nānyaṃ hi śrayāma hṛdaye param

6.98

'
iti svabhaktidārḍhyaṃ tryambakeśāya mahāprabhave pradarśya vivekinā sākaṃ kramāt
pradakṣiṇataḥ 1tripurasundarīsannidhimavāpa
tadanantaraṃ tāmapi stotumārebhe | tathāhi—
‘ kimanyavibudhaiḥ phalaṃ tava padābjareṇūdbhavaistvamasyakhilakāraṇaṃ śaraṇamadya bhūyāstataḥ
namannṛṣu dayā śive tava sadaiva bhūyātkhalu
śramaṃ mama nirākuru tripurasundari prāktanam

6.99

’
iti stutiprasannā sā kaṭākṣamakarottayoḥ
labdhvāpāṅgamamau tasyā bahiryayaturālayāt

6.100

tatastau kramāttatpuraṃ vihāya gacchantau ‘ita eva bṛndāraṇyanagarīṃ 2 praviśya sakaladuritahāriṇyāṃ kairaviṇyāṃ3 snātvā dayāśaradheḥ pārthasāratheḥ4 darśanamapi kṛtvā śva
eva somavāsare sa kāliṅgamahārājaḥ tatratyopavanatalajamanekaiḥ suhṛdbhiḥ śrīraṅganāyakadevanāyakavedācalamahīpālaprabhṛtibhiḥ saha samupaviśya tatsuhṛdātithyapūrvakameva mahāsadaḥ kariṣyati; tatsamaye tatra ca gatvā tatra vidyamānān
samastānapi mahīpatīn vīkṣya tadanantaraṃ gṛhe praviśya sukhena sthāsyāvaḥ’
ityālocya tathaivākurvātām
atha tābhyāṃ hi gacchadbhyāṃ budhasaṅghayāṃ mahāpurī5
rathavājigajākīrṇā prathamaṃ sā vilokitā

6.101

tataḥ purīṃ praviśyemau vīthyā vīthīmatītya ca
apaśyatāṃ kairaviṇīṃ paśyadānandakāriṇīm

6.102

' paśyaitasyāstaṭaṃ vidvan paurāṇikakulākulam
śrotṛlokagaṇākīrṇaṃ dātṛmaṇḍalamaṇḍitam

6.103

'
kairaviṇyāṃ sakṛt snātvā kairavantya vimuktikā'
2kairavāk prāpyate neti kairaveśāsya jāyate

6.104

'
iyaṃ kairaviṇī cāste śriyaṃ svasminnimajjatām
śriyaṃ cānyaddadāmīti svayaṃ vaktuṃ hasantyalam3

6.105

'
ati0—'tiṣṭhatu | asyāṃ snātvā bhagavaddarśanāya tvarayā gacchāvaḥ
mahārājāḥ sarve'pi kāliṅgarāyaprabhṛtayaḥ tasyāṃ snātvā dvijebhyaḥ dānaṃ kurvantastiṣṭhanti | itaḥ paraṃ bhagavaddarśanāya āgaccheyuḥ | tadānīṃ bhagavaddarśanaṃ samyak na
bhavet | tataḥ prathamameva bhagavantaṃ dṛṣṭvāgacchāvaḥ |'
ityubhāvapyālocya snātvā ca tasyāṃ bhagavaddarśanāya tadālayaṃ jagmatuḥ
tatastau,
asaṃkhyākānnamaskarān pradakṣiṇavidhīnapi
kṛtvā tatsannidhiṃ prāpya stutiṃ cakraturujjvalām

6.106

tathāhi—
‘svāminnarjunasārathe tava dayāleśena devādhipaḥ
tattvaṃ1 prāpa caturmukho'pi bhagavān tattvaṃ2 prapede tathā
muktāstattvamanena3 cāpuritaratsarvaṃ phalaṃ cetare
tenaivāpurato'sti4 pūrṇakaruṇotpādyaṃ phalaṃ kiṃ hare

6.107

’
bhagavānapi,
stutiprasannahṛdayaḥ kaṭākṣamakarottayoḥ
labdhvā tau tatkaṭākṣaṃ ca nirjagmatusthālayāt

6.108

vi0—'sakhe ! pārthasārathidarśanamatyadbhutaṃ vartate | naitatsamamasti loke|'
ati0—'sākṣātparabrahmaiva khalvayam
kiṃca—
pārthasārathirayaṃ vidadhāti prārthanāṃ kuru karomi ca dhīman5
sārthakaṃ jagati janma natānāṃ nārthavāda iti cedamavehi

6.110

apica—
'arjunasārathimillavaro'sau garjanapūrvakameva vitanvan
tarjanamityapi pāpamṛgāṇāṃ nirjanabhūmiṣu sañcaratā (?) āste ||109||'
vi0—'tathaivāyaṃ mahānubhāvaḥ | na sandehaḥ | samyak prārthanīya eva |'
ati0—'sakhe etanmahānubhāvālayadharmakartāraṃ dīnajanadainyāpahartāraṃ
sarvvajanopakartāraṃ aṇṇāsāmimahībhartāraṃ paśya paśya !'
vi0—dṛṣṭvā mahārājam—'ayameva vā ? na dṛṣṭapūrvaḥ | kulakramaṃ cāsya
samyagvada |'
ati0—'sakhe ! kimapyajānanniva pṛcchasi khalu ; kiṃ karomi ?
eṣaste'pi na vartate hi viditaḥ pūrvaṃ vadāmīdṛśaṃ
kāpaṭyaṃ śṛṇu vismayāvahamidaṃ kiṃ vā tathāpyucyate
śrīnārāyaṇaputrapautraipadabhāgyasyāsutendrātmabhūraṇṇāsāmimahīpatiḥ khalu sakhe caiṣaḥ paraṃ viśrutaḥ

6.111

'
vi0—'ayapi tatkāliṅgamahārājasnigdho vā|'
ati0—'na kevalaṃ snigdhaḥ, samānaśrīkaśca|'
vi0—'tarhi sarve'pi ime bhagavaddarśanaṃ kṛtvā kāliṅgamahārājopavanapraveśaṃ kuryukhi bhāti|'
ati0—'sakhe ! ivatyāne evakāro deyaḥ|'
vi0—'tarhi atra mahārājan militān sarvānapi dṛṣṭvā gacchāva
sadanaṃ prati|'
ati0—'tathaiva, tathaiva|'
vi0—'tarhi śivapūjādikaṃ vidhāya tatra tvarayā pūrvameva gatvā mahārājānāmāgamanavilāsa paśyāvaḥ|'
ityubhāvapi pūjārtha nivāsasthalamṛpajagmatuḥ| tatastau śivapūjādikaṃ sarvaṃ
vidhāya tvarayā pūrvameva tadudyānasamīpaṃ gatvā kacidunnatapradeśe sthitvā mahārājāgamanaṃ pratīkṣantau(māṇau) madhye madhye tadārāmarāmaṇīyakaṃ ca paśyantāvatiṣṭhatām
tataste rājāno'pi bhagavaddarśanaṃ kṛtvā kumbhirāma (ḍā 1) dyupacārayuktāḥ muktāhārādibhūṣaṇabhūṣitāḥ gajādyārūḍhaiḥ svasvapaṇḍitaiḥ parimaṇḍitaprāntapradeśāḥ āndolikādyārūḍhaiḥ gāḍhābhyastagānalabdhamanorathaiḥ māgadhaiḥ sanāthāḥ sādarādhikarāgāndhīkṛtasamūlamanaḥpūgābhi(ḥ) bhogayoṣābhiḥ nārāyaṇīpramukhābhiḥ rathādyārūḍhābhiśca alaṅkṛtasamīpabhūbhāgāḥ gulikādisaṃghaṭṭitanalikābha
(atibhīmaiḥ ?) yodhastaumaurapi vastādyāyudha(dha)raiḥ, 1 turagavaraiścānyaiśca janyāṅgaṇadhanyaiḥ sāndrīkṛtapūrvapaścādbhāgāḥ, bherīravanārācasudūrīkṛtaśūrāhitanārīmaṇigho(rā)ravapūrāhatadhīrāsurakoṭīrataṭasughaṭitaratnarājinīrājitāṅghripadmāḥ śrīkāliṅgarāyaraṅganāyakadevanāyakaśrīvedācalamahīpālaprabhṛtayaḥ śanaiḥ śanaistadudyānonmukhatayā
gamanakeliṃ cakrire | tadanu,
vivekī 'sakhe! sa mahārājaḥ kāliṅgarāḍabhidhānaḥ sarvaiḥ saha snigdhairatrāgantuṃ prasthita iva bhāti | tathāhi—
bherīravaḥ prabaḷakāhalikāravaśca
3sārīsṛpaṃ nagaramindrapuraṃ ca bhittvā
dūrīkṛtākhilaripūccayagarvabhāraḥ
pārīṇatāṃ bhajati śatruvibhedanābdheḥ

6.112

'
iti tūṣṇīṃ kṣaṇamātraṃ sthitvāgre samāyāntaṃ mahāgirīndranibhaṃ karīndramavekṣya'sakhe ! mahārājaḥ samāgata eva ; paśya paśya ! tathāhi—
rājanamarāladhvajaśobhamānaṃ kūjanmahāyantratitarjyamānam 4
bhrājantamāyāntamagopamānaṃ 5 rājasya 6 paśyeha karīndramenam

6.113

kiṃca—
padātipaṅktīrnalikābhirāmāḥ
saṃkhyāvihīnāśca samāpatantīḥ
sva(val)mīkamukhyādiva 1 nissarantīḥ
paṃ(1)priyāvalīḥ (phaṇyāvalīḥ ?) paśya sakhe lasantīḥ

6.115

turagiṇaśśitakhaḍga†dharānimān paragaṇātibhayaṃkararūpakān
suragaṇāniva paśya jayoddhaṭān śaragaṇāvṛtatūṇayutāṃsakān ||114||'
tadā khalu kavivākyam
'hūṇānāṃ bhītirityā (sī)‡t prāṇānāṃ hānirudbhavet
bāṇānāṃ nikaraireṣāṃ tūṇānāṃ nicayoddhataiḥ3

6.116

ati0—'kimetasya sāmrājyaṃ śauryaṃ ca vakṣyāmi | sakhe ! kiṃ bahunā ?
paryavasitārtha ucyate ; śrotavyam | tathāhi—
dharme vā na samo loke kṣāntau vā ko'sti bhūpateḥ
śaurye vāsti samaḥ ko vā dhairye vāsya mahātmanaḥ

6.117

'
vi0—' satyaṃ satyam | etatsāmyametasminneva |'
ati0—'mahārājaḥ samīpa eva āgataḥ, tatsamīpavṛttīni ca vādyānyāgatāni yasmāt | imāni ca vādyānyatyadbhutāni khalu | tathāhi—
vādyāni śravaṇamanoharāṇi dhīman
środyāni(?) śṛṇu ca mahāsukhāvahāni
modyāni prabhubhiramībhiradbhutāni
1prodyānāgamanavilāsasakṣaṇāni

6.118

atimadhurāṇīmāni vādyāni, tebhyaḥ vyāvṛtya(vartya)māna(ma)pi manaḥ balādeva
ākarṣanti hi | sa mahārājaḥ samāgata eva | paśya paśya ; navaratnakhacitehemasiṃhāsanasāndraṃ gajendramārūḍho mahendra iva
kiṃca—
pārśvadvaye vedagirīndraraṅgabhūpālavaryau lasato'sya rājñaḥ
gajendrapṛṣṭhoparibaddharatnapratyuptahemāsanavṛttibhājaḥ

6.119

api ca—
paścācca bhīmaṇṇavibhurmahātmā
rājño'sya mantrī nitarāṃ vibhāti
samastamantrāṇyapi(mantrā api)caina(yena ?)sākaṃ
bhūyena cānena sadā kriyante

6.120

rājarāyaḥ karīndre'smin bhrājate cāsya mantrirāṭ
rājamānorukeyūraḥ 1śrījamānaharaḥ śriyā

6.121

māgadhāśca gajārūḍhā rāgakoṭiviśāradāḥ
bhāgadheyādhikāḥ sarve bhogavanto'sya yānti hi

6.122

evam,
paṇḍitāḥ sumahātmānaḥ kuṇḍaladvayaśobhinaḥ
caṇḍakumbhīndravāhāśca maṇḍanāyāsya yānti hi

6.123

'
viṃ0—'sakhe ! tiṣṭha| rājamukhyeṣu madhye ekasyaiva parivāro avāṅmanasagocaraḥ | idānīṃ trayāṇāmapi rājaśikhāmaṇīnāṃ parivāratrayamapi saṅgataṃ sāgaratrayamiva dṛṣṭaitat kasya vā vimatasya bhītirna syāt | etatpakṣasthitiśālināmasmadādīnāṃ tu netrasahasramapekṣitametaddarśanāya |'
ati0—'sakhe ! bhavaduktaṃ dvayamapi satyameva |'
vi0—'sakhe ! kiṃcit pṛcchayate ca | atra 2sāvadhānenottaraṃ deyam |'
ati0—'kiṃ taditi sāvadhāno'smi uttaraṃ dātum |'
vi0—'sakhe ! ayaṃ ko vā kālaḥ ? varṣam (ā)gacchediva bhāti3
athavā etanmahārājadarśanajapuṇyena hataṃ kiṃ te tanmaurvyam | āstāmidaṃ śṛṇu | ime
mahārājāḥ brahmaviṣṇurudrā eva khalu | kimeṣāmapyajayyāḥ kecit syuḥ ? tadadhunā
varṇāśramadharmocchedakāriṇīmetannīcoddhṛtiṃ4 kathaṃ sahante ? brūhi |'
ati0—'pūrvaṃ rāvaṇādyuddhatiṃ kathaṃ soḍhvā sthitāḥ ? tathā gṛhāṇa
kinmāste vaktavyam ?'
vi0—'tathaivānyadasti vaktavyam | syādetat | sakhe ! mahārājāḥ
sarve'pi udyānabhūmiṃ praviśya kṛtajaganmohanāt svasvavāhanādavaruhya svasvamantridattakarāvalambāḥ pādapatitaśatrukadambāḥ, satatavanditajagadambāḥ, sadāpoṣitadvijanikurumbāḥ, vandijanasaṃgīīyamānasvasvabirudavādāḥ, purato nṛtyamāna(nṛtyad)vārāṅganānāṭyadarśanasañjātapramodāḥ, udyānamadhyadeśavidyamānahṛdyatarakeligṛhamabhi mandaṃ mandaṃ
gacchanti | paśya paśya |' •
ityubhāvapi sasaṃbhramaṃ gatvā tadārabhaṭīṃ paśyantau sthitāvabhūtām
tatrāntare sendrasurāḥ sametya 1vavarṣurādāya ca puṣparāśīn
nabhastale kalpataroḥ saharṣā rājatrayasyopari bhūribhūmnaḥ

6.124

ati0—'sakhe rājatrayasyāsya vibhavaṃ vikramaṃ vā kiṃ vakṣyāmi
tathāhi—
bhṛtyodvījitacāmarātilasitaṃ bhṛtyāntaraprodhdṛtacchatracchāyāniṣaṇṇamadbhutataraṃ rājatrayaṃ paśya re
svodyadvikramabhītabhītasakalapratyarthirājacchaṭārājadratnakirīṭacārurucisannīrājitāṅghryambujam

6.125

'
vi0—' lokātītameva khalu etadrājatrayaṃ mahā(prabha)āvam |'
ati0—'paśya, eteṣāṃ kelisadanapraveśasamayavinodajanitāśeṣaloka .
(ṭi0) 1. vavṛṣuriti bhāvyam
tathāhi—
nārāyaṇīpramukhavāravilāsinībhirmārābhirāmajagatī .....
hārāticārukucakumbhavirorājitābhirnīrājanaṃ bhavati cādya kṛtaṃ hi pa(śya ?)

6.126

vādyāni sarvāṇyapi caikakāle santāḍitānyadya bhavanti dhīman
tacchabdabhedāvagamo'pi naiva saṃjāyate kevalaghoṣamātram

6.127

'
tadanu tadrājatrayam itarasnigdhaiḥ sākaṃ kelisadanaṃ praviviśuḥ (praviveśa) | tadanu
paṇḍitendrāvapi kvacidviśrāntyarthamupaviṣṭāvāstām | tatastau kiṃcitkālaṃ viśramyotthāya,
vi0—' sakhe etadupavanadarśanenātmānaṃ vinodayāvaḥ | '
ityupavanadarśanāya gatāvabhūtām | tadanu,
vi0—' sakhe vana . ṭikān † vṛkṣān paśyānandakarān
tattatphalodbhāsitadīrghaśākhavṛkṣā 'ivābhānti mahānta ete
2etaddidṛkṣāgatapāṇirājatphalopahārābharatallajāste

6.128

kiṃca—
mallīnāmapyamala kalikāsaṃvṛteyaṃ purastāt
vallī mattabhramaranikarottuṅgajhaṃkārayuktā
gītiprauḍhā sakalanṛpatīn svīyamohānuviddhān
kartuṃ veśyā daśanavitatiṃ darśayantīva bhāti

6.129

api ca—
idamaho'sti (middhāsti) mahākamalākaraṃ nṛpavanaṃ pavanaṃ śubhamāvahat
sakalapuṣpaphalāḍhyamahīruhaṃ ghanavanaṃ navanandanavaddadhat

6.130

'
ityubhāvapi upavanamānanditatra(tri)bhuvanaṃ varṇayantāveva kiṃcid dūraṃ gatvā padminīṃ
tāṃ rājaśobhitataṭāmapaśyatām | tadanu,
vi0—' sakhe paśya mahārājaṃ vedācalamahīpālaṃ śaivaśikhāmaṇim
tathāhi—
kasyāścit stanataṭayorjalaṃ kirantaṃ
śrīvedācalanṛpatiṃ kareṇa ko vā
dṛṣṭvā paṅkajanicayaiśca tāḍayantaṃ
liṅgārcāmiti tanute na† veda so'yam

6.131

kiṃca—'tamapi mahārājaṃ kasyāścitkarāmbujena jalapravāhaṃ sṛjantam²
tathāhi—
padaṃ para(raṃ)me vidadhe'dya najñāṃ (gaṅgāṃ)
purā kā rājasaṃ (karāmbujābhyāṃ) bahudhā karot (mi)
itīva dhīsaṃvalito'sti paśya
śrīraṅgarāḍambu kiran parasyām³

6.132

sakhe ! imaṃ paśya mahānubhāvaṃ śrīkāliṅgamahārājam abhiṣiñcantī
kācitparaṃ śobhate | tathāhi—
kāliṅgakṣitipatimambubhiḥ karābhyāṃ
siñcantī kamalacayaiśca tāḍayantī
4matvā tasya(tat-?)nijasva(sura ?)rūpamādarāttam
bhaktyā kācidiva pra(vi)bhāti cārcayantī

6.133

śrīraṅganāyakavibhorupari prakāmaṃ
dhīrā karoti jalavṛṣṭimiyaṃ mṛgākṣī
rambhorvaśī bhavati paśya tilottamā vā
gambhīrarūparucirā pravibhāti dhīman

6.134

'
iti | sa kāliṅgamahārājaḥ sarvairapi suhṛdbhiḥ sākaṃ jalakrīḍāṃ vidhāya paścācca
teṣāmātithyaṃ cakre | tathāhi—
ātithyaṃ vidadhe tadā khalu mahatkālatrayāsaṃbhavaṃ
śrīkalpadrumakāmadhenumukhadussādhyaṃ kṣitīndrāgraṇīḥ
āścaryaṃ na vidheyamatra bhagavān brahmaiva cedicchati
nyūnatvaṃ kimiyātsamastabhuvanaśreṇīvidhānodyamaḥ

6.135

tadanu sa mahārājaḥ bhuktvotthitai rājabhiḥ saha kelivanaṃ praviśya sahaiva tairdhṛtacandanatāmbūlapuṣpahāraḥ san anekābhirvāravanitābhiḥ saha kelivārtāṃ kurvan, sarvajagatprakāśakāraṇe sahasrakiraṇe astācalamastakamūpeyuṣi sati kālatrayāsaṃbhāvitaṃ
sado mahatkartumupacakrame
tadanu paṇḍitendrau ca bhagavatīṃ sandhyāmupāsya sadaḥpraveśāya agacchatām
tadanu tau tattādṛśaṃ sado dṛṣṭvāścaryābdhimagnau niścalāvabhūtām
yatrānandakare sadasyatitarāmekatra vidvajjanāścaikatrāpi kavīśvarāḥ sukuśalāścaikatra sadgraiṇikāḥ
ekatrāpi ca māgadhāḥ paṭutarāścaikatra vārāṅganāścaikatrāpi ca vandino jayagiraścaikatra vetryuttamāḥ2

6.136

vi0—'sakhe! mahārājasyāsya somavāsaraḥ sadaḥkaraṇāya kutaḥ praśasto'bhūt 2 vaktavyam | na vaktavyameva vā bhavatā, mayā kvittha jñāyate | śṛṇu—
lakṣmīryā nijamandire vasati sā somasya sodarya(sau)
tasmāttaddivaso mayā sunitarāṃ ślāghyaḥ sadetyādarāt
'eṣaḥ sarvadhanādhikādhikataraḥ kāliṅgabhūmṛd dhruvaṃ
cakre taddivasaṃ samastadivasaślāghyaṃ sakhe sattamaḥ

6.138

'
ati0—'sakhe ! bhavanmanasi yadbhāti tadeva syāt | '
iti tatsadassandarśanajanitānandatundilīkṛtātmānau mandaṃ mandaṃ sadaḥ
praviviśatuḥ | tataḥ sa mahārājo'pi sarvaiḥ saha samutthāya tau svasamameva sthāpayāmāsa | tadanu,
vivekī tatratyān rājaśikhāmaṇīn paṇḍitādīnviśiṣya viśiṣya
jñātumudyuktaḥ praṣṭumārebhe | tathāhi—
' rājatrayaṃ jñātamidaṃ trilokaprasiddhamasyāsti samīpa eva
ko'sau mahānadbhutarūpaśālī vedācalendreṇa sadāsti khelī ||137||'
ati0—' sakhe ! praṣṭavyo'yaṃ mahānubhāvo vaktavyaśca, yenāyamapi rājatrayasamānadharmā saṃpattyā | tathāhi—
purī cāsti mahatyasya puṣpakānananāmabhāk 2
3saṃrrudhyadāsyakalanānāthastatrāsti viśrutaḥ

6.139

tadālayaṃ cakārāsāvṛtsavādīn karotyalam
aprameyayaśāḥ so'yaṃ vipramukhyāṃśca sarvadā

6.140

suprasannamukho bhūtvā suprathān kurute dhanaiḥ
gopālabhūpatirnāmnā prasiddho'sti mahītale

6.141

kiṃ bahunā? etadvṛttāntasāra ucyate śrūyatām | tathāhi—
sarveṣāṃ jagatāmahaṃ prabhuralaṃ nātrāsti sandigdhatā
sarvajñaḥ parameśvaro mama ca rāḍatrāpi kāryā na sā1
itthaṃ bodhayituṃ janāniha mahāśaivo'bhavattattvato
gopālaḥ pṛthupuṣpakānanapurīnātheśapūjārataḥ

6.142

'
vi0—' sakhe ! ayamapi mahān jñātavyo'sti | tathāhi—
śrīmadraṅganayānakakṣitibhujā sākaṃ samaikāsikāṃ
kurvan sarvakalāviśāradamatistatrāpi gītipriyaḥ
ko'sau rājaśikhāmaṇirvada sakhe sarvottamo dṛśyate
jñānecchāsya bhavatyalaṃ mama tato vaktavyamāśu tvayā

6.143

'
ati0—'sakhe ! sarve'pi me(pīme) śatakṛtvaḥ sahasrakṛtvaśca dṛṣṭāḥ jñātatarāśca te
tadapyajānanniva pṛcchasi | pṛccha pṛccha | sarvadottaraṃ dātumahameko labdhaḥ2 | śṛṇu,
vadāmi—
toyādrināthādhikabhaktiyuktaḥ śreyāṃsi bhūyāṃsi jagāma yo'sau
so'yaṃ mahān veṅkaṭaśailanāmā3 prāyeṇa rājatrayasannibhaśca

6.144

'
vivekī tadvākyādāgatasmṛtiḥ san 'sa evāyam' ityuktvā punaśca
rājayatrayasamīpa eva virājantaṃ mahāpuruṣamekaṃ dṛṣṭvā 'ko'sau' iti praśnamakarot
ati—' sakhe ! śṛṇu—
makkāṣaṇmukhabhūpatiḥ paragaṇanyakkāradakṣaḥ sudhīrdhikkārāsahmānasaḥ suvitarāṃ dṛkkāntidhūtāmbujaḥ
¹rukkāmādhika eṣa eva vilasatsṛkrāmabhāk²sarvadā
³dikālādiviśeṣavedanapaṭuḥ śutkāryadūrātmakaḥ⁴

6.146

'
vivekī 'ayameva vā sa mahārājaḥ ? sākṣāt ṣaṇmukha eva, na sandehaḥ'
ityuktvā punaścaikaṃ mahāpuruṣaṃ dṛṣṭvā praṣṭumārebhe—
' sakhe mūrtena dharmeṇeva mahārājena kāliṅgabhūpatinā sākaṃ parihāsakeliṃ
sadā kurvan vartate ; ko'sau gambhīrapuruṣaḥ ?' iti
ati0—
' bhīmaṇṇaprabhurayamasya mukhyamantrī kāmaṃ taddhitakaraṇaikasaktacetāḥ
kāmaṃ svadyutijitamādadhāti paśya premārdraṃ hṛdayamaho vidhāya dhīman ||145||'
vivekī ' ayaṃ rasikāgresaratvena prasiddho mahānubhāvaḥ ' ityuktvā
punaścaikaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā papraccha 'ko'yaṃ mahānubhāvo lakṣyate ?' iti
ati0—
‘ 1dhīmannasau nāṭṭaruṇācalendraḥ śrīmānanekābharaṇātisāndraḥ
premāspadaṃ rājaśikhāmaṇeśca śrīmadbhavānīpatibhaktiyuktaḥ

6.147

’
vivekī ‘sakhe ! ayaṃ mahāprasiddhaḥ śrutapūrva eva’ ityabhidhāya
punaścāha—‘ sakhe ! ayamapi mahādharmiṣṭha iva bhāti | ko'sau ? brūhi’ iti
ati0—
‘ ayamādipurīndrākhyo2 mantrirāḍasya bhūpateḥ
kāñcīpurīśvaraikāmra†nāthabhaktivirājitaḥ

6.148

evaṃvidhāśca bahavo vaktuṃ śaktirna me'sti hi
‡vartante khalu buddhiman teṣāṃ praśno na kartavyaḥ

6.149

’
vivekī ‘astu tathā’ ityuktvā punaśca kāṃścidviśeṣeṇa prasiddhān
praṣṭumārebhe—‘sakhe ! ko'sau bhūpatilalāmo rājatrayasamānadharmā 3 mahāniva bhāti ?’
iti
ati0—‘sakhe ! tvatkāpaṭyamidānīṃ jñātam, yenemamapi rājatrayasamānadharmāṇamajānanniva pṛcchasīti | tiṣṭhatu tāvat | mahāneṣaḥ, śrūyatām—
rājaśrīravaṇappabhūpatirasau bhojo'pi naitatsamò
rājā cāndhravaṇigjanasya bhagavatpūjārataḥ sarvadā
rājānandakaraḥ samastavibudhabhrājatsabhāmadhyabhū2rājansarvasitāsyamohanapaṭuḥ śrījānireva dhruvam

6.150

'
vivekī 'sakhe! ayaṃ tādṛśa eva na sandehaḥ' ityuktvā 'ayamapi
mahāpuruṣaḥ kaścillakṣyate; ko'sau?' iti punaḥ papraccha
ati0—
'śeṣācalakulāmbhodhidoṣākaravaraḥ sakhe!
eṣa eva mahān sarvabhūṣaṇīyādibhūpatiḥ

6.151

'
vivekī 'ayameva vā?' ityuktvā punaḥ kaṃcinmahāpuruṣamapṛcchat
'ko'sau dṛśyate karṇa iva?' iti
ati0—sakhe!
'koṭakṛṣṇa iti yaḥ śubhanāmā dhāṭirasya mahatī khalu dhā(dā)ne
koṭirapyasadṛśī suvibhūnāṃ peṭirāryaguṇāratnacayānām

6.152

'
vivekī 'sakhe! mahānevāyaṃ dānajitarādheyaḥ' ityabhidhāya punaśca praṣṭumupacakrame—'ko'sau saṃsthānādhipatirmahān vartate?' iti
ati0—
‘veṅkaṭācalabhūpālo vaṇigrājaḥ kulakramāt
¹kacchapeśvarabhakto'yaṃ svacchabuddhirmahān sakhe

6.153

’
vivekī ‘sakhe ! ayaṃ kulīnaḥ sasāṃpradāyika² eva | . . . . . .
†ityudīrya punaḥ pṛṣṭaṃ tena³, ‘ko'sau mahānubhāvo rājatrayasamānadharmā ?’ iti
ati0—
‘liṅgappaprabhurapyaśeṣavaṇijāṃ rājā ca pūjāṃ sadā
ta . . sya maheśvarasya kalayan viprāṃśca saṃprīṇayan
dharmān vedapurāṇaśāstrakathitānniśśeṣamevāvahan
arthādhikyanirastayakṣapatiradhyāste purīmeṣa saḥ

6.155

’
vivekī ‘evameva vā sa mahārājaḥ ?’ ityabhidhāya punaḥ papraccha
mahāpuruṣamekamuddiśya ‡‘(ko'yaṃ mahā)puruṣaḥ ?’ iti
ati0—
‘1eṣasso'pyaruṇācalaprabhumaṇivaiśyo . . . . hani
śrīmaccennapure sureśasamataudāraṃ kumāraṃ bhajan
mantraṃ(ta śi)vapañcavarṇaghaṭitaṃ nāmādadhānaḥ sudhī3staddhaste sakalaṃ prabhutvamadhunā (datvā1)tra yo modate ||154||’
vivekī ‘sakhe! ayaṃ mahārājaḥ trilokaprasiddhaḥ sāṃpradāyi(ko rā)jatrayasamānadharmā’ ityabhidhāya punaḥ kaṃcana prabhumuddiśya sāṃpradāyikaṃ, ko('yamiti pa)
praccha
ati0—
‘cakravartīti nāmnāsau cakravartī mahībhujām
nāgappabhūpateḥ (putraḥ1) (tyā)gaśālī mahātmanaḥ

6.156

’
vivekī ‘sakhe! ayaṃ ca mahāprabala eva’ ityabhidhāya ......
kaṃcana bālakaṃ prabhumaṇimuddiśya pṛṣṭamāsīt
ati0—
‘mārabhūpālaputro('ya) vīrarāghavabhūpatiḥ
karikṛṣṇākhyabhūpālapautraḥ prabhavitā ca yaḥ

6.158

’
vivekī 'evaṃ ceddīrghāyuṣmān bhūtvā yogaṃ mahāntamavāpnuyāt' iti tamanugṛhya pa(ṇḍi)tān vipraprabhūn kāṃściduddiśya punaḥ praṣṭumārebhe—'sakhe !
paṇḍitāgresaraḥ ko'sau ? vaktavyo mahānubhāvaḥ |'
ati0—'sakhe ! sa mahātmāyam—
nyagrodha(āṅghripa ?)mūlavāsarucibhāgdevo jaṭābhārabhṛd
brahmaśrīśamukhān svata(ttvaka)thanāddhanyāṃstanīt purā
ajñānādhikapaṅkamabhajanatāmuddhartu(kāmaḥ ?)sudhīrāste yo'dya samastaśāstranipuṇaḥ paṭṭābhirāmā(bhidhaḥ?)1||157||'
vivekī 'ayaṃ mahāvidvān prasiddha eva' ityabhidhāya punaśca kaṃcana
mahāpuruṣamuddiśya apṛcchat 'ko'sau mahāvidvān ?' iti
ati0—'sakhe ! sa khalvayam—
sthitaḥ . . . . . . . . .
putraḥ paṇḍitaḥ, so'yaṃ prasiddha eva |'
sakopam—'are prasiddhaḥ; sa ca (prasi ?)ddhaścet kim ? tava praśnakaraṇe
nyūnatā nāsti khalu | itaḥ paraṃ vā tū(ṣṇīṃ bhava)n tiṣṭha | ayaṃ ca mahāpuruṣaḥ
kaścidvartate draṣṭavyaḥ; sa mahānubhāvaḥ | tathāhi—
rājānaḥ sakale(lā) jitāḥ paramaho jetavya ityadrirā(ḍ)
(ālo)cyākhilahūṇarājanikarairmairurjito'bhūttataḥ
tatsevā(vidadhad 1) dvijendramiṣabhāg giryappaināmātra yastatsevā hyucitā ya e . . . . stasya prabhuttve'pi ca

6.159

ayamapi mahāvidvān draṣṭavyaḥ | tathāhi—
.... śatayā sadā mama punaḥ sthātuṃ na cāste rucistasmātkutracidetya māna . . . . stheyaṃ mayeti svayam
matvā mānuṣabhāvametya bhagavā nārāyaṇo . . .
styatyanto(nna 1)tavāhanena carato'pyāśā hi paddhyāṃ . .

6.160

sakhe ! eṣa ca sa mahān draṣṭavyaḥ, yaddarśane matirevaṃ jāyate | tathā(hi)—
(īśā 1)rādhanakarmatāpyatha yathā syādīśa kāryā dayetyevaṃ dāśarathi(ḥ) . . . . śivaṃ saṃpūjayāmāsa kim
no cedvedgirīśapūjyatara . . . syatā sādhikā
syādadya dvijarājadambhavilasadrāmasya 3 kasmā(t) . .

6.161

'
vi0—'sakhe ! aya mahāprasiddha eva sarvalokaviditaḥ | sakhe! ayaṃ ca
vipraprabhuḥ suvila(so 1) vartate; ko'sau 2 ; vaktavyaḥ |'
ati0—'sakhe ! śṛṇu—
sākṣādviṣṇurabhūtpurā dvijagaṇān (mṛṣṭa 1)nnabhoktṝn paraṃ
kartuṃ mānavatāmupetya bhagavānevācyutākhyāṃ vahan
tasyā . . . kassrutaḥ parataraḥ śeṣācalākhyaḥ 1 sakhe
vijñeyaḥ prabhurāśritālisakalābhī(ṣṭapradāno 2)tsukaḥ

6.162

'
vi0—' etatpitā trilokakhyāta eva| ayamapi tādṛśa eva syāt
yat yādṛśaguṇaviśiṣṭajanitaṃ tat tādṛśaguṇaviśiṣṭameveti sāmānyamukhī vyāptiḥ|'
ati0—' sakhe ! nyāyapāṇḍityaṃ samyak prakaṭīkṛtam |'
vivekī ' na parihāsyo'haṃ śiṣyaḥ' ityuktvā mahāpu(ruṣame)kaṃ sākṣāt
parameśvarajñānaṃdaṃ 2 rājavat sarvaiśvaryasaṃpannaṃ ca dṛṣṭvā . . . . nyāso bhūtvā
babhāṣe—' sakhe ! ko'sau mahānubhāvaḥ 2 vaktavyaḥ' i(ti)
(ati0—) †' sākṣātparameśvara eva na sandehaḥ| śṛṇu vadāmi—
ayaṃ gururvai(śyamahājana 1)nāṃ svayaṃ prakāśaḥ parameśvaratvāt
yato mahimnaḥ parameśvaro'sau . . . . deśika eva caiṣaḥ

6.164

'
(vivekī) ' tathaiva, na vivādaḥ' ityuktvā punaścaivamavocata—
'sarvābhīṣṭa . . . . tari mahātejoviśeṣānvite
brahmādyairakhilaiḥ surairiri . . . devaiḥ samantād vṛte
asmin dharmaśive sadā nayanayormārge caratyapyaho
. . . . gagocaraṃ kimiti vā ghuṣyanti śiṣyādayaḥ ||163||'
ati0—'na kevalaṃ parameśvarasyeva . . . . api tu svarūpamapi |'
vi0—'sakhe ! kathamatrāyamāgataścaitādṛśaḥ ?'
ati0—'rājño'sya mahā(prabhā 1)vatvāt sarveṣāmapi prītiretadupari
mahatyeva | sakhe ! kālo mahān jātaḥ 1 | tu(rṇamu 1)ttiṣṭha | itaḥparaṃ rājāno'pi
sarve prasthi(sthā)tumudyuktā iva bhānti | tathāhi—
vastrāṇi (ca)(ma)hārhāṇi sauvarṇāni sumaunyaho 2
ānītāni hi sarveṣāṃ mānanāyai vipaścitām

6.165

'
vi0—'sakhe ! ativivekin ! āvayorapi yadbhāvyaṃ tadbhavatyeva | muñca
taccāpalyam |'
ati0—'tarhi karaṭa ivā . . . .'
vi0—'astu tathaiva karomi | anatikramaṇīyā hi mahadājñā |'
ityuktvā,
(vi)malāḥ paṭṭikāḥ kecit kecid gandhān manoharān
ke(cit) . . . . . . keciccānyaddadatyalam

6.166

mahārājo'pi sarveṣāṃ svayamutthā(ya?) . . . |¹
kurute paśya . . . bhāvamatyadbhutaṃ sakhe

6.4-2

'
ati0—'ata eva khalvāste sa . . . .² ṣṭatāyāṃ sarvasuhṛttayā ca|'
vi0—'sakhe ! ³maṇalīpurapatiguṇavarṇanaṃ kuto na kṛtaṃ vā ? tadvaktavyam|'
ati0—'kutastadvismṛtiḥ ? śṛṇu bhaṇāmi—
śrīrājanmaṇalīpurī . . . . ⁴śrīmuddudu kṛṣṇendrabhūśrīmadveṅkaṭakṛṣṇabhūpamahimāpāro'sti tadvarṇa(nam)
. . . pṛthagitthalaṃ hṛdi nidhāyaivātra tadvarṇanam
. . ^ naiva kṛtaṃ tadadya bhava(tā kṣa?)ntavyametatsakhe || 167||'
vi0—'etatsabhāsadṛśīṃ sabhāṃ kutra vānyatra dra(kṣyā)mi ?'
ati0—'na kevalamevaṃ vaktumarhasi; api caitatprabhusadṛśaprabhu(reva nāsti ?)'
vi0—'tathaiva tathaiva, na saṃśayaḥ|'
iti tayoḥ parasparavārtākeli . . . . . mahārājo'pi mahāherambaravairairana . . . .
. . . . . ^\daggergirāvuragarāḍrūpe prabhubhyaḥ paraṃ
hūṇebhyaḥ kanaka(|) . . . . . śannāste vibhuryaḥ sadā
śrīmadveṅkaṭanāthanāmavilasan dha(nyā)n samastānalaṃ
tebhyaḥ sakathituṃ1 sudhīmaṇirabhūd yaḥ sarvaśāstra(jña)rāṭ ||168||'
ityuktvā 'sakhe ! praśno na kartavyaḥ, tūṣṇīmeva2 sarvaṃ vadāmi; śṛṇu | sakhe !
śaṅkaranāmako'yaṃ prabhurmahānubhāvaḥ | tathāhi—
pūrvaṃ (vartma 1)ni vaidike paramahau sthitvā kṛto diggajastvadyāhaṃ ca sulaukike pathi karomyeveti taṃ śaṅkaraḥ3
buddhyā sarvamahīpatīn svavaśatāṃ kṛtvā jagaddeśiko
gārhasthyaṃ ca sametya tiṣṭhati sudhīryasteṣu (vārā?) nnidhiḥ ||169||'
vivekī śrutvā tuṣṭiṃ prapede
ati0—'ayamapi sa mahāpuruṣo draṣṭavyaḥ
ākāraṃ hi vikāradaṃ mama na sādhyetattato mucyate
matveti svasaha(sra) .... nā(1) santyajya netradvayam
svīkṛtyāmaravallabho manujatāmabhyetya sa ...
. rvaṅkāra .... va vibhavaryātmā paraṃ vardhate

Sarvadevavilasa 6

Contents