Dharmabhyudayamahakavya 18
Dharmābhyudayamahākāvya 18
- Language
- Sanskrit
18.1
iti śrīvijayasenasūriśiṣyaśrīmadudayaprabhasūriviracite śrīdharmābhyudayanāmni
śrīsaṅghapaticarite lakṣmyaṅke mahākāvye kṛṣṇarājyavarṇano
nāma dvādaśaḥ sargaḥ
śaśvaccalā'pi kila kṛṣṇamukhaṃ kṛpāṇe,
pāṇau sarojamukhamindusukhaṃ mukhe ca
bhadrebhakumbhasukhamasayuge ca labdhvā,
lakṣmīḥ sthirā'jani cirādiha vastupāle
18.1-2
granthāgram 231 | ubhayam 4174
trayodaśaḥ sargaḥ
pradyumnakumāracaritam
dadanmudaṃ daśārhāṇāṃ, tasyāṃ haliyuto hariḥ| ciraṃ cikrīḍa sahito, yādavairdviṅlatādavaiḥ
18.2
tadantarneminātho'pi, bālyaṃ sāphalyamānayat| trijjñānavānapi krīḍārasairyaidumadapradaḥ
18.3
ājanma manmathajayī, nirvikāramanāḥ kramāt| śrīnemiryauvanaṃ prāpa, daśacāponnatākṛtiḥ
18.4
pitṛ-bhrātṛ-suhṛdvargeḥ, prārthyamāno'pyaharniśam| na mene nemināthastu, pāṇigrahamahotsavam
18.5
anyedyuḥ kelivalīnāṃ, nīrado nārado muniḥ| paryaṭanetya govindārcito bhāmāgṛhaṃ yayau
18.6
tatrānabhyutthitāyāṃ tu, darpaṇālokakautukāt| kruddho dadhyau dadāmyasyāḥ, sāpatnyamiti nāradaḥ
18.7
atha bhīṣmakabhūpālasutāyai kuṇḍine pure
rukmiṇyai rukmisodarye, vyākhyāt kṛṣṇaguṇān muniḥ
18.8
tasyāḥ kṛṣṇānuraktāyā, rūpaṃ citrapaṭasthitam| kṛṣṇāya darśayāmāsa, netrapātrāmṛtaṃ muniḥ
18.9
kṛṣṇastadanurakto'thai, satkṛtya munipuṅgavam| rukmiṇe rukmiṇīyācñā-hetordūtaṃ niyuktavān
18.10
dūtena rukmiṇīṃ rukmī, prārthito'bhidadhau hasan| śiśupālāya deyā'sau, na tu gokularakṣiṇe
18.11
ityuktvā'smin gate dūte, rukmiṇī kṛṣṇarāgiṇī
pitṛṣvastrā sahā''locya, nyayuṅka haraye caram
18.12
maiṣe māsi sitāṣṭamyāṃ, vane nāgārcanacchalāt| māmabhyupeyuṣīṃ hartumāgantavyaṃ tvayā rayāt
18.13
vacaḥ śrutveti rukmiṇyāḥ, dūtāt prīto janārdanaḥ
āhūtaḥ śiśupālastu, rukmiṇā rukmiṇīkṛte
18.14
rāmeṇa saha saṅketadine garuḍaketanaḥ| āyayau kuṇḍinodyāne, tatrātha rathinā rathī
18.15
ito'pi rukmiṇī nāgapūjāvyājaina niḥsṛtā| pitṛṣvasrā'pyanumatā, raṃthaṃ kṛṣṇasya śiśriye
18.16
atha svadoṣamoṣāya, sapūtkāraṃ pitṛṣvasā| rukmiṇe'kathayajjahre, rukmiṇī hariṇā haṭhāt
18.17
pāñcajanya-sughoṣākhyau, śaṅkhāvāpūrya nirbharam| ham̐tvā ca rukmiṇīṃ kṛṣṇa-rāmāvacalatāṃ tataḥ
18.18
apahāraṃ svasuḥ śrutvā, rukmī roṣāruṇekṣaṇaḥ| śiśupālānvito'cāleta, kṛṣṇasyānupadaṃ tam̐dā
18.19
tasthau rāmo'tha yuddhāya, yayau tūrṇa tu keśavaḥ| rathena rukmiṇīnetrasparddhātāralavājinā
18.20
rāmastadanu saṅgrāmakuśalo muśaloddhataḥ| mamanthā'rivalaṃ śuṇḍācaṇḍo hṛdamiva dvipaḥ
18.21
saha senāsahasreṇa, śiśupālaḥ palāyata | rāmamālokya rukmī tu, yuddhaikaśraddhayā sthitaḥ
18.22
kṛtvā'tha virathaṃ rāmo, rukmiṇaṃ raṇamūrdhani | kṣipraṃ kṣurapranirlūna-keśaṃ tamidamabhyadhāt
18.23
tvaṃ matkaniṣṭhakāntāyā, rukmiṇyāḥ sodaro yataḥ
jīvan mukto'si tat keśacchedaicchuṭitamastakaḥ
18.24
rukmī kṛtaśirastuṇḍamuṇḍanaḥ kuṇḍine pure | na jagāma hriyā cakre, tatra bhojakaṭaṃ puram
18.25
itaśca darśayāmāsa, rukmiṇyai dvārakāṃ hariḥ | nyavedayacca pūreṣā, kṛtā śrīdena matkṛte
18.26
saphalīkuru helābhirihopāntāvanīvanīḥ | līlāhaila-saro-vāpī-sindhubandhuritāḥ sadā
18.27
athā''ha rukmiṇī svāminnahamekākinī hṛtā | parivāraṃ tato dehi, satyabhāmādivanmama
18.28
kāryā tadadhikā'sīti, pratipadya janārdanaḥ | rukmiṇīmamucad bhāmādhāmāntikaniketane
18.29
pariṇīyātha gāndharvavivāhena balānujaḥ | kṣaṇavat kṣaṇadāṃ kṛtsnāmimāmaramayanmudā
18.30
atimuktamuniḥ prāpadanyadā rukmiṇīgṛham | tanmatvā satyabhāmā'pi, rabhasā samupāgamat
18.31
bhāvī mama suto no vā ?, rukmiṇyetyudito muniḥ
janārdanasamo bhāvītyuktvā tāṃ sa yayau tadā
18.32
athā''ha rukmiṇīṃ bhāmā, kathito me suto'munā | tena vādena te yāte, harimanyonyakopane
18.33
atha tatrā''gato dhairyadhuryo duryodhano nṛpaḥ | bhāmā tamāha jāto me, sūnurvoḍhā sutāṃ tava
18.34
rukmiṇīṃ satyabhāmāṃ ca, prāha duryodhano nṛpaḥ | prāg bhāvī tanayo yasyāstasyai deyā sutā mayā
18.35
athā''ha bhāmā prathamaṃ, yatputraḥ pariṇeṣyate
tasyai cchittvā śiraḥkeśān, dvitīyā svān pradāsyati
18.36
niścityedaṃ tadā satyā, rukmiṇī ca samāntare
tat sākṣīcakratuḥ kṛṣṇa-rāma-duryodhanādikān
18.37
dṛṣṭaḥ svapne'tha rukmiṇyā, viśannāsye sito vṛṣaḥ
tadvicāraṃ harivryyākhyad, yad bhāvī te'dbhutaḥ sutaḥ
18.38
dāsīmukhāditi śrutvā, satyā'pyāgatya kalpitam
ācakhyau haraye svapnaṃ, yanmamā''sye gajo'viśat
18.39
taṃ matvā'pi hariḥ svapnaṃ, kalpitaṃ jalpiteṅgitaiḥ | mā bhūdasyā viṣādastad, vyākhyad varasutodbhavam
18.40
atho maharddhikaḥ ko'pi, mahāśukrācyutaḥ suraḥ | udare rukmiṇīdevyāstejoraviravātarat
18.41
atha satyā'pyadhād garbhamudaraṃ vavṛdhe ca tat | yathāvasthodaraivāsthāt , puṇyagarbhā tu rukmiṇī
18.42
kṛṣṇametyā'nyadā satyā, prāha satyā na rukmiṇī | udaraṃ meduraṃ nāsyāḥ, paśya garbhaṃ punarmama
18.43
vadantyāmidamevāsyāṃ, dāsī kṛṣṇamavardhayat | putro'bhūd deva ! rukmiṇyā, rukmatulyatanudyutiḥ
18.44
vacastasyāstadā''karṇya, karṇapīyūṣamacyutaḥ | utthāya rukmiṇīsaudhaṃ, prati pracalito mudā
18.45
gacchantī sadane khinnā, tayā satyā'pi vārtayā | vartmanyeva bhayasyūtā'sūta sā bhānukaṃ sutam
18.46
itaśca rukmiṇīsaudhe, hariḥ siṃhāsane sthitaḥ| apaśyat putramānāyya, vibhājitavibhākaram
18.47
ānandāmbudhinirmagno, nijagāda janārdanaḥ| pradyumna iti taṃnāmnā, dhāmnāṃ sīmā suto hi saḥ
18.48
jyotiṣkaḥ pūrvavaireṇa, dhūmaketustadā sutam| taṃ kṛṣṇād rukmiṇīveṣo, htvā vaitāḍhyamabhyagāt
18.49
taṃ cūtasmaṇodyāne, bālaṃ ṭaṅkaśilopāra | eṣa kṣudhāturatvena, mriyatāmityamuñcata
18.50
asāvanapamṛtyustaccaramāṅgatayā śiśuḥ | abādhito'patad bhūriparṇākīrṇamahītale
18.51
gacchataḥ svapuraṃ kālasaṃvarasya purāntarāt | vimānamaskhalat prātastatraiva vyomacāriṇaḥ
18.52
athādhodattadṛṣṭistaṃ, dṛṣṭvā bālaṃ ravicchavim | patnyai kanakamālāyai, putra ityārpayat khagaḥ
18.53
athā''khyānmeghakūṭākhye, khecaraḥ svapure gataḥ | gūḍhagarbhā'dhunaivāmuṃ, matpatnī suṣuve sutam
18.54
putrajanmotsavāddhū, saṃvaraḥ sudine vyadhāt | tasya pradyumna ityākhyāṃ, dikpradyotanatejasaḥ
18.55
athaitāprācchi rukmiṇyā, śrīgovindaḥ kva nandanaḥ ?| adhunaivāgrahīḥ putraṃ, harirityuttaraṃ dadau
18.56
kenāpi cchalito'sīti, bhāṣamāṇā'tha rukmiṇī| papāta mūrcchitā bhūmau, labdhasaṃjñā ruroda ca
18.57
yadubhiḥ padmavanmlānaṃ, bhāsvatyasmin gate sute | kumudvatīva bhāmā tu, muditā saparicchadā
18.58
āsāya nāradāyātha, kimetaditi pṛcchate| ākhyat sarvaṃ harirduḥkhvī, śuddhiṃ vetsīti cāvadat
18.59
athā''ha nārado jñānī, purā''sīdatimuktakaḥ
adhunā sa gato muktiṃ, na jñānaṃ bhārate'sti tat
18.60
tadahaṃ prāgvideheṣu, pṛṣṭvā sīmandharaṃ jinam | kathayiṣyāmi te sarvamityuktvā nārado yayau
18.61
gatvā'tha jñāniniḥsīmaṃ, sīmandharajineśvaram | praṇamya nārado'pṛcchat, kṛṣṇasūnugatiprathām
18.62
athā''khyat tīrthakṛd dhūmaketoḥ prāgvairaceṣṭitam | vidyādharagṛhe varddhamānaṃ ca harinandanam
18.63
pṛcchate nāradāyātha, tasya prāgvairakāraṇam | svāmī sīmandharastatraṃ, sarvamitthamacīkathat
18.64
asti hastipuraṃ jambūdvīpe dharaṇibhūṣaṇam
viṣvakseno'tra bhūpo'bhūd, viṣvaksenoddhṛtāhitaḥ
18.65
madhukaiṭabhanāmānau, tasyābhūtāmubhau sutau | bheje rājā vrataṃ rāja-yuvarājau vidhāya tau
18.66
chalāt pallīpatirbhīmastayordeśamupādavat | taṃ hantumatha bhūpālaścālācalavikramaḥ
18.67
mārge vaṭapurendreṇa, kanakaprabhabhūbhujā | madhurbhojana-vastrādidānaiḥ sānandamarcitaḥ
18.68
tatrāsau vīkṣya candrābhāṃ, kanakaprabhavallabhām | cetastatraiva muktvā'gād, bhīmaṃ pallīpatiṃ prati
18.69
madhuḥ pallīpatiṃ hatvā, kaṇṭhīrava iva dvipam | calitaḥ punarāmantrya, kanakaprabhabhūbhujā
18.70
athā'yacchati candrābhāṃ, yācyayā kanakaprabhe | balātkāreṇa tāṃ ninye, madhūrmadhusakhāturaḥ
18.71
candrābhāvirahād bheje, vaikalyaṃ kanakaprabhaḥ | madhustu hāstinapuraṃ, prāpya reme samaṃ tayā
18.72
utsūrāgatamanyedyuḥ, pṛṣṭaścandrābhayā madhuḥ | pāradārikavādena, sthito'smīdamavocata
18.73
candrābhā prāha ko vādo ?, yat pūjyāḥ pāradārikāḥ ? | śrutvetyuktaṃ narendreṇa, vadhyā me pāradārikāḥ
18.74
candrābhā'pyavadat pūjyo, niścitaṃ pāradārikaḥ | atrārthe spaṣṭadṛṣṭāntaḥ, kṣoṇīnāthastvameva me
18.75
ākarṇyati mahīpālastṛpālo'bhūdadhomukhaḥ | prāpto rājapathe nṛtyannitaśca kanakaprabhaḥ
18.76
duḥkhārtaṃ vīkṣya candrābhā, svaviyogavisaṃsthulam | adīdṛśad daśā bāṣparuddhyā madhave dhavam
18.77
tāṃ pratyarpya vidhāyā'tha, madhurbandhusutaṃ nṛpam | sakaiṭabho vrataṃ meje, munervimalavāhanāt
18.78
tīvraṃ taptvā tapaḥ sādhurvaiyāvṛttyakarāvabhau | jātāvanaśanād devau, mahāśukre maharddhikau
18.79
jyotiṣko dhūmaketvākhyo, mṛtvā'bhūt kanakaprabhaḥ
cyutvā'bhūt tāpaso mṛtvā, dhūmaketurabhūt punaḥ
18.80
mahāśuqānmadhuścyutvā, rukmiṇyāṃ so'pyajāyata | prāgvairaṃ strīkṛte dhūmaketu-pradyumnayoridam
18.81
sūnuḥ ṣoḍaśavarṣānte, rukmiṇyāḥ sa miliṣyati | vidyā vidyādharendrāṇāṃ, hṛdyā hṛdi vinodayan
18.82
kiṃ putravirahaḥ svāmin !, rukmiṇyāḥ ṣoḍaśābdikaḥ ?
nāradeneti pṛṣṭaḥ śrījineśaḥ punarādiśat
18.83
maṇḍale magadhābhikhye, jambūdvīpasya bhārate | lakṣmīgrāmābhidhe grāme, somadevo'jani dvijaḥ
18.84
lakṣmīvatīti tadbhāryā, kuṅkumārdreṇa pāṇinā | kadā'pyupavane spṛṣṭvā, mayūrāṇḍamaśoṣayat
18.85
tamaujaddandyavanmātā, yāvat ṣoḍaśa nāḍikāḥ | meghavṛṣṭyā tato dhautaṃ, svīcakāra svaimaṇḍakam
18.86
bhūyo lakṣmīvatī yātā, vane bālaṃ kalāpinam | taṃ nināya gṛhe śokāturāyāmapi mātari
18.87
dhṛtvā ṣoḍaśa māsān sā, sakṛpā svajanoktibhiḥ | nītvā tatra vane māturāturāyāḥ puro'mucat
18.88
brāhmaṇyā tatpramādena, baddhaṃ ṣoḍaśavārṣikam | karmedaṃ putravirahavyathāprathitavedanam
18.89
muniṃ samādhiguptaṃ sā'nyadā bhikṣārthamāgatam | gṛhāt pūtkṛtya niṣkāśya, kapāṭau pidadhe drutam
18.90
saptame'hni galatkuṣṭhībhūya vratijugupsayā
sā viṣaṇṇā'gninā mṛtvā, bhavān bhūrīn kilā'bhramat
18.91
bhṛgukacchataṭe revātīre'bhūddhīvarātmajā | tyaktā pitṛbhyāṃ daurgandhyāt, kāṇā'sau durbhagābhidhā
18.92
udyauvanā'nyadā'paśyat, kāyotsargasthitaṃ munim | seyaṃ samādhiguptākhyaṃ, śītataum̐ nirbhare niśi
18.93
asau sphītena śītena, niśāyāṃ māsma bādhyata | iti sārdramanāḥ sādhuṃ, tṛṇaiḥ prāvṛṇute sma tam
18.94
nanāma sā muniṃ prātardharmamākhyānmunistataḥ | dṛṣṭo'si kvacidityuktaḥ, prāgbhavānapyacīkathat
18.95
sā'tha durgandhatāṃ matvā, svasmin munijugupsayā | jātajātismṛtiḥ prītā, kṣamayāmāsa taṃ munim
18.96
dharmaśrīnāmikāryāyāḥ, śrāvikā sā'rpi sādhunā
śrāddhaḥ sādharmikatvenānvagrahīd gāṅgilo'tha tām
18.97
ekāntaropavāsān sā, dvādaśābdīṃ vidhāya tat | vipadyānaśanādeva, devādhipamahiṣyabhūt
18.98
cyutvā'sau rukmiṇī jātā, ṣoḍaśābdānyasau punaḥ | mayūracaritāt putravirahārttā bhaviṣyati
18.99
śrutvetyutpatya vaitāḍhye, bālaṃ taṃ vīkṣya nāradaḥ | etya sarvaṃ tadāvedya, rukmiṇī-kṛṣṇayoryayau
18.100
ante ṣoḍaśavarṣāṇāṃ, sūnusaṅgamaśaṃsinā | jineśavacasā susthāvasthātāmatha dampatī
18.101
samudrasya sabhābhājo'nyedyuḥ kuntī sahodarā | savadhūkaiḥ sutaiḥ sārddhaṃ, pañcabhiḥ samupāgatā
18.102
athārcitvā narendrāya, kimetaditi pṛcchate | kuntī yathātathaṃ prāha, kima Florian sahodare ?
18.103
rājyaṃ yudhiṣṭhire nyasya, pāṇḍubhūṣo vyapadyata | nakulaṃ sahadevaṃ ca, muktvā mādrī tamanvagāt
18.104
priyo yudhiṣṭhirād bhīmādarjunādapi tanmayā | imau saṃvarddhitau mādrīputrāvindu-ravicchavī
18.105
dhārtarāṣṭrana duṣṭena, dyūte duryodhanena tat | hārayitvā vayaṃ rājyaṃ, vane prāsthāpayiṣmahi
18.106
api drupadaputrīyaṃ, jitā dyūte vadhūṭikā | duryodhanena muktā drāk, bhīmabhrūbhaṅgabhīruṇā
18.107
kālaṃ kālamiva kṣiptvā, śrutvā vaḥ kila jīvataḥ | dṛṣṭā'hamāgatā kiñca, draṣṭuṃ tau rāma-keśavau
18.108
iti śrutvā samudro'pi, sahā'kṣobhyādisodaraiḥ | sutaiśca rāma-kṛṣṇādyaistāṃ saputrāmapūjayat
18.109
daduryadvahvaḥ kuntīsutebhyaḥ svasutāḥ kramāt | lakṣmīvatīṃ vegavatīṃ, subhadrāṃ vijayāṃ ratim
18.110
itaḥ pradyumnamālokya, kalāvantaṃ suyauvanam | ūce kanakamālā sā, madanajvarajarjarā
18.111
śaṃvareṇa pathi bhraṣṭaḥ, prāptastvaṃ nāsi me sutaḥ | tanmāṃ bhaja smaraprāya !, mā'nyathā madvacaḥ kṛthāḥ
18.112
vidye prajñapti-gauryau ca, gṛhāṇa mama sannidhau | yathā madīyaputraistvaṃ, jātucinnahi jīyase
18.113
śrutveti so'pi nākṛtyaṃ, kariṣyāmīti niścayau | matvā tadvākyamādāya, vidye dhīmānasādhayat
18.114
mātā'si poṣaṇād vidyādānācca niyataṃ mama | ītthaṃ niṣedhayāmāsa, vṛṣsyantīmimāmasau
18.115
tat pradyumnaḥ puropānte, gato vāpīṃ kalambukām
svanakhaiḥ svaṃ vidāryāṅgaṃ, sā'pi kolāhalaṃ vyadhāt
18.116
pradyumnena kṛtaṃ sarvamityācaruyau suteṣu sā | te'pi kruddhā gatā yoddhuṃ, pradyumnena vinirjitāḥ
18.117
dhāvaṃstatpīḍayā jitvā, śaṃvaro'pi nabhaścaraḥ | pradyumnena nivedyā'tha, tatkathāṃ paritāpitaḥ
18.118
prāpto'tha nāradamuniḥ, pradyumnāya nyavedayat
āditaḥ sakalāṃ janma-viyogādikathāprathām
18.119
sūnuḥ samprati bhāmāyā, bhānukaḥ pariṇeṣyati | tatastvajjananīkeśān, sā sapatnī grahīṣyati
18.120
śrutveti dvārikāmāgāt, kṛṣṇasūnuḥ sanāradaḥ | tūrṇaṃ vimānamāruhya, kṛtaṃ prajñaptividyayā
18.121
vimāne nāradaṃ muktvā, svayamuttīrya kṛṣṇabhūḥ | tatraiva bhānukodvāhyāṃ, hṛtvā cikṣepa kanyakām
18.122
nistṛṇā-'mbuṃ hayībhūya, markaṭībhūya niṣphalām | sa satyāvāṭikāṃ kṛtvā, jātasturagavikrayī
18.123
mūlyenāhaṃ grahīṣyāmi, paśyāmyāruhya vājinam | jalpate bhānukāyeti, sa turaṅgamamarpayat
18.124
ārūḍho'tha hayenāyamanāyi bhuvi bhānukaḥ | vipakvaphalavad vātāvadhūtadrumaśākhayā
18.125
sai dvijībhūya bhāmāyāḥ, kubjāṃ dāsīmṛjuṃ vyadhāt
prītayā'pi tayā'darśi, bhāmāyai kapaṭadvijaḥ
18.126
tamāha bhāmā kuru māṃ, rukmiṇīto'pi rūpiṇīm
so'pyūce muṇḍitā bhūtvā, tvaṃ maṣīmaṇḍitā bhava
18.127
tat kṛtvā tadgirā bhāmā, rūpāya praguṇā'bhavat | kṣudhitasya na me vidyā, sphuratītyāha tu dvijaḥ
18.128
bhoktuṃ niveśitaḥ sarvamannamāhṛtya ghasmaraḥ | atṛpta iva niryātaḥ, kupitaḥ kapaṭadvijaḥ
18.129
tad bālasādhuveṣeṇa, rukmiṇyāḥ sadanaṃ yayau | rukmiṇyāṃ pīṭhahastāyāṃ, niviṣṭaḥ kṛṣṇaviṣṭare
18.130
eṣa ko'pi na sāmānyo, mānyo'yaṃ daivatairapi | yadasyāvinayaṃ sehe, pīṭhādhiṣṭhātṛdevatā
18.131
dhyātveti rukmiṇī prāha, vātsatyotphullayā girā| bālarṣe brūhi kāryeṇa, kenedānīṃ tvamāgataḥ ?
18.132
muniḥ prāha kṣudhārtto'haṃ, ṣoḍaśābdānyupoṣitaḥ | pītaṃ māturapi stanyaṃ, na mayā janmato'pi yat
18.133
idānīṃ tvāmupāyātaṃ, tanmāṃ kāraya pāraṇam | athoce rukmiṇī harṣa-viṣādākulamānasā
18.134
dhanyaṃ manye'hamātmānaṃ, mune ! tvaddarśanāñcitam | dhikkaromi tu satpātradānapuṇyena vañcitam
18.135
brūṣe viṣaṇṇā kiṃ nāma, tvamityukte'tha sādhunā| rukmiṇyuvāca nodvegādadya kiñcidupaskṛtam
18.136
viṣādahetumetena, pṛṣṭā provāca sā punaḥ | jātamātro'pi putro me, hṛtaḥ kenāpi pāpinā
18.137
tatsamāgamārthamāruddhā, suciraṃ kuladevatā | tathāpi vyarthayatnatvādupakrāntaḥ śirobaliḥ
18.138
gotradevyapi tuṣṭā'tha, sahasādāha sā svayam
vatse ! dhatse matiṃ kasmāt, karma nirmātumīdṛśam ?
18.139
ayaṃ te rucirākāraḥ, sahakāraḥ kariṣyati | akāle darśitoddāmaprasūnaḥ sūnusaṅgamam
18.140
ityāśātantusantānabandhasaṃruddhajīvitā | ṣoḍaśāgamayaṃ vatsavatsalā'pi hi vatsarān
18.141
tadayaṃ madayannuccaiḥ, kokilāṃścūtapādapaḥ | puṣpito mandabhāgyāyā, na punarme manorathaḥ
18.142
kurve'haṃ sarvathā tāsāṃ, gavāmapyanvahaṃ spṛhām | dhayantyakuṇṭhitotkaṇṭhaṃ, yāsāṃ stanyaṃ stanandhayāḥ
18.143
kiṃ candanena ? pīyūṣavindunā kiṃ ? kimindunā ? | aṅgajāṅgapariṣvaṅgapātraṃ gātraṃ bhaved yadi
18.144
aśanaṃ vyasanaṃ veṣo, viṣamābharaṇaṃ raṇam | bhavanaṃ ca vanaṃ jātaṃ, vinā vatsena me'dhunā
18.145
mune ! prasīda tad brūhi, kadā bhāvī sa vāsaraḥ | yatra putro mamotsaṅgasaṅgamaṅgīkariṣyati ?
18.146
munirūce kṣudhārto'haṃ, tat kiñcid dehi bhojanam
kathayāmi yathā sukhastvatputrāgamavāsaram
18.147
athā''ha rukmiṇī kṛṣṇamodakāḥ santi nāparam
te tu nānyasya jīryante, tanmune ! kiṃ dadāmi te ?
18.148
kiñcinme durjaraṃ neti, jalpate sādhave'tha sā| ekaikaṃ modakaṃ prādā̍dāda kṛtsnān kramādasau
18.149
ito'pi satyabhāmānayuktāḥ paṭalikābhṛtaḥ
rukmiṇīmetya vijitān, dāsyaḥ keśān yayācire
18.150
bhṛtvā paṭalikāstāsāmeva keśaiḥ sa kṛṣṇabhūḥ | smitastāḥ preṣayāmāsa, muṇḍitasvāminīsamāḥ
18.151
tāḥ prekṣya kupitā satyā, praiṣījjhagiti nāpitān
ku̍ṭṭitāste kumāreṇa, rukmiṇīkuntalārthinaḥ
18.152
atha bhāmā sabhāmetya, kopanā prāha keśavam | prayaccha rukmiṇīkeśān, yadabhūḥ pratibhūriha
18.153
rāmo dāmodareṇātha, keśārthaṃ preṣito yayau | kṛṣṇībhūya tadā cāsthāt, kumāro māturantike
18.154
balo'valokya tat sarvaṃ, valito hṛdi lajjitaḥ | māṃ preṣya tvamagāstatra, kṛṣṇamityāha kopataḥ
18.155
śrutveti halino vācaṃ, satyabhāmā'tikopanā | sarve kapaṭino yūyamityuktvā''tmagṛhaṃ gatā
18.156
pradyumno nāradenāsau, rukmiṇyai kathitastataḥ | tadā svaṃ rūpamāsthāya, svajananyai namo'karot
18.157
stanayorujjvalaṃ prītyā, sāñjanaṃ netrayoḥ payaḥ | mene mūrdhni patadgaṅgā, yamī snānaṃ namannasau
18.158
na jñāpyo'haṃ pituryāvaccitraṃ kiñcana darśaye | ityuktvā mātaraṃ māyī, rathe nyasya cacāla saḥ
18.159
hare'haṃ jīvataḥ kāntāṃ, harerdaṃṣṭrāṃ hareriva | sa ityākhyān jane śaṅkhaṃ, dadhmau durdharavikramaḥ
18.160
mumūrṣuḥ ko'tra mūrkho'yaṃ ?, vadanniti balānvitaḥ | kopī gopīdhavo dhanva, vidhunvannabhyadhāvata
18.161
kaiśavaḥ śaiśave tiṣṭhan, bhaṃktvā kṛṣṇacamūram | cirānnirrāyudhaṃ cakre, vaikuṇṭhaṃ kuṇṭhitodyamam
18.162
tadā''gataṃ hariṃ prītibhārado nārado'vadat | mā viṣādīrasau yuddhaṃ, vidhatte rukmiṇīsutaḥ
18.163
śrutveti sapramodasya, govindasya padābjayoḥ | pram̐dyumno nyapatat kurvannaśrumuktāphalārcanam
18.164
praviveśa gatāveśaḥ, keśavaḥ sabalaḥ purīm | pradyumna-rukmiṇīrocamāno mānadhanāgraṇīḥ
18.165
pradyumnahṛtamuktāṃ tāṃ, duryodhananṛpātmajām | paryaṇaiṣīt tataḥ satyātanubhūrbhānukābhidhaḥ
18.166
raukmiṇeyavibhūtyā'tha, bhāmāṃ durmanasaṃ hariḥ
apṛcchat kiṃ viṣaṇṇā'si, pūraye kiṃ tavehitam ?
18.167
bhāmā prāha mayi prīto, yadi deva ! prayaccha tat | pradyumnamiva sadyumnaṃ, nandanaṃ cittanandanam
18.168
pratyakṣīkṛtya tapasā, gīrvāṇaṃ naigameṣiṇam | hariyayāce bhāmāyāṃ, pradyumnapratimaṃ sutam
18.169
daṃttvā hāramamuṃ yāṃ tvaṃ, ramayiṣyasi tatsutaḥ | adbhutò bhavitetyuktvā, dattvā hāraṃ yayau suraḥ
18.170
prajñaptyā tadatha jñātvā, pradyumnaḥ prāha rukmiṇīm
ātmatulyaṃ sutaṃ mātastava yacchāmyahaṃ punaḥ
18.171
rukmiṇī prāha tuṣṭā'smi, tvayaikena kṣamo'si cet
jāmbavatyāḥ sapatnyā me, tad yacchātmasamaṃ sutam
18.172
kṛtabhāmākṛtiṃ jāmbavatīṃ tad rukmiṇīsutaḥ | janārdanaṃ prati praiṣīd, bhāmāvāsakaivāsare
18.173
asatyasatyayā'krīḍad, dattvā hāraṃ haristayā | mahāśukrāccyutaṃ sā'pi, kaiṭabhaṃ garbhaṃgaṃ dadhau
18.174
tasyāmatha prayātāyāṃ, satyabhāmā samāyayau
kayā'pi cchalito'smīti, sahākrīḍat tayā hariḥ
18.175
kiñcidbhītò'tha tanmatvā, viṣṇuḥ pradyumnaceṣṭitam
bhīrurasyāḥ suto bhāvī, niścikāyeti cetasi
18.176
atha pūrṇairdinairjāṃmbavatyāḥ sāmbaḥ suto'bhavat | pradyumnasya priyaḥ pūrvajanmatò'pi hi bāndhavaḥ
18.177
bhāmāyā bhīruko nāma, sūnurjātaḥ sadāmayaḥ | jam̐jñire haripatnīnāmanyāsāmapi sūnavaḥ
18.178
rukmiṇyā preṣito'nyedyuścaro bhojarkaṃṭe pure | vaidarbhīṃ rukmiṇaḥ putrīṃ, pradyumnārthamayācata
18.179
rukmī vairaṃ smaran prācyamūce taṃ kopanaścaram | varaṃ mlecchāya yacchāmi, sutāṃ na tu hareḥ kule
18.180
athāsmin rukmiṇīdūte, rukmiṇeti nirākṛte | pradyumna-sāmbau caṇḍālarūpau bhojarkaṃṭaṃ gatau
18.181
tatra rukmiṇasutsaṅge, vaidarbhīṃ dadhataṃ sutām | paryaprīṇayatāmetau, madhurasvaragītibhiḥ
18.182
tam̐tra ca stambhamunmūlya, kopāt ko'pi dvipo bhraman | balī viloḍayāmāsa, vāsavebhanibhaḥ prajāḥ
18.183
vīkṣya dvipaṃ nṛpaḥ prāha, ya enaṃ kurute vaśe | mude hṛdīpsitaṃ tasmai, yacchāmyahamasaṃśayam
18.184
gītena dantini prīte, caṇḍālābhyāṃ vaśīkṛte
hṛṣṭastadā''ha rukmī tau, yācyatāṃ hṛdayepsitam
18.185
athānnasiddhaye bhūpāt, vaidarbhīṃ tau yayācatuḥ | tadimau rukmiṇā kopāt, purādapi bahiṣkṛtau
18.186
pradyumno'tha yayau vyomnā, niśi rukmisutāntike
caṇḍālādicaritraṃ ca, svametam̐syai nyavedayat
18.187
pradyumno'yamiti jñātvā, tāṃ hṛṣṭāmanurāgiṇīm | pòṇau jagrāha gāndharvavivāhena hareḥ sutaḥ
18.188
raimayitvā niśi svairaṃ, pradyumnendau gate sati | prātaḥ sā mīlayāmāsa, nidrayā netrakairavam
18.189
vivāhitāmivālokya, tāmapṛcchat prage nṛpaḥ| na kiñcidapyuvācāsau, rukmī prakupitastataḥ
18.190
tāvevāhūya caṇḍālau, dattvā tāmanvatapyata | matvā pradyumna-sāmbau tau, tadavāpa mudaṃ punaḥ
18.191
ūḍhavān suhiraṇyākhyāṃ, sāmbo hemāṅgadātmajām
nityaṃ hanti sma helāsu, bhāmāputraṃ ca bhīrukam
18.192
athā''khyat keśavo jāmbavatyai sāmbakuceṣṭitam
sā prāha putraḥ saumyo 'me, darśayatāṃ ko'sya durṇayaḥ ?
18.193
tasyāḥ pratyāyanāyātha, jāmbavatyā samaṃ hariḥ| ābhīrībhūya vikretuṃ, takraṃ dvāri puraḥ sthitaḥ
18.194
takravikrayiṇau sāmbo, nagaradvāri vīkṣya tau | samākārayadāmbhīrīṃ, takrakrayaṇakaitavāt
18.195
sahā''bhīreṇa sāmbaṃ sā'nvagād devālayāntike
antarapraviśantīṃ tāṃ, sāmbo'karṣat karagrahāt
18.196
re! kimetaditi krudhyannābhīraḥ sāmbamākṣipat | dṛṣṭvā sa mātā-pitarau, tau sākṣāt tūrṇamatrasat
18.197
dṛṣṭeyaṃ somratā sūnorāha jāmbavatīṃ hariḥ | kīlikāṃ ghaṭayan sāmbaḥ, prātaḥ prātaḥ sabhāntare
18.198
kṣepyā'sau hyastanakathākarturāsye vadannidam | antaḥ kopaṃ ca hāsaṃ ca, gopībharturavardhayat
18.199
durṇaya iti kṛṣṇena, sāmbo niṣkāsitaḥ purāt
tasmai prajñaptividyāṃ tat, pradyumno gacchate dadau
First 200 of 424 passages. Read on
Linked texts (3)
- Dharmābhyudaya — Udayaprabhā Sūri, Sanskrit
- Vidhimārgaprapā (ed. Muni Jinavijaya) — Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit