Dharmabhyudayamahakavya 7
Dharmābhyudayamahākāvya 7
- Language
- Sanskrit
7.1
iti śrīvijayasena sūriśiṣyaśrīudayaprabhasūriviracite śrīdharmābhyudayanāmni śrīsaṅghapaticarite lakṣmyaṅke mahākāvye tīrthayātrāvidhivarṇano nāma prathamaḥ sargaḥ || cha
varṣīyān pariluptadarśanapathaḥ prāptaḥ paraṃ tānavaṃ,
rohanmohatayā tayā hṛtaparispando'timandodyamaḥ
śrīmantrīśvara vastupāla ! bhavato hastāvalambaṃ cirād,
dharmaḥ prāpya mahīṃ vihartumadhunā dhatte punaḥ pāṭavam
7.1-2
cha
3graṃ0 121 || cha || cha
dvitīyaḥ sargaḥ
paropakāraḥ puṇyarddhivārddhisaṃvarddhane vidhuḥ | lokottarasphuratkīrttivallipallavane'mbudaḥ
7.2
bhavanti hi mahātmānaḥ, paropakṛtikarmaṭhāḥ | apradhānīkṛtasvārthaḥ, sārthavāho yathā dhanaḥ
7.3
tadyathā—
asti pratyagvideheṣu, janmabhūmiriva śriyaḥ | kṣitipratiṣṭhitaṃ nāma, puraṃ kṣmāmukuṭopamam
7.4
surālayacayottuṅgaśṛṅgaraṅgaddhajavrajaiḥ | dattapatramivābhāti, yadamartyapuraṃ prati
7.5
āsīdāsīmabhūmīśadāsīkaraṇakautukī | prasannacandraḥ kṣmācandrastatra kṣatraśiromaṇiḥ
7.6
kālaḥ karāḷo yasyāsīntristriṃśaḥ saṃharannarīn | etasmād duḥsaho jajñe, pratāpatapanaḥ punaḥ
7.7
pure tatrābhavallakṣmīnivāsabhavanaṃ dhanaḥ | sārthavāho yaśomiśra, vaṇigbhiśca vigāḍhadik
7.8
calācalā'pi no lakṣmīryatkarāmbhojamatyajat | vātāhatā patākeva, devāyatanaketanam
7.9
dṛṣṭe nṛṇāmapūrvorthasundare yasya mandire | babhūva śaṅke śaṅketi, kimidaṃ jagadantaram ?
7.10
kṣīrābdheriva ye tasya, dadhire dānapātratām | vāridā iva te jagmurjagato'pyupajīvyatām
7.11
sa vasantapuraṃ gantuṃ, vyavahārārthamanyadā | yātrārthinaḥ samāhvātuṃ, vādayāmāsa ḍiṇḍimam
7.12
yasya yat pūryate naiva, sa tad yācatu he janāḥ ! | ityudghoṣaṇayā pūrṇavyomā somākṛtirdhanaḥ
7.13
akṣatān śirasā bibhran, maṅgaladhvanipūrvakam | tasthau 1niveśitāvāsaḥ, purīparisarāvanau
7.14
yugmam
atrāntare samāyātaṃ, dharmaghoṣamunīśvaram | satkṛtya kṛtyavinnamraḥ, kiṃ kāryamiti so'vadat
7.15
dharmmāṃ vācamathovāca, vācaṃyamaśiromaṇiḥ | tvayā samaṃ sameṣyāmo, vasantapurapattanam
7.16
sārthavāhastathetyuktvā, prāha sūpakṛtaḥ prati | annādyamīṣāṃ sampādyaṃ, yuṣmābhirnityamityaho !
7.17
atrāntare ca kenāpi, sthāḷaṃ sārthapateḥ puraḥ | rasālaphalasambhārasambhṛtaṃ prābhṛtīkṛtam
7.18
atha sotkarṣaharṣāśrurdhanyaṃmanyamanā dhanaḥ | dharmaghoṣamuniṃ prāha, sotsāhakarakorakaḥ
7.19
bhagavannanugṛhīta, gṛhīta phalasañcayam | dhanyo'smi kṛtakṛtyo'smi, bhavatpādābjasevayā
7.20
mūrttimāniva dharmo'tha, dharmaghoṣamunirdhanam | bhāṣate sma mahābhā2 |, kalpanīyamidaṃ na naḥ
7.21
siddhamannaṃ jalaṃ prāsu, phalaṃ nirbījatāṃ gatam | bhavenmunīnāṃ kalpyaṃ yanna kṛtaṃ na ca kāritam
7.22
vacanaṃ sa munīśasya, niśamya śamitaspṛham | avocad vismayasmeranetralīlotpalo dhanaḥ
7.23
aho ! kaṣṭamaho ! dhairyamaho ! duṣkarakāritā | ete vidadhate yat tannānye śrotumapīśate
7.24
atha pratasthe sārthena, samaṃ sa rathamāsthitaḥ | uddaṇḍabhāṇḍasambhāravāhibhirvāhanormibhiḥ
7.25
samaṃ śrīdharmaghoṣo'pi, munibhiḥ parivāritaḥ | vrajannatitarāṃ reje, vikairiva mahāgarjaḥ
7.26
aśvīyairokṣakairmānuṣyakairathyābhiroṣṭrakaiḥ | dhanaścacāla vaipulyaṃ, vipulāyā vilopayan
7.27
dhane pracālite kampaṃ, meje viśvambharā bharāt | viparītamamuṃ sarvāḥ, saritaḥ paritaḥ punaḥ
7.28
kekipatrātapatreṣu, vahatsu jaladaśriyam | dadhre taḍillatālakṣmīṃ, sphurantī kuntasantatiḥ
7.29
dhanadṛṣṭyā sudhāvṛṣṭyā, grīṣme'pi grastatāpayā | na sārthaḥ prārthayāmāsa, dhārāgṛhamahotsavam
7.30
sa yāvadaṭavīṃ kāñcit, kaiścit prāpa prayāṇakaiḥ | mārga evābhavat tāvat, kālo mudirameduraḥ
7.31
bathā yathā dharāpīṭhe, dhārā dhārādharo'mucat | śarānurasi pānthānāṃ, manmatho'pi tathā tathā
7.32
vāridhārābhirāśaṅkya, śaṅke paṅkeruhakṣayam | antardadhe kila draṣṭumakṣamaḥ padmabāndhavaḥ
7.33
sācivyaṃ smarasāmrājye, kimasya mayi garjati ? | itīvābhyunnatiṃ prāpya, payodaḥ pidadhe vidhum
7.34
khedavisphārasūtkārā, durdinaśyāmalagrutataḥ | pānthāścarantaḥ paṅkāntarbhajire gūḍhapādatām
7.35
pānthānāṃ gacchatāmagre, prāṇadravyottamorṇakaiḥ | nadyo gatiniṣedhaujñārekhā iva kṛtā ghanaiḥ
7.36
cāpamāropya pāntheṣu, smarājābhrannakāriṣu | vīrāḥ payomuco'muñcan, dhārā nārācadurdinam
7.37
durgāhairvāhinīvāhaiḥ, pathibhiḥ paṅkasaṅkulaiḥ | dhārāsārairatisphāraiḥ, kramo'pyajani yojanam
7.38
kaṣṭaṃ dṛṣṭvā'tha sārthasya, tataḥ sārthapatirdhanaḥ | sausthyenāvāsitastasthau, tatroccairaṭavītaṭe
7.39
sthite sārthapatau tatra, janānāṃ sārthavāsinām | pātheyāni truṭanti sma, kiyadbhirapi vāsaraiḥ
7.40
atha sārthastapasvīva, praviṣṭaḥ kaṣṭasaṅkaṭe | kanda-mūla-phalaprāyairvṛttiṃ kartuṃ pracakrame
7.41
sārthavāhastathā spṛṣṭamāśliṣṭaścintayā tayā | īrṣyāyeva yathā tasmānnidrayā vidrutaṃ drutam
7.42
yāminyāḥ paścime yāme, śuśrāvātha śrutipriyam | asau parasparālāpaṃ, mandurā-yāmapālayoḥ
7.43
tāvat paropakāritvamasya lokasya dṛśyate | yāvad duḥsamayacchadmā, nikaṣo nikaṣā nahi
7.44
yathā yathā punaḥ kālaḥ, karālo'yaṃ vijṛmbhate | tathā tathā'yaṃ naḥ svāmī, pratipanne'tiniścalaḥ
7.45
paritaḥ prasarantyetāḥ, payodacayavīcayaḥ | pratipannārthaśūrasya, prabhorasya ca kīrtayaḥ
7.46
saṃlāpametaiyoḥ śrutvā, sarvaṃ śrutavatāṃvaraḥ | citte sañcintayāmāsa, sa cidrūpaśiromaṇiḥ
7.47
dhruvamābhyāmupālambhaṃ, lambhito'smi stuticchalāt | yadīdṛśi mayā kaṣṭasaṅkaṭe pātito janaḥ
7.48
atha sañcintayan sārthe, sārtheśaḥ sa sukhā-'sukhe | sasmāra dharmaghoṣārakhyamunervimalamānasaḥ
7.49
aprāśukīkṛtaṃ dhanyāḥ, payo'pi na pibanti ye | kathaṃ teṣāṃ munīndrāṇāṃ, prāṇayātrā bhaviṣyati ?
7.50
aho ! me mandabhāgyasya, tathā niścetanaṃ manaḥ | yathā kathā'pi sādhūnāṃ, nākāri sahacāriṇām
7.51
atrāntare papāṭhoccairbahirmaṅgalapāṭhakaḥ | udayānugataṃ bhānoḥ, prātaḥsuprabhātamaṅgalam
7.52
ruddho'pi meghaiḥ sārtheśa !, bhavāniva vibhāvivuḥ | samuñcannayamutsāhamupakārārthamudyayau
7.53
atha prābhātikaṃ kṛtyaṃ, vidhāya vidhivad dhanaḥ | māṇibhadrābhidhaṃ mitraṃ, papraccha janavatsalaḥ
7.54
dharmaghoṣaḥ prabhuḥ kutra, kathaṃ vā mitra ! vartate ? | yadaho ! subahanoḥ kālādadya me smṛtimāgataḥ
7.55
tenātha kathite teṣāmāśrame samupāgataḥ | gurūm̐śca tatpurastārcca, sa hṛṣṭo dṛṣṭavān munīn
7.56
kāyotsargasthitān kām̐ściditarān dhyānabandhurān | svādhyāyadhanyānanyām̐stu, pratyupekṣāparān parān
7.57
sa praṇamya kramādetān, dharmyakarmasu karmaṭhān| guroḥ purastādāsīnaḥ, kṛtāñjalirado'vadat
7.58
yugmam
samāyātāḥ stha sārthe'smin, vacanairmama nirmamāḥ ! | cakre mayā na cintā'pi, santāpi hṛdayaṃ tataḥ
7.59
mahāmohasya māhātmyāt, tadidaṃ skhalitaṃ mama | sarvaṃ kṣantavyamavyagramatibhirmunipuṅgavaiḥ
7.60
atho gururabhāṣiṣṭa, kaṣṭametanmṛdhaiva te | sārthādhīśa ! kimasmākaṃ, na hitaṃ vihitaṃ tvayā ?
7.61
saṃsāra iva durlaṅghye, kāntāre'smin mahāmate ! | bhavatā duṣṭakarmabhyo, dasyubhyo rakṣitā vayam
7.62
munīnāmanna-pānādi, sarvamete yathocitam | sārthavāha ! prayacchanti, sārthikāste nirantaram
7.63
dhano'pyūce guṇamayaṃ, manyante guṇino jagat | vasudhā hi sudhābhānoḥ, sudhādhauteva bhāsate
7.64
tat kalpanīyamāhāramidānīṃ ditsurasmyaham | munīn preṣayatā''vāsaṃ, prati sadyaḥ prasadya me
7.65
vartamānaṃna yogenetyukte bhagavatā'tha saḥ | prāptaḥ svāvāsamāsannabodhiḥ śodhitamānasaḥ
7.66
guroratha samādeśād, gṛhāyātaṃ munidvayam | kalpyāntarasyābhāvena, sa svabhāvena śuddhadhīḥ
7.67
śraddhayā grāhayāmāsa, sarpirutsarpivāsanaḥ | saṅkhyātītaguṇaṃ bodhibījaṃ prāpyeva nirvṛtaḥ
7.68
yugmam
dharmalābho'stviti spaṣṭamiṣṭamāśīrvaco munī | dattvā dhanāya namrāya, jagmaturgurusannidhau
7.69
athāhāyāparāhne'pi, dhano'pūrṇamanorathaḥ | gurupādāntikaṃ prāpa, nindannātmānamātmanā
7.70
athāreme munīndreṇa, deśanā kleśanāśinī | tvaṃ nātmanindayā duḥkhaṃ, mahātman ! kartumarhasi
7.71
svārthīkṛtaparārthena, caritenāmunā bhavān | lokottaraśriyāraṃ nūnaṃ, bhaviṣyati niketanam
7.72
mahātmanāṃ hyayaṃ panthāḥ, kṣuṇṇaḥ puṇyātmabhirnṛbhiḥ | yat paraprīṇanaṃ nāma, prāṇairapi dhanairapi
7.73
asminnarthe kathaṃ sārthavāha ! viśvaikapāvana ! | abhayaṅkarabhūmarturna śrutaṃ caritādbhutam ?
7.74
abhayaṅkaranṛpacaritam
yathā'paravideheṣu, vidyate bhūvibhūṣaṇam | vijaye puṣkalāvatyāṃ, nagarī puṇḍarīkiṇī
7.75
tasyāṃ viśrāṇitakṣoṇikṣemaḥ kṣemaṅkaro nṛpaḥ | tasya cā'maraseneti, babhūva prāṇavallabhā
7.76
ardharātre'nyadā devī, lagne sarvagrahekṣite | caturdaśamahāsapnasūcitādbhutavaibhavam
7.77
devapūjā-dayā-dāna-dīnoddhārādidohadaḥ | prakāśitaguṇagrāmaṃ, sutaratnamasūta sā
7.78
yugmam
pitā harṣaprakarṣeṇa, kṛtādbhutamahotsavaḥ | abhayaṅkara ityasya, samante cāmidhāṃ vyadhāt
7.79
varddhamānaḥ kramāt parvaśarvarīramaṇopamām | lebhe kumāraḥ kalayan, sakalaḥ sakalāḥ kalāḥ
7.80
nidrāvirāme bhūpālatanayo'paśyadanyadā | ātmānaṃ kānanasyāntaḥ, paścimaprahare niśaiḥ
7.81
na tat puraṃ na tad gehaṃ, na sa loko na sā rasā | adṛṣṭapūrvaḥ sarvo'yaṃ, pradeśaḥ pratibhāti me
7.82
kimindrajālaṃ ? kiṃ svapnaḥ ?, kiṃ vā'yaṃ vibhramo mama ? | ityanalpairvikalpaughaistasya dolāyitaṃ manaḥ
7.83
yugmam
atrāntare vinītātmā, divyarūpadharaḥ puraḥ | giraṃ śucismitāṃ kaścit, kumāraṃ pratyabhāṣata
7.84
vismayaṃ dhīra ! mā kārṣīstvaṃ mayā'pahṛto'si yat | jñātā'si tu svayaṃ prātarupahārasya kāraṇam
7.85
iti śrutvā kumāro'pi, yāvad vadati kiñcana | meje tāvadadṛśyatvaṃ, sa divyapuruṣaḥ kṣaṇāt
7.86
kimetaditi tasyātha, vismayasmitacetasaḥ | tathaivāvasthitasyāpa, kṣaṇena kṣaṇadā kṣayam
7.87
athotthāya kumāro'sau, kautukottānamānasaḥ | vanaṃ vilokayāmāsa, harṣasotkarṣalocanaḥ
7.88
vanaṃ sa mene sacchāyavṛkṣacchannadigantaram | bhayādiva divā bhānoḥ, piṇḍībhūya sthitaṃ tamaḥ
7.89
sthūlaisthulatulaiḥ śailaistanikārānirjharaiḥ | skandhāvāraḥ smarasyeva, jahārāsya vanaṃ manaḥ
7.90
tad vanaṃ kharvadhubhuktakuñjapuñjaṃ vilokayan | sa mānasaṃ saro'paśyadātmamānasanirmalam
7.91
kumāraḥ kanakāmbhojairbhūṣitaṃ vīkṣya tat saraḥ | digvadhūdarpaṇaṃ mene, saṅkrāntavadanāmbujam
7.92
athāsya sareṃ so nīre, samīreritavārije | ucitāṃ śucitāṃ kṛtvā, babhrāma vipine punaḥ
7.93
athāgrato gato bhūpanandano vandanocitam | darśanīyaṃ dadarśoccairmaṭhaṃ kañcana kāñcanam
7.94
uddāmavismayā-''nandadattahastāvalambanaḥ | kumāro'tha samārohat, tasya prathamabhūmikām
7.95
vilokayannayaṃ tasya, maṭhasya ramaṇīyatām | krameṇopari bhūbhāgamāpa niṣpāpamānasaḥ
7.96
atha tatra sthitaṃ kañcid, divyākṛtidharaṃ puraḥ | yogapaṭṭaparītāṅgamakṣasūtrapavitritam
7.97
paśyantamantarātmānaṃ, vinivāritamārutam | asau yogīndramadrākṣīt, sākṣād yogamivāṅginam
7.98
yugmam
praṇamyāgre niviṣṭe'smin, samādhimavadhūya saḥ | ūce madhumucaṃ vācaṃ, vācyamacamūpatiḥ
7.99
svāgataṃ bhavataḥ śrīman !, rājaputrā'bhayaṅkara ! | mayā tvamatrānīto'si, vinīta ! hitahetave
7.100
so'pyūce svāgataṃ tāta !, tvayi dṛṣṭe mamādhunā | yat puṇyaṃ janmināṃ janma, darśanena mahātmanām
7.101
itthaṃ vadata evāsya, kumārasya kṣaṇādayam | vidhivad vidadhe dhyānamānandaikapanā muniḥ
7.102
athāmbarapathenaiva, bhāsvarasvarṇabhājanā | āgānmartyeṣvasambhāvyā, bhavyā rasavatī puraḥ
7.103
jagāda yogī rājendranandanaṃ tadanantaram | atithastvaṃ mamādyāsi, kumāra ! kuru bhojanam
7.104
atha svarṇamayaṃ sthāle, svayameva puro'bhavat | yatheṣṭabhojyasampūrṇamekaikamubhayostayoḥ
7.105
kṛtabhojanayorjñe, karakaḥ purato'mbare | tena pradattācamanāvubhāvapyutthitau tataḥ
7.106
atha huṅkāramātreṇa, yogino'sya mahātmanaḥ | yathā''yātaṃ tathā yātaṃ, rasavatyā tayā punaḥ
7.107
candanā-'guru-karpūrapūrasaurabhasambhṛtam | tāmbūlamubhayoḥ pāṇau, kuto'pyupanataṃ svayam
7.108
atho yathocite sthāne, sukhaviśrāntayostayoḥ | ayatnopanataṃ veṇu-vīṇādidhvanibandhuram
7.109
sthāna-māna-yati-grāma-layatrayapavitritam | tadā tatrābhavad divyaṃ, saṅgītaṃ prīṇitaśruti
7.110
yugmam
itthaṃ vinodasandohaistasyāpahṛtacetasaḥ | yayau nidāghadīrgho'pi, nimeṣa iva vāsaraḥ
7.111
tejaśchaṭāsaṭe yāte, tadā deśāntaraṃ harau| āntairimanimairdhvāntairnabhaḥkānanamānaśe
7.112
tamaḥkañcukamācchidya, karairūjjvalayan mukham| niśākṛśāṅgyāḥ prāṇeśo, dūradeśādupāgamat
7.113
atha pṛthvīpateḥ putraḥ, pavitrastena yoginā| jagadekamahābāhurjagade muditātmanā
7.114
santi me śataśo vidyā, niravadyā nṛpātmaja !| tāsāmatha yathāpātraṃ, kvacit kāścinniyojitāḥ
7.115
paramadyāpi vidyā'sti, khaṅgasiddhinibandhanam| mamaikā sā'nurūpasya, pātrasyābhāvataḥ sthitā
7.116
etasyāḥ siddhavidyāyāḥ, smaraṇena raṇe naraḥ| bhavedapi parolakṣavipakṣavijayakṣamaḥ
7.117
yadyapi prāpya yo vidyāṃ, kayācidapi śaṅkayā| niyojayati nānyatra, sa vidyāvadhapātakī
7.118
tathāpi tasyāḥ satpātraṃ, prāpnoti na yadā naraḥ| tadā śreyastamo manye, nirāmnāyaḥ kila kṣayaḥ
7.119
yugmam
asaṅkrāmitavidyasya, mama syādadhamarṇatā| asatpātre tu vinyāso, vidyāviplavakāraṇam
7.120
āyuśca svalpamevaitadito vyāghra itastaṭī| iti kartavyatāmūḍhamānaso yāvadasmyaham
7.121
tāvad vidheyamāgatya, svayameva puro mama| cintāṃ tvaṃ vatsa ! mā kārṣīrityavocata sādaram
7.122
adya prātarguṇagrāmarāmaṇīyakamandiram| samāneṣyāmi satpātrabhūtaṃ kamapi pūruṣam
7.123
trailokyamaṇḍanaprāye, tasmin māṃ puruṣādbhūte| samyag vinyasya sannyasya, śarīraṃ tvaṃ sukhī bhava
7.124
athaitayā tvamānītaḥ, preṣitānnijaceṭakāt| pratipadyasva tad vidyāmityukte so'pyado'vadat
7.125
etāvataiva dhanyo'smi, dṛṣṭavān yat tava kramau| tad vidyayā kimadyāpi, kṛtyaṃ sadbhidha ! vidyate ?
7.126
siddhisaudhāgrasopānaṃ, śrīvaśīkārakāraṇam| kalyāṇasampadādarśo, darśanaṃ hi mahātmanām
7.127
yogīndro'pyabravīd bhadra !, jagaddradvaṅkaraśriyaḥ| bhavanti hi bhavādṛkṣāḥ, kalpavṛkṣā iva kṣitau
7.128
paraṃ tathā'pi me vidyāṃ, gṛhāṇānugṛhāṇa mām| ṛṇaṃ gurormayi cchindannupakāraparo bhava
7.129
ityuktvā khaṅgasiddhiṃ tāṃ, dattvā sattvānurañjitaḥ| yogīndraḥ prāpayāmāsa, kumāraṃ piturantike
7.130
athākasmānnṛpo dṛṣṭvā, taṃ samāyātamātmajam| nagaraṃ kārayāmāsa, mahotsavamayaṃ tadā
7.131
pṛthvīnāthena pūrveṣāmatha prasthāsnunā pathi| kumāro rājyadānārthamarthito'pyarthamabravīt
7.132
gṛhṇāmi nāhaṃ sāmrājyaṃ, tāta ! pātakapartiṃtakam| kartumabhyutsahe kintu, tvatsevāmeva kevalam
7.133
yātastātāgrataḥ padbhyāṃ, priyāḥ prasvedabindavaḥ| na tu me tvadvimuktasya, maulau muktāphalasrajaḥ
7.134
anicchato'pyathaitasya, kṣemaṅkaranareśvaraḥ| arpayāmāsa sāmrājyamabhiṣekapuraḥsaram
7.135
atha kṣemaṅkaraḥ kṣmābhṛd, dakṣo dīkṣāmupāyade| abhayaṅkarabhūpālaḥ, pālayāmāsa tu kṣitim
7.136
rājyabhāradhuraṃ bibhran, nyāyadharmadhurandharaḥ| ayamānandayāmāsa, prajā iva nijāḥ prajāḥ
7.137
tasya kalpadrumasyeva, sarvato'pyupakurvataḥ| diśo'dhivāsayāmāsa, yaśaḥkusumasaurabham
7.138
athānyadā'sya bhūbharturdharmāsanamupeyuṣaḥ| sadaḥsadanamabhyetya, pratīhāro vyajijñapat
7.139
prabho ! puṣpapurasvāmī, nṛsiṃhaḥ siṃhavikramaḥ| bahiḥ svalpaparīvāro, devapādān didṛkṣate
7.140
atha bhūbharturādeśāt, prāveśayadasau nṛpam| so'pyāsannāsanāsīnaḥ, sapraśrayamado'vadat
7.141
duḥkhagharmopataptasya, jagato jīvanaṃ dvayam | puṣkarāvartamegho vā, sajjano vā'dbhutodayaḥ
7.142
śrito'smi tvāṃ jaganmitraṃ, tajjīvitamahīta lam | vipakṣeṇa kṣayaṃ nītaḥ, śītadyutinivāraṇam
7.143
tagarānagarīśena, yato'kāraṇavairiṇā | vigṛhya jagṛhe rājyaṃ, balinā cchalinā ca me
7.144
tatkhaṅgavidyādānādvidvadavaṣṭambhavaibhavāt | yathā śriyaṃ śrayāmi svāṃ, pṛthvīnātha ! tathā kuru
7.145
iti vijñāpito rājā, pratiśrutya tathaiva tat | prāhiṇot pratihāreṇa, sahitaṃ svāgatāya tam
7.146
athoce sumatirmantrī, svaccha ! svacchandacāritā| vāritā nītiśāstreṣu, kathamādriyate tvayā ?
7.147
asmai sāhāyyakāmāya, siddhirdātuṃ na budhyate | ārāmikaḥ kimārāmaṃ, datte puṣpa-phalārthinām ?
7.148
caturaṅgacamū-deśa-kośaprabhṛtibhiḥ prabho ! | svagṛhāṅgaṇamāyātaṃ, tat kṛtārthaya pārthivam
7.149
bhūpo'bhyadhatta mantrīśa !, samīcīnamidaṃ vacaḥ | kintu vandhyāḥ kalā yāsāṃ, na paropakṛtiḥ phalam
7.150
jāyante jantavaḥ kukṣimbharayo bhūrayo na kim ? | parārthāḥ siddhayo yasya, sa jātaḥ sa ca jīvati
7.151
pātre hi yojitā vidyā, kṣetre cāropitā latā | manorathapathātītaṃ, prasūte phalamadbhutam
7.152
kāmaṃ kalāsamṛddho'stu, sagarvaḥ śarvarīvaraḥ | kṣīṇo'pi pūjyate kintu, kalābhiḥ prīṇitāmaraḥ
7.153
iti sambodhya mantrīśaṃ, muhūrte śubhaśaṃsini | khaṅgasiddhiṃ dadau tasmai, nṛsiṃhāya mahībhuje
7.154
kṛtasāhāyakaḥ sainyairadainyaiḥ siddhavaibhavaḥ | so'jaiṣīt saṅgarotsaṅge, tagarānagarīśvaram
7.155
kṣīṇaśaktintrayaḥ so'pi, nṛsiṃhahṛtavaibhavaḥ | vyabhāvayadaho ! daivaṃ, naivaṃ me hṛdaye'pyabhūt
7.156
bhraṣṭarājyadvayaḥ so'haṃ, duḥsthāvasthaḥ karomi kim ? | athavā yasya sāhāyyādanenaurjityamarjitam
7.157
abhayaṅkarabhūpālaṃ, tamanupraviśāmyaham | yena syād vahnidagdhānāṃ, vahnireva mahauṣadham
7.158
yugmam
vipaściditi niścitya, nagarīṃ puṇḍarīkiṇīm | āgatya natvā bhūmīśaṃ, samayajño vyajijñapat
7.159
deva ! tvameva nāmnā'pi, karmaṇā'pyabhayaṅkaraḥ | nāmamātreṇa kīṭo'pi, varṇyate tvindragopakaḥ
7.160
syuryasminnarthisārthasya, phalavanto manorathāḥ | tenaiva nararatnena, ratnagarbheti bhūrbhūt
7.161
tadevaṃ deva ! nāvadyaṃ, vidyate tvayi kiñcana | paraṃ tathāpi vālabhyāt, tvamupālabhyase mayā
7.162
ahaṃ hi tagaraapuryāṃ, nṛpatirdhanavāhanaḥ | hṛtarājyo nṛsiṃhena, tvatprasādonmadiṣṇunā
7.163
kumudasya śriyaṃ hatvā, nidhatte ravirambuje | indurapyudayaṃ prāpya, kurute tadviparyayam
7.164
rājyaṃ tanme tvayā''cchidya, nṛsiṃhāya prayacchatā| ātmā lokottaraḥ sampratyetayoḥ sadṛśīkṛtaḥ
7.165
yugmam
jagaducchvāsinaḥ santastulyā hi svā-'nyapakṣayoḥ | nāsāvaṃśā ivottuṅgā, vāma-dakṣiṇanetrayoḥ
7.166
kiñcopakartumārtānāmalaṅkarmīṇabuddhinā | tvādṛśānāṃ ghanānāṃ ca, vidadhe vidhinā janiḥ
7.167
rājendra ! tanmamāpi tvaṃ, mamatvaṃ hṛdaye dadhat | rājyaśrīaṃśasantāpaṃvyāpadaṃ hartumarhasi
7.168
atha pṛthvīpatiḥ prāha, lajjāvanamitānanaḥ | yanme dūrasthitasyābhūt, tat tvayā mṛṣyatāmiti
7.169
madabhyarthanayā rājyaṃ, deśa-kośa-balānvitam | māmakīnamadhaṣṭhāya, svaṃ sakhe ! sukhito bhava
7.170
uktvetyasyābhiṣekāya, yāvadādiśati sma saḥ | mantrīśaḥ sumatistāvat, sākṣepamidamabravīt
7.171
vāraṃ vāraṃ vibho ! keyamanālocitakāritā ? | prāṇairapyarjyate rājyaṃ, yat tat tyājyaṃ kvacid bhavet ?
7.172
deśaikadeśo deśo vā, pādāntikamupeyuṣe | yuktaṃ yannṛpaputrāya, premapātrāya dīyate
7.173
sakalaṃ rājyamutsṛjya, gātramātraparicchadaḥ | kathaṃ patnījanasyāpi, svānanaṃ darśayiṣyasi ?
7.174
nṛpatistāvadevāsi, yāvalakṣmīrabhaṅgurā | bhaṅgurāyāṃ punastasyāṃ, nṛpattirbhavasi kṣaṇāt
7.175
uhyate nidhanāvastho, naraḥ skandhena bandhubhiḥ | tyajyate nirdhanāvasthaḥ, sodarairapi dūrataḥ
7.176
āśritasya śriyā puṃsaḥ, syurye lokampṛṇā guṇāḥ | ta eva tadvimuktasya, jagadudvegahetavaḥ
7.177
abhyadhādatha bhūmīndustvaṃ lokocitamucivān | tattvaspṛśā dṛśā kintu, sacivoccairvi Analyze
7.178
śriyo vā svasya vā nāśe, yenāvaśyaṃ vinaśyate | śrīsambandhe budhāḥ sthairyabuddhiṃ badhnantu tatra kim ?
7.179
ahamasyāḥ patiḥ seyaṃ, mamaivetyabhimāninaḥ | bhuvā bhogārthinaḥ ke vā, veśyayeva na vañcitāḥ ?
7.180
patrapātrīva dhātrīyaṃ, bhuktvā tyaktā mahātmabhiḥ | vigṛhya gṛhyate lubdhaiḥ, kukurairiva ṭhakkuraiḥ
7.181
yaḥ śriyaṃ sukṛtakrītāṃ, supātre naiva nikṣipet | viduṣo'pyasya sotkarṣā, karṣakādapi mūrkhatā
7.182
vardhayeddhānyabījaṃ hi, kṣetre nikṣipya karṣukaḥ | nidhāya na punargṛhe, mūlanāśaṃ vināśayet
7.183
puṃsastasya vaṭasyeva, viṭasyeva ca vaibhavam | niḥśvasya gamyate yasmādakṛtārthaiḥ phalārthibhiḥ
7.184
bhāgyairāvarjitairlakṣmīstyaktā'pyabhyeti veśmani | gṛhādapi bahiryāti, tairanāvarjitaiḥ punaḥ
7.185
rājyabhūmīruho mūlaṃ, śrīvaśīkārakārmaṇam | bhāgyamāvarjayantaṃ māṃ, tanmantrin ! mā nivāraya
7.186
pratibodhyeti mantrīśaṃ, dhātrīśo̍ meghavāhanam | bhadrapīṭhe pratiṣṭhāpya, prasabhāmabhyaṣiñcata
7.187
tasmai rājyaśriyaṃ yacchan, dhanyāṃ kanyāmivātmanaḥ | deśaṃ kośaṃ ca sainyaṃ ca, sarvamūrvīpatirdadau
7.188
abhayaṅkaradevasya, lokamekāgramānasaḥ | ārādārādhayāmāsa, sutavainmeghavāhanaḥ
7.189
athā'bhayaṅkarakṣmāpastamāpṛcchadya balādapi | kṛtānugamanān paurā-'mātyādīn vinivartya ca
7.190
vihāya vāhanaśreṇimapi viśrāṇitāṃ svayam | satpātradattasarvasvamātmānamanumodayan
7.191
eko'pyadbhutamāhātmyāt , parivārairivānvṛtaḥ | pāṇau kṛpāṇaṃ bibhrāṇaḥ, pratasthe tīrthakautukī
7.192
viśeṣakam
yāminyāmanyadā dhīmānantaḥkāntāragahvaram | śuśrāva karuṇadhvānamadhvānamatilaṅghayan
7.193
dhvanestasyānusāreṇa, karuṇānicitacetanaḥ | sa viveśa viśāmīśaḥ, satvaraṃ giri gahvaram
7.194
tasmin guruguhāgarbhavyāpāritavilocanaḥ | apaśyanmaṇḍalaṃ kuṇḍaprajvalajvalanojjvalam
7.195
tadantikaniṣaṇṇāṃ ca, vanitāṃ navayauvanām | śāpādiva divaḥ strastāṃ, purandarapuraśriyam
7.196
jānuyugmāntaranyastavyastālakamukhāmbujām | bhaya-śokātirekeṇa, tanukṛtatanudyutim
7.197
yoginodyatakhaḍgena, vīkṣitāṃ krūracakṣuṣā | tanūmiva niśāmartuḥ, saiṃhikeyakaṭākṣitām
7.198
karavīrasrajā raktacandanena ca carcitām | asau vilokayāmāsa, vilapantīmidaṃ muhuḥ
7.199
kalāpakam
dūrātmano mukhādasya, niṣādasya haṭhādapi | yo'pakarṣati māṃ tena, kimu śūnyā jagattrayī ?
First 200 of 451 passages. Read on
Linked texts (2)
- Dharmābhyudaya — Udayaprabhā Sūri, Sanskrit
- Vasantavilāsa — Bālacandrasūri, Sanskrit