Alivilasisamlapa 2
Alivilāsisaṃlāpa 2
- Language
- Sanskrit
2.1
madhumam̐dhuragambhīrabhāvapūrṇovitathasayuktikanistulālisūktīḥ
iti niśamayatā vilāsinā'ntaḥ stimitahṛdopalabaccirāya tasthe
madhujharaparipūritālavālaḥ kusumasamūhitarohitamavālaḥ
sakalaravapikālicakravālo vyahasadamuṃ daśayā svayāṃ rasālaḥ !
‘kimupaśamamupaiṣyati krudhaṃ vā mama vacasā 'ya’miti sphuṭaṃ bubhutsuḥ
avasaramadasīyavāci ditsuḥ saśamamalinirnijavistarādvyaraṃsīt
ityalivilāsisaṃlāpe khaṇḍakāvye
prathamaṃ śatakam | ”
rāgadveṣavihīnabodhasukhatām̐, tasyātmano 'nanyatām̐,
tatsatau, 'numitipramātvam̐, makhilodyogeṣu taddhetutām̐,
tadbādhe 'nupalabdhihīnabalatām̐, śābdapramāṅgīkṛtim̐,ryuktyaiveśvarasiddhim̐, ratra gaditā vedānusāraucitī,
alivilāsisaṃlāpe
• dvitīyaṃ śatakam
atha tathā 'livareṇa vigarhito 'pyavivṛteṅgita eva vilāsryasau
upahasan manasā sahasāhasaṃ sakaladārśanikaprathamò 'bravīt
2.4
ayi vayasya ! vayasyatule nave nṛpavarairavaraiśca sadā ''dṛtān
jaḍadhiyā viṣayānanayā 'nayāt kva nu vihāya vihāyasi yāsyasi ?
śṛṇu vaco mama bhṛṅga ! sukhopamaṃ nanu tanurviṣayānubhavaṃ vinā
viphalatāmayate, na ca sā sthirā, vitanute 'tra kuṃdhīravadhīraṇāṅka
sphurati kāyabhṛte kva nu cetanā ? tanugatā 'numatā sakalaiśca sā
taditaraḥ kathaya kva saṃ cetano ? dṛḍhatarānupalabdhihato hyasau
2.6
sukhamapi tyaja duḥkhasamanvayāditi vadantyabudhāḥ paravañcakāḥ
kṛtiśatena vinā 'śanamāpyate kva ? tadapāsya na ko 'pi hi jīvati
udarapūrtikṛte paridhāvya yastaditarat sukhajātamupekṣate
alasatāmatha vā matimandatāṃ sa niyataṃ prakaṭīkurute naraḥ
2.7
nijamaterbhramatā śucitā 'tha vā bahumataikyapathena parīkṣyate
vividhakāyasukhāya viceṣṭate haladharādibudhāvadhi cetanaḥ
2.8
sakalasammatipannamadūṣitā'kṣajamabādhitabodhamupekṣase
śaṭhamaṭhādhipakaṇṭhaluṭatpadeṣvatha ca viśvasiṣīti mahādbhutam !
2.9
anupajīvya na hīndriyajāṃ matiṃ kimapi mānamudeti tadātmanaḥ
janakameva vibādhitumudyataṃ bhavati viśvasanīyamaho katham ?
2.12
yadi ca vaiṣayike sakale sukhe kimapi paśyasi duḥkhamavarjitam
sukhatayaiva tadātmasukhe 'pi na vyabhicare,nniyamo na vilaṅghyate
atha vināśitayā sukhamīpsitaṃ tvamavadhīrayasī, damasāmpratam
tvaritameva tathā sati bhujyatāṃ, vapuridañca yathā na bhaved vṛthā
asukha ātmani cettvamaduḥkhatāṃ paramanṛtya rato 'si, na tat kṣamam
asukhataiva nivartayatīdṛśānbhayavidaṃ, na budho yatate mudhā
2.14
api ca nityasukhānubhavādbhavedarucireva nṛṇāṃ śramamantarā
nanu sitā madhurā 'pi na rocate kaṭurasena vinā 'niśamāśritā
acaturā alasā atha vā svayaṃ sukhamupārjayituṃ dhṛtamatsarāḥ
sukhisamājasamāgamasatrapā rahasi vāsamuśantyapaṭaccarāḥ
2.17
bahuladṛṣṭaphalā dhṛtaṣaḍguṇā nayaviduktirihārhati māntām
kathamatīndriyasaṃśayitepsitā'viditavaktṛkavāci tavā''grahaḥ ?
pariharan kila duḥkhamupāyataḥ sukhamupāssva sakhe ! sati sambhave
itarathā viṣahasva tadāpatana, nayavido na bhajantyatibhīrutām
karituraṅganirantarasaṅgareṣvariśirāṃsi padena ruṣā 'rdayan
agaṇayan ripuhetitatikṣatīrbahu sukhaṃ bhuvi vīravaro 'śnute
2.18
vividhadeśagatāgatasañcitā'gaṇitabhogyapadārthabhṛkālayaḥ
vaṇikaścinabāndhavapālanāt sukhayaśaḥsukṛtānyadhigacchati
2.19
madavilolvilocanamāninīmana upāyaśatairvaśayan yuvā
sarabhasasmitatatparirambhaṇācchatamakhadādhikaṃ labhate sukham
2.21
nayamupāyatayā bahu mānayan phalatayā smaraśāstrakṛtādaraḥ
upalabhasva sukhaṃ, tvamato 'nyathā jaḍa ! luṭhannaṭavīṣu vipatsyase !
anṛtacauryavivādaparāṅganā'bhigamanādi durācaraṇaṃ tyaja
nṛpatidaṇḍabhayādyadi śakyate nibhṛtamatra kṛte kimu dūṣaṇam ?
2.22
narapateḥ parameśvaratocitā sa paripāti hinasti sato 'sataḥ
maraṇapyapavargapadāspadaṃ, dhanaratī bhajataḥ puruṣārthatām
2.23
pramitirakṣabhavaiva matirmatā 'vanijalā'nalavāyuṣu tattvatā
narakanākajaduḥkhasukhe dhruvaṃ nihitakaṇṭakasampraṇatāṅgavat
2.24
tanuvisargata eva hi cetanā bhavati, kiṇvacayaṃ madaśaktivat
layamupaiti nisargata eva sā śrutivacassu hito na samādaraḥ
2.26
iti bṛhaspatibhāṣitadarśanā'niśavimarśavibhaktahitāhitaḥ
anubhavāmi sukhaṃ, tvayi sauhṛdādupadiśāmi, hṛdā tadupāsyatām
iti vilāsivacaḥkaśā SShato 'pyacala eva nimīlitalocanaḥ
aviraman sa samādhisukhādalipciramaśiśripadaśrutināṭanam
2.27
atigate samaye bahule manāṅmanasi bāhyakathāsu sakautuke
anujighṛkṣuramuṃ budhamāninaṃ taduditena pathaiva tamabravīt
2.28
ayi vilāsisamājaśiromaṇe ! na tanumātramupāśrayate citiḥ
api tu sarvagataiva vibhāvyate, vivadate paramatra tu vāliśaḥ
2.30
yadi citirna tanorbahiriṣyate, kathaya, bāhyamasaṃspṛśatī katham
viṣayavṛndamiyaṃ pratibhāsayet ? tanurihāsti, śaśī tu nabhastale
viṣayasaṅgamṛte yadi bhāsayet, sakalameva kuto na vibhāsate ?
karaṇasaṅgaviyogaṃbhidā phalaṃ niyamayediti dhīrbahiriṣyatām
2.34
nayanaraśmibhirindusamāgame sati matirbhavati svatanau yadi
śaśini tajjanirastu, tanau kathaṃ ? na khalu hetuphale pṛthagāśraye
śaśini dhīrajanītyakhilo jano vadati, nāpi pareṇa sa bādhyate
bhavatu tatra tanostu nimittatā, na hi kulālatanau kalaśojāniḥ
citirato 'khilavastugatā sadā, ''varaṇameva tadagrahakāraṇam
tadiha yatra balādapasāryate sphurati tatra citirna tu sā ''vṛte
sakalavastvanubhūtirabādhitā pratigharāgavivarjanaśītalā
sucirayogahatāvaraṇā sukhaṃ prakaṭayaṃtyapaduḥkhalavaṃ dhruvam
2.35
apajighṛkṣamapāstajihāsamapyupanataṃ vidhito ya upekṣayā
anubhavedviṣayaṃ, sa paraṃ sukhaṃ labhata ityavivādamupeyatām
2.36
nijagavākṣagataḥ pathi gacchataḥ sukhisaduḥkhajanānavalokayan
hasati yadva, yadamūm̐śca didṛkṣate, 'nubhavamātrasukhāya tadādaraḥ
2.37
atha yadā sukhilokavalokanāt prayatate sa tathā bhavituṃ svayam
muhurupatyaśateṣu bhanastanū vyathayatīti satāmatirohitam
2.39
kṣudhita icchati bhoktu, mathāśito vasana, māptapaṭaḥ sadanaṃ, gṛhī
śaśimukhī, matha sūnu, matho dhanaṃ, nṛpatitā, mavadhistvaha durbacaḥ
tanuhiteṣu hi teṣvakhileṣu cet prayatanīyamupāyagaveṣaṇe
kṣapayataḥ purupāyuṣamatra kāḥ sukhalavasthitiśāntisuṣuptayaḥ
2.40
idamaśakyamidaṃ ca susādhamityavadhṛtau kimapīha na sādhanam
kramaśa eva kudhīrhi durāśayā'nṛtavikalpapayodhiṣu pātyate
2.43
atha balāt ka cidīpsasi viśramaṃ manasi vāñchati dehasukhepsayā
virama kāryaśatādava tāṃ yayā sukhamavāpsyasi nāpi ca khetsyate
atha kṛtajñatayā sukhasādhane vapuṣi bhūrisukhāya viceṣṭase
sapadi tāṃ sukhitāṃ tudato bhṛśaṃ tava kathaṃ bhavitā na kṛtaghnatā
ayi vicāraya sundaramandirāntaragamañcakakuñcitalocanā
nijatanūvipineṣu raṇepu vā nayavidaḥ kathamarhati yantraṇām ?
2.44
yadi ca bhāvisukhoccayatṛṣṇayopatanamapyavadhūya sukhaṃ laghu
vrajasi dṛṣṭamupekṣya parārthinastava kathaṃ na bhavetsvamatacyutiḥ ?
2.45
nijakusūlagadhānyamatīndriyādhikaphalaspṛhayā vapato bhuvi
prakaṭayatyadhikaṃ tava mūḍhatāmanumitipramititvanirākṛtiḥ
2.48
tadidamutkaṭasaṃśayamātrato yadi karoṣi tadā śamamāśraya
phalati tatra kadā cidapi kriyā, śamasukhānubhavo niyataḥ param
atha śarīrasukhānmanasaḥ sukhaṃ tvamadhikaṃ vadasīdamasāmpratam
na hi mano 'kṣagaṇena samīkṣyate, na padajānumitī pramitī tava
tanugatāvayavaṃ kamapīha cedvadasi citta, midaṃ na hi yujyate
bahubhiranvayavyatirekiṇī matisukhe tanugāvayavairyataḥ
2.49
akhilakāyagatāvayaveṣu cet sukhamatisthiti, raṃtadapūjitam
vada tathā sati cetayate kathaṃ vikala ekatamāvayave bhavān
2.53
atha pṛthakpṛthagicchasi cetanān tanugatāvayavān sakalā, natat
nijanijeṣṭakṛte vrajato diśaḥ ka iha tān kalahādvinivartayet
ciraparīkṣaṇato 'pi na mukhyatā ka cidihāvayave suvacā tanoḥ
śirasi vakṣasi vā sukhite 'pi ko vivahate karapādanipīḍanam
tadavagaccha śarīramacetanaṃ tadanukūlaviruddhasamāṃgamāt
taditaraḥ sukhaduḥkhayuto bhavet, sa puruṣo 'bhimataḥ sa ca cetanaḥ
api ca labdhaphalānsvaqataum̐carmainayavidastvamavekṣya phalāśraye
prayatamānatanustanuṣe mudhā hyapalapannanumānavimānanāmū
2.57
na khalu bhāvi phalaṃ tava gocaro, na ca tathāvidhahetuphalānvayaḥ
api tu dṛṣṭabalena sa kalpyate, tadiha nānumitiḥ pramitiḥ katham ?
idamihaiva vicārya, maho sukhe svatanumātrasamāsthitike bhavān
bhuvi cirasthirakīrtikarodyamān sapadi duḥkhakarān kurute kutaḥ ?
vipulavittavināśamanaṃḥśramoniśatanūddyamaduḥkhaparamparāḥ
nayavidāmanivāryatamā, yaśo viśadamatra cirāya cacīṣatām
tanulayānuvināśini cetane na hi yaśo'nubhavaḥ śramakāriṇaḥ
kimu parasya mukhairguṇakīrtanairiti bhavedaphalaiva yaśo'rthitā ?
2.58
atha śarīralaye 'pi sa cetanaḥ paramukhasvaguṇastutijāṃ mudam
samadhigacchati, dīrghasukhāya tatsapadi duḥkhamapi praṃsahiṣyate
2.60
tadidamastavivādamupeyatā, mannumitiḥ pramitiśvadhikāvṛtā
api ca dehalaye 'pi citisthitirna ca sukhasya tanūparatannatā
iha rahasyamidaṃ praṇayād bruve, phalatayendriyajā matiriṣyate
anumitistu samastajagaddhitāhitavivekanidānatayā ''hṛtā
2.69
anupalabdhimataḥ prabalā 'numā niyamataḥ svaguṇena vibādhate
itarathā gṛhago vipaṇau sutānanupalabhya kuto na hi roditi ?
vya̍vadhito yadi tatra na yogyatā, 0na khalu sā ''tmani bāhyaguṇojjhite
sphurati sa svayameva sadeti tu kramaśa eva rśaśo ! kathayiṣyate
tadanubhūtisukhaspṛhayālavaḥ sukṛtarāśivaśātkati cit budhāḥ
api mahendrapadaṃ vipadāspadaṃ vigaṇayanti, kimatra mahādbhutam ?
tadidamarjanarakṣaṇasaṃkṣayakṣaṇajaduḥkhaśatairavidūṣitam
aparatannamupāsyamapāsya kaḥ kṣaṇikamicchati vaiṣayikaṃ sukham ?
na ca sukhaṃtvabalena vināśitā 'tra bhavatā pratipādayituṃ kṣamā
dhruvamupādhirihāsti tu janyatā, na janimadvi cidātmasukhaṃ matam
anubhavo hi sukhaṃ ratiroṣayorajanakaṃ bhavatīti puroditam
abhidayā ''tmani citsukhayorna sā kathamapi prasariṣyati janyatā
akhilamānabalairapasāraṇaṃ kriyata āvaraṇasya, na cijjaniḥ
tvamata eva viddhīha nityatāṃ jahihi duḥkhasamāgamabhīrutām
api nisargata eva sukhātmikā karaṇajanyatayā pratisaṃhitā
viṣayadoṣaviṣaiḥ kaluṣā citiḥ sṛjati duḥkha, miyaṃ tu na tādṛśī
viṣayajanmani duḥkhamavāritaṃ samavadhārya budhā balavattaram
jahati tatsukhamiṣṭamanāsthayetyanumataṃ nayavidbhiridaṃ matam
2.73
na hi viṣeṇa vimiśritamodanaṃ hṛdayamodanamapyavadhīrayan
nipuṇasaṃsadi ko 'pi vigīyate, viṣayajaṃ sukhamīdṛśamīkṣyate
jvarayutaḥ śiśirāmbu sukhaṃ vidannapi bhiṣagvacanādvinivartate
tyajatu saukhyakare 'pi tathā bhavān kucarite durudarkaphale spṛhām
apalapāmi sukhaṃ na hi sāmprataṃ, pariṇatiḥ kaṭuketi vadāmi cet
na hi vibādhyata indriyajā matistadupajīvyatayā na jayastvaṃ
vimalacitsukhalābhakṛte tanuṃ śramamapāsya mahāntamavanti ye
tadadhikānupayogadurantatāśramavidasta ime nayavittarāḥ
2.79
kimu na paśyasi nirmalamādhurīsubhagaśītalavāriyutāpagāḥ
pratidiśaṃ sulabhāḥ paritṛptaye, phalabharānamitānamitāṃstarūna ?
pratipuraṃ dhanino nijapoṣaṇorvaritamannamakiñcanarājaye
dadati, yena vinā śramamāpyate satatamupāsana-puṇyasukhaṃ ca tat
na hi vicāra udetyayamaśrutopaniṣadāṃ guruvāgavamāninām
uparateṣvakhileṣu kathaṃ bhavediti na bhīstata eva vivekinām
praśamihālikabhūpamataikyataḥ, svatanupālanamātramapekṣyate
taditarattu jano nijavāsanā'nuguṇamicchati bhūrividhaṃ phalam
yudhi nṛpo vijayaṃ mṛtimeva vā, 'bdhiṣu layaṃ maṇilābhamatho vaṇik
ratimathāpi mṛtiṃ kila kārmuko lapati, kutra mataikyamavekṣyate ?
gatavivādamatastanurakṣaṇaṃ, taditaratra kalirdurapahnavaḥ
tadiha sarvamataikyapathāśrayaḥ śamavatā sulabho na vilāsinā
2.80
tanusukhaṃ śamināṃ na ca kevalaṃ tanulaye sati citsukhasaṃskṛteḥ
avirateranubhūtisukhaṃ dhruvaṃ makta ityaphalo na śamādaraḥ
2.81
vivadase yadi dehalaye kathaṃ citisukhe tanumātrakṛte iti
svapanakālabhavānubhavekṣayā virama, saṃskṛtimātrabhavo hi saḥ
2.87
bhavatu nāma bahiḥsthitavastuno 'nubhavane svatanorāpa hetutā
anubhave sakale na hi tāvatā tanunimittakatā, vyabhicārataḥ
anusarantu patho vividhān jaḍā nijapurākṛtakarmaniyantritāḥ
kṣatilavo 'pi na me tadavidyayā, kimitarāgasi ko 'pi nibadhyate ?
na ca purākṛtakarma na vidyate, tvamadhunaiva purākṛtakarṣaṇāt
janitamatsi phalaṃ, vada, kā trapā tava bhavāntarakarmaphaloktiṣu ?
anupalabdhimṛgī prapalāyate vividhabhāvamṛgāṅgajatarjitā
iha vivādavane, 'pi ca janyatā dṛḍhadṛkī laghu tāṃ prajighatsati
caṇakamāṣavilakṣaṇatā yadi svakanidānavibhedanibandhanā
jagati bhūpatiraṅkavicitratā na gamayejjanakasya bhidāṃ katham ?
iha nisargamṛṣoktisamādhinā śiśumṛgeṇa na sambhāvi rakṣaṇam
upajanānvayi vastu sahetukaṃ kimu nisargamimaṃ manuṣe mṛṣā ?
2.89
tvamanayaiva diśeha purākṛtocitaniṣiddhavidhā'nuguṇaṃ phalam
nṛpakṛtaṃ samavekṣya tatheśvaraṃ praṇidadhaddhṛdi hanta ! vimokṣyase
rahasi duṣkṛtamācaritaṃ paraiḥ spaśamukhādavadhārya yathā nṛpaḥ
diśati daṇḍa, miyaṃ parameśvare 'pyanumitirnirupadravamiṣyatām
2.94
ayi sa kaḥ ? kva vasatyatha kīdṛśaḥ ? kiyati vā samaye sa ? itīrite
sa saṃkalānubhavo, bhuvane 'khile, sukhatanuśca, sade, tyalamuttaram
nagaraśāsakasaṅgatā dhiyo dadhati yatra hi puṃsi samaṣṭitām
narapatiḥ sa mato, na hi bhūpatā 'viduṣi puṃsi ciraṃ pratitiṣṭhati
tadatisaṃnihitaṃ layavarjitaṃ sukhatayā 'vadhṛtaṃ ca suṣuptiṣu
nijakuvāsanayā 'saditi kṣayītyasukhamityatimūḍhadhiyāṃ matam
nagaraśāsakadoṣaguṇocitaprabaladaṇḍapadonnatiśaktimān
nigadito hi pumānvasudhādhipaḥ, pramitiśaktisamāṣṭirataśca saḥ
pratinaraṃ yadi sātiśayā matirjagati śaktirapītthamavekṣyate
niyamato 'vadhirastyanayoḥ kva ci,ttadavadheḥ sadanaṃ parameśvaraḥ
2.95
svaviṣayasthitalokahitāhitā'vagamakā nṛpaterniyamā iva
taduditāḥ śrutaya,stadanādarādarata eva hinasti sa pāti ca
2.97
śrutivacāṃsi paramparayā''sthayopadiśataḥ paṭhataśca yatātmanaḥ
vigatarāgaruṣo'pyavamaṃtya kaḥ śrayati kāmukavāci vatā''daram ?
apaharanvasu rogamavārayan kubhiṣagapyavilaṅghyavacāstava
vigatalobhanivāritasaṃsṛtiśramaśate 'pi yavau kimasūyasi ?
2.104
na hi bṛhaspatiretya tavāntike svamatamāha, padairna ca te pramā
anumiti na hṛdā bahu manyase, śaṭha ! khalīkuruṣe dhiṣaṇaṃ mṛṣā
aruciranna cirāya nivartatāṃ śrutivaconicayoditacitsukhe
arucirātmani cet, pata vāridhau, tadatiriktamitaṃ na hi citsukham
ayi muhurviditendriyavibhramo viṣayadurviṣavegavimūrcchitaḥ
nijamateḥ pariniṣṭhitatāṃ stuvan svavacasaiva kathaṃ na vilajjase ?
vayadamī parameśvarakārite nigaḍiṃtā bhavabandhanasadmani
yadi sahemahi duḥkhamathāpyalaṃ kramakathā kathamadya vimocayet
yadi tu durmatidhikkṛtaśāsanāḥ svarucito vidadhīmahi duṣkṛtam
adhikameva labhemahi duḥkhamityanusaranti budhāḥ śruticodanāḥ
tadavadhārya nijādhikṛtiṃ dhiyā sakalabhūtahitaṃ vihitaṃ śrutau
vidadhatā śubhakarma phalārthinā kramaśa eva padonnatirāpyate |:
yadi tu necchati kiñcana citsukhānubhavamātrakṛtārthatayā naraḥ
atṛṇatāmadhigantumatheśvaraḥ kṣapayati tvaritaṃ bhavabandhanam
2.106
alamidaṃ mananāya tavādhunā, yadi bubhutsitamatra vicārite
tadanuyuṅkṣva, vadāmi parañca tat sakalamityabhidhāya yayāvaliḥ
ityuktvā virate prayātayalivare tadvācamālocayan
santyajyendriyajapramaikaśaraṇaṃ laukāyataṃ durmatam
yuktyā tena jigaliṣuḥ śrutivacassvadyāpyaviśvastadhībauddhānāṃ matamāśrananuyayāvenaṃ vilāsī punaḥ