Alivilasisamlapa 8
Alivilāsisaṃlāpa 8
- Language
- Sanskrit
8.1
aṣṭameśatakaviṣayānukramaṇikā
viṣayadoṣakathā 'tha ca gautamā'bhimatasṛṣṭyapavarganirūpaṇam
upaniṣanmatatarkabalācca tannirasanaṃ gaditaṃ śatake 'ṣṭame
8.1-2
alivilāsisaṃlāpe .
aṣṭamaṃ śatakam
muktābhūṣāṃ bhārabhāvaṃ nayantī bhāsvaddehodbhūtaśubhraprabhābhiḥ
bhūyādbhūyo bhāvitā bhaktasaṅgaiḥ sacchāstrārthasphūrtaye bhāratī naḥ
8.2
ākarṇyālervācamitthaṃ vilāsī bhūyo gatvopavhare gavhare saḥ
prāleyādreḥ svardhunīdhautamūle vyabhrākṣīttāṃ svasthacetāścirāya
8.4
addhā ''cāryaḥ prāha hitvā viraktiṃ bhūlokādibrahmalokāntasaukhye
mokṣopāyo neti,sā ''dau prasādhyā, sā syādbhogairkiṃ nu taddoṣadṛṣṭyā
ādye pakṣe sarvabhogaḥ kva labhyo, rocante 'mī sarvaevendriyārthāḥ
ceto vīkṣyānyonyavaicitryameṣāṃ saundaryaṃ cāpekṣate tānaśeṣān
8.5
ramye sthāne vāhane 'thānnapāne satyapyāsastrīdhane yauvane ca
cittaṃ vāñchatyamyadanyatsadaivetyapracchannaṃ śāntiśūnyāśayānām
8.8
niḥśeṣāṇāmarjanaṃ rakṣaṇaṃ vā bhogo vā syāt kiṃ śatenāpi kalpaiḥ
navyā navyāste, manaścātitṛṣṇak tāmyatyekasyāpyalābhe svabhāvāt
nāmī nityā, nāpi cānyairakāmyā, stasmādvairārātijaitatpraṇāśe
svasyāśaktau prātilomye 'pyamīṣāṃ madhye madhye duḥkhabhogo 'pi bhūyāna
citraṃ cānyatsvopayuktādhikeṣvapyartheṣvātmādhīnabhāvaṃ bhajatsu
anyaṃ dṛṣṭvā svādhikaṃ svopamaṃ vā citte vyarthaṃ dīpyate matsarāgniḥ
8.9
tena pluṣṭā rājñi karṇejapatvaṃ kṛtyotkocairdurjanotthāpanaṃ vā
viśvastāyāthopakartre 'pyakasmād druhyantyasmai sasmayā vismṛteśāḥ
8.10
nīcāḥ ke citkāñcanaṃ prāpya kiṃ cid durvidyāṃ vā parvatākharvagarvāḥ
pūjārheṣvapyakṣiṇī mīlayantaḥ sarvopāyaiḥ svaprakarṣe yatante
8.11
adyaśvīnaprauyaṇā apyagaṇyātkārpaṇyenānye nijāyatavittāt
dātuṃ bhoktuṃ kākiṇīmapyaśaktā nūnaṃ nitye dehavitte vidanti
8.14
dhigdhika tasmādbhogabhogyopabhoktṛn' satsaṃparkā'narhadurgatyudarkān
ātanvānā ye budhānapyabhīkān śayyotthāyaṃ dhāvayante kṛtāntam
ātpādityaṃ rāgarāhūparāgacchannaṃ dṛṣṭvā klṛptadoṣā̍vatāram
śiṣṭāḥ svāntaḥ kilviṣaṃ śaṅkamānāḥ śuddhayai dānānyācarantīti yuktam
īrṣyāmānakrodhadambhapramādān doṣānaiko rāga eva prasūte
tasmāddeāṣārabdhabādhā'nutaptaiḥ sarvopāyai rāga unmūlanīyaḥ
8.15
nāyaṃ kāyaḥ pathyavaidyopacārānekāntenābhyasyatā 'pyāyuṣo'nte
trātuṃ śakyastāvadannāñjaliścettrāṇe śakto 'syā, tra yukto na rāgaḥ
8.16
bhūpāvastraprītidāyaina vittaṃ sotprāsabhrūvāgvilāsaiśca cittam
kṛtvā ''yattaṃ vañcayantyāṃ pramattaṃ mūrkho nāryāṃ sajjate nirnimittam
8.17
yatsamparkād vañcakācāryaduṣṭakṣoṇīpairkāgārikebhyaḥ sadā bhīḥ
vikṣepaśca pratyavekṣāsu bhūyān nityaṃ bādhāsādhanaṃ taddhanaṃ dhik
8.18
mithyāstutyodyojayan svārthasiddhau niṣpanne 'rthe rūkṣasācīkṛtāsyaḥ
arthinyasmin dṛṣṭimapyaprayacchan no rāgaurhaḥ kākavalloka eṣaḥ
8.19
chitvā svecchācāravicchedasārāḥ kārākārā eṣaṇāstriprakārāḥ
jīveṃdannairyo 'prayāsopapannairmokṣādhvanyo dhanyamūrdhanya eṣaḥ
8.20
vāṇijyakṣmākarṣaṇasvāmisevāḥ śaśvatkurvan lipsayā śrāntakāyaḥ
rāge satyapyakṣamaḥ kāpigatyā śāmyecettad ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātam
8.21
ityabhyasyan doṣadṛṣṭiṃ vilāsī śuddhayai gaṅgāṃ sevamānastrikālam
aśnannalpaṃ bhaikṣamavyānapekṣo dīrghaṃ kālaṃ ruddhabāhyendriyo 'bhūt
8.22
teṣu svasvārthapravṛttyakṣameṣvapyautsukyenātyaktaceṣṭāḥ sa khinnaḥ
rāgaṃ mithyājñānanāśaikanāśyaṃ niścilyāgādbhūya ācāryapārśvam
8.23
naṣṭaprāyāhaṃkriyādambhadoṣaṃ lupyaddoṣaṃ vīkṣya rāgaikaśeṣam
ālocyāliryuktamasyopadeśaṃ jijñāsuṃ taṃ brūhi vatsetyuvāca
8.24
iṣṭaṃ praṣṭuṃ so 'nuśiṣṭaḥ prahṛṣṭaḥ sāṣṭāṅgaṃ taṃ sampraṇamyopaviṣṭaḥ
ācaṣṭaulūkyākṣapādaupadiṣṭaṃ dhṛṣṭo mokṣaṃ śiṣṭasaṃsatsu duṣṭam
8.27
sarvaṃ duḥkhasvedaimiśraṃ sukhākhaṃ prekṣāvadbhirastyājyamityabhyupaimi
bhoktuṃ śakyaṃ tadviviktaṃ na saukhyaṃ, tenānāsthā dhīmatāṃ yujyate 'tra
tanvāṃ satyāṃ taddvayī cānivāryā tasmāddehocchedayatno vidheyaḥ
kārtāthryaṃ taddehavicchedamātrātnānyo bhāvī svārjitaiḥ karmabhiḥ saḥ
tasmātpuṇyāpuṇyarūpapravṛttāvucchedyāyāṃ hetavo 'syā vināśyaḥ
doṣā rāgadveṣamohāstrayo 'mī mithyājñāne nāśite nodbhaveyuḥ
8.28
mithyājñānaṃ tattvadhīmātranāśyaṃ tasmāttattvajñānanirbādhasiddhau
hetūcchedātkāryanāśe praṇāḍyā siddhyenmokṣo 'śeṣaduḥkhapraṇāśaḥ
8.29
tattvajñānaṃ mokṣamāṇaiḥ prasādhyaṃ copāsyaṃ cetyāvayoraikamatyam
bhūyānbhedaḥ kintu tasya svarūpe, tadgṛhṇīmo yatparīkṣopapannam
8.30
astvīśo 'smatkṛtyaśakyaprapañcasyaikaḥ kartā nityadhīcchāmayatnaḥ
tannityatvaṃ cānavasthāprahāṇyai svīkāryaṃ, kiṃ brahmaṇā nirguṇena
8.32
sarvajñatvālpajñate ceśajīvau bhinto, jīvānyonyabhede tu hetuḥ
eko jāto 'nyaḥ pramīto 'kṣa mukto jñānī kāmī baddha itthaṃ vyavasthā
vālasyādyā saukhyahetutvadhījā vyāptijñānātstanyapānapravṛttiḥ
prācyaṃ bhogaṃ vedayantī krameṇānādiṃ jīvaṃ grāhayatyantaśūnyam
8.35
dharmādharmau jñānavāñchāprayatnā jīve 'nyāḥ, kāyavākcittajau dvau
cetoyogādantimāḥ saukhyaduḥkhe cotpadyante 'dhyakṣatāṃ copayānti
iṣṭāniṣṭādhyakṣamevāsya bhoga, statsampattyai bhūjalāgnyāśugāṇūna
nityānyastānīśvarecchāsahāyaṃ jīvādṛṣṭaṃ spandayatyādisarge
anyonyaṃ tairyujyamānaiḥ krameṇārabdhāḥ sthūlā naikarūpā jaḍārthāḥ
pratyakṣatvaṃ prāpya puṃsīṣṭaduḥkhe kurvantyā, bhyāṃ rāgaroṣau prathete
8.36
tajjā puṇyāpuṇyahetuḥ pravṛtti, stābhyāṃ janma, tena duḥkhāni ceti
jīvo bhrāmyannatra saṃsāracakre tattvajñānāvadhyavāpnoti duḥkham
8.37
bhede svasmin dehacittendriyebhyaḥ samyag jñāte mohanāśena yogī
teṣūpekṣāṃ prāpya nīrāgaroṣaḥ puṇyāpuṇye nārjayatyapravṛttyā
8.38
bhogād naṣṭārabdhadehādyapuṇyaḥ pūrvaṃ muktopekṣitasvāntavṛndam
kāyavyūhaṃ cāpya bhogaiḥ purāṇe puṇyāpuṇye saṃcite prakṣiṇoti
8.39
dehārambhe dveṣarāgau sahāyau tābhyāṃ hīne te satī apyaśakte
naṣṭaprāye tiṣṭhatāṃ nāma, tattvajñānenaite naśyato veti ke cit
8.43
evaṃ pracyāśeṣapuṇyāghanāśe bhogenaivārabdhatannāśasiddhau
tūṣṇīṃ sthityā 'nudbhavāccottareṣāṃ jīvo mucyeteti yuktaḥ kramo 'yam
brahmādvaitaṃ ko 'bhyupeyādamānaṃ, māne satyadvaitasiddhāntahāniḥ
'kiṃ cinnāpi svaprakāśaṃ, na hīṣṭe roḍhuṃ skandhaṃ svaṃ vaṭuḥ śikṣito 'pi
nopādānaṃ cetanaṃ brahma viśvasyai, vaṃ hi syāccetanaṃ sarvameva
dṛṣṭā loke mṛttikā''rabdhakumbhe svopādānasthāyimṛttvānuvṛttiḥ
nedaṃ heturnāpi kāryaṃ kva cicced, vyarthaṃ brahmājāgalotthastanābham
tenāmānaṃ niṣphalaṃ nirviśeṣaṃ śraddhāmātrāt kaḥ sudhīrabhyupeyāt
8.44
śuktau rūpyaṃ bādhyate sadya ityādau dṛṣṭasyānyathākhyātirāstām
tadbādhyetārthakriyākāri kasmā, tkośe yatnādrakṣitaṃ tanna mithyā
8.45
brahmajñānenāsya bādho durāśā, bādhyavyāvṛttaikadharmāpratītau
nādhiṣṭhāne bādha iṣṭo na dṛṣṭo, nirdharmatvād brahma bādhamāśrayo na
8.46
māyā tucchā 'jñānamātraṃ bhramo vo, pādānatvaṃ sarvathā 'syāṃ na yuktam
vandhyāputre nāpyabhāve guṇe vā dravyārambhe hetutā dṛṣṭapūrvā
8.48
sattai| 'satvātaddvirūpānirūpyā māyā nūnaṃ bhikṣuṇaiveṣyamāṇā
hrīṇā svantaṃ cāpyavantī vigānād vidvadgoṣṭhyāṃ naiti bhikṣoḥ kuṭīrāt
prītyaprītyorbandhamuktyorvyavasthā jīvāddhaite bādhiko, siddhaye 'syāḥ
brūṣe 'gatyopādhibhedaṃ, tataḥ syādante raṇḍodvāhanītiprasaṅgaḥ
8.51
tārtīyīke yat kṣaṇe naśyadevāśeṣaṃ dṛṣṭaṃ vedanaṃ vā sukhaṃ vā
tattādātmyaṃ brahmaṇo dehino vā ko brūyāttasya nityatvamicchan
prīterbhānaṃ duḥkhabhogakṣaṇe 'pi prāpnotyātmā cetsukhābhinnarūpaḥ
navyairduḥkhaiḥ prācyasaukhyapraṇāśe tvātmocchedo'pattiratyantaduṣṭā
ātmajñānābhedavāde suṣuptau kiṃ cinnājānāmiti syāt kathaṃ dhīḥ ?
niḥsāmānye nirviśeṣe niraṃśe tadbhedenāsyā naṃ śakyopapattiḥ
8.52
bhogyān sarvānprāyaśo duḥkhahetūn bāhyān heyān vaktumābhyantarāṃśca
teṣūpekṣādṛṣṭisiddhyai mumukṣorvedaḥ kiñcinneha nānetyuvāca
8.53
yogī tiṣṭhatyeva vaiśeṣikāṇāṃ nāśe jāte mokṣakāle guṇānām
ityaidaṃparyāśrayādekamevetyādirvede gauṇavṛttyā pravādaḥ
8.55
tātparyasyaitādṛśasya grahe me karmopāstyāvedako vedarāśiḥ
sāhāyyārthaṃ kalpate, tvanmate tu syād vaiyarthyaṃ tasya sarvasya, paśya
naivauddhatyānnāpi cāśraddadhānaḥ pṛcchāmi tvāṃ, kiṃ tu vedākṣarasya
ekasyāpi vyarthatāṃ na kṣame, 'tastattvajñānāyaiva tarkān śrayāmi
8.56
ityuktvā 'sau mastakanyastahastaḥ svācāryāṅghridvandvasaṃlagnadṛṣṭiḥ
vācaṃ tasyāpekṣamāṇaḥ svaśaṅkāpaṅkātaṅkoddhārahetuṃ vyaraṃsīt
8.58
smitvā 'thālistasya vedākṣarāsthāṃ kārkaśyaṃ tadvimatīpe ca tarke
nirvyājāṃ cālocya tattve bubhutsāṃ vatsa brūmo, 'trāvadhehītyuvāca
diṣṭyā puṇyaiḥ kṣālitaṃ kalmaṣaṃ te, śraddhā vedeṣvīśvare cānyathā ka
tatsevaina prāṇināṃ mokṣabījaṃ, vedāntaistu jñāpyate vastutattvam
8.59
vedāḥ sarve svārthayuktāḥ kathaṃ syuḥ, susthā sarvā syātkathaṃ lokayātrā
jīvasya syātkena sarveṣṭasiddhiḥ, prājñairetaccintanīyaṃ sadaiva
8.60
vīkṣyā'kṣinyāmagrataḥsthaṃ phalaṃ vā dhūmenādrau vā 'numāyāśrayāśam
buddhvā śabdairiṣṭavastvāraṇe vā lokaḥ prāpnotīṣṭamatra pravṛttaḥ
8.61
śuktau rūpyaṃ cākacakyena buddhvā nīhāreṇādrau ca niścitya vahnim
yadvā śabdairvañcakasya pravṛttaḥ prāpnotīṣṭaṃ neti tāvatprasiddham
8.65
vargadvandve 'pi pravṛtteḥ samatvāddhetau prāmāṇyaṃ pramātvañca buddhau
vijñāyete jñānaniṣpattiqāle, sā dhīḥ satyā ''stāṃ mṛṣā vā 'nyadetat
doṣāśaṅkī jñānaniṣpattiqāle tūṣṇīṃ tiṣṭhan tatparīkṣāṃ vidhatte
taṃ niścinvan bhrāntito vastuto vā jñātaṃ vastūpekṣate prekṣyakārī
jñāne jāte tadgataṃ tu pramātvaṃ prāmāṇyaṃ caitasya hetau tadaiva
doṣābhāve jāyate, tasya sattve bhrāntitvāprāmāṇyayogastayoḥ syāt
yastvajñātaṃ doṣamutprekṣamāṇastasyābhāvaṃ niścikīṣurna kuryāt
kiṃ citkāryaṃ tatparīkṣakakāryaḥ sa prāptavyaṃ nāpnuyānnityaśaṅko
8.66
āstāmeta,ttena puṃsāṃ pravṛttaviṣṭāvāptau hetutāniścayasya
hetutvaṃ,tajjñānasatyatvabuddheratrāpekṣā nānavasthāprasaṅgāt
8.70
sāgnāvadrau ko 'pi nīhāralekhāṃ dhūmaṃ matvā 'thānumāyā 'nayā 'gnim
ārūḍho 'driṃ prāpya vahniṃ bhramaṃ svaṃ prācyaṃ satyaṃ vetti saṃvādamātrāt
dhūmenaivānyo 'numāyāgnimadbhāvārūḍho 'muṃ tāvadagnau vinaṣṭe
aprāpyainaṃ tatra satyāmapi svāṃ vittiṃ mithyā manyate vipralambhāt
mandāloke mālyavadbhūsthasarpaṃ mālyaṃ matvā ko 'pi pāṇiṃ prasārya
sadyaḥ sarpe vidrute labdhamālyaḥprācyāṃ bhrāntiṃ manyate svāṃ yathārthām
dīpālokenāvadhāryāhyabhāvaṃ ruddhadvāre mandire ko'pi suptaḥ
prātarvīkṣyāhiṃ kutaścit praviṣṭaṃ prācyāṃ satyāṃ vetti vittiṃ mṛṣeti̍
8.71
evaṃ śabde yojya,metena siddhaṃ saṃvādo 'syāṃ vipralambhaśca vittau
yāthārthyasya bhrāntitāyāśca buddhau hetuḥ, sā dhīrvastugatyā mṛṣaiva
8.72
raṅgaṃ kaścidrūpyabuddhyā gṛhītvā tanmūlyena bhrāntavikretṛśāṭhyā̍t
kācaṃ krītvā taṃ maṇiṃ manyamānaḥ saṃvāde 'pi bhrāmyati prājñamānī
8.73
evaṃ loke puṃpravṛttau matīnāṃ bādhajñānābhāvamātrāt kṣamatvam
tāvatkālaṃ tatpramātvagrahaṃ cālocyopekṣe vastustatpramātvam
8.76
kaḥ pratyakṣe cānumāne purokte paścādvāṣejñānasāmagryabhāvāt
tadyāthārthyaṃ na pratīyā,tkathaṃ vā lokaistasya bhrāntatā voddhumarhā
tasmāllokaḥ svīyadṛṣṭyaiva bādhaṃ paśyan mithyā manyate 'nyattu satyam
mithyātve 'pi vyāvahārikyabhīṣṭā sattā,'smākaṃ teṣu, nāsyāṃ vivādaḥ
sadyo vāṃdhe prātibhāsikyataḥ syātsattā 'nyasmin vyāvahārikyabhīṣṭā,
tatsāṅkaryaṃ proktalakṣyeṣu cintyaṃ, bhūyān dṛṣṭastadvivekaistu loke
8.77
tāvanmātrādvaidikī laukikī vā karmopāstijñānavārtāpravṛttiḥ
sampannā ce,tpāramārthikyapīha jñātuṃ śakyā hetunā kena sattā
8.79
kastraikālyaṃ vettyaśeṣāṃśca doṣān vedaṃ muktvā tvādṛśaścarmacakṣuḥ
sadyo bādhādarśane 'pyasya bādho bhāvī neti pratyaye sādhanaṃ kim
jaiminyuktyā'pauruṣeyatvamāstā,māptoktatvaṃ gautamoktyā 'tha vā 'stu
vaktuṃ bhrāntiṃ vipralipsāṃ pramādaṃ pakṣadvande nāsti vede 'vakāśaḥ
8.80
bādhavyāghālūnayāthārthyabhṛṅgānekajñānanyaṅguyūthapraviṣṭā
yoddhuṃ nārhā nityanirdoṣavedavyāghreṇeyaṃ jīvagā dhīkuraṅgī
8.81
āsaṃsāraṃ labdhayathārthyarājyairapyadhyakṣairlaukikairbādhabhītaiḥ
śakyò naikabrahmadurgapraviṣṭo vaśyaḥ kartuṃ tāttvikatvākhyasamrāṭ
8.82
rāgākrāntònantajīvapravṛttīṣṭāptijñānotpādarājyātisusthaḥ
saubhrātrānna spardhate vedamūrdhnā karmopāstyāvedako vedabhūpaḥ
8.84
evaṃ tāvallaukikī vaidikī vā susthā jñātṛjñānameyavyavasthā
vedāntoktāṃ tāttvikīṃ brahmasattāṃ no viddheṣṭyanyatra labdhāvakāśā
candradvitve śuktirūpe 'himālye bhinnān doṣān gauraveṇāvadhīrya
brahmānyatvaṃ bādhyatāyāṃ nidānaṃ svīkartavyaṃ lāghavena prayuktau
8.85
loke siddhaṃ bhedamāśritya karmopāstyormāyāklṛptajīveṣṭasiddhayai
svaṃ tātparyaṃ bibhratā vedabhāgenādau jñāto naiva bhedo vidheyaḥ
8.86
ajñātatvā, darthavatvācca muktyā, bhūyo'bhyāsā, darthavādācca, yukteḥ,
advaitaṃ tūpakramantaikarūpyād, vedāntānāṃ mukhyatātparyabhūmiḥ
8.88
tattvajñānasyāpavargasya cāntaḥ kāryaṃ kiṃ cinnaiṣyate dvārabhūtam
ātmānaṃ tvaṃ jñātavāṃścābhayaṃ ca prāpto 'sīti brūhi vedo videham
tvatsiddhānte tvātmadehādibhedajñānādūrdhvaṃ jāyamāno virāgaḥ
audāsīnyādyuktadīrghapraṇāḍyā dehocchedānantaraṃ muktihetuḥ
8.89
tadvairāgyaṃ manmate tattvabuddheraṅgaṃ jijñāsaikatānatvahetuḥ
tattvajñānāttu svabhāvādanādirmāyā naśyettatsukhaṃ hyāpavargaḥ
8.93
sarvocchedaṃ cātmani prītimatyormokṣaṃ vāñchan mūḍha bhaṅgyantareṇa
ātmocchityai ceṣṭase, tadvināśe sanvā'sanvā ''tmā bhaved grāvatulyaḥ
yaisyocchedaṃ ko 'pi necche, dyadarthaṃ bhāryāputrādīṣyate, yatparārtham
neṣṭaṃ, prāhustatsukhaṃ, tādṛgātmā bhāva, stasmin nāpalāpyaṃ sukhatvam
vṛttīrakṣanyāsidhīśabdajātā 'janmocchedākṣisajāḍyāḥ prakāśaya
sarvāvasthāsākṣiṇi svaprakāśe svātmanyeva jñānatā 'nyatra gauṇī ||'
anyā vṛttiḥ pūrvavṛttimakāśāyāpekṣyā ced durnivārā 'navasthā
yatraiveṣṭaṃ svaprakāśatvamasmin janyatvoktau prāgvadevānavasthā
8.95
tasmānnityānandabodhātmabhittau saṃsiddhāyāmantato 'nanyagatyā
māyā 'nādirbāhyasaṃsāracitraṃ sṛṣṭvā jīvān darśayennātra citram
bādhyatvātsā no satī tṛptavṛttau hetuṃstasmānnāsatī na dvirūpā
pakṣadvandveṣṭendrajālādimāyāsājātyenāstāmanirvvācyatā 'tra
8.96
ātmanyeṣā saccidānandarūpairjñāte sadyo bādhyate, tatpraṇāśe
naśyatyeṣāṃ dharmatā, bādhyarūpābhāvādevāgre na kasyāpi bādhaḥ
8.97
sarpasraktvenānyavijñātarajjau nābhrāntasya sto nivṛttitpravṛtto
vijñāyeta tvatpramāgocaratvenaite, jīvanmuktyavasthā tathaiva
8.98
anyoddeśenotthite 'pi pramātarthyasmin bhrāntā bhītilipsa yathā''huḥ
prārabdhena spandite dehaitthaṃ mukte mūḍhāḥ kartṛtāṃ bhoktṛtāṃ ca
8.99
jīvanmuktirdurvaceṣā 'nyaśāstreṣvā, stāṃ bheda stanamatirvā ''tmatanvoḥ
yoge dehasyānukūlapratīpaiḥ prītyaprītī ātmanaḥ kena vārye
8.102
duḥkhe 'haṃtā buddhimātraṃ na hetu, rdṛṣṭā hetuḥ svīyatādhīrapīha
sā te satyā vastvabādhādanāśyā, kiṃ tajjīvādṛṣṭajo 'sau na kāyaḥ
matsiddhānte 'syā manovikriyāyā॰mukto mithyātvaprakāśādasaṅgaḥ
aṃstītyeva jñeya ācāryavadbhiḥ puṃbhiḥ sākṣī ceti bodhyaṃ rahasyam
kiñcārthūṃstvaṃ nekṣase, kiṃ tu kāryaiḥ sthūlairete hetavaḥ kalpanīyāḥ
brahmavopādānaṃmaśrāvi vede, tenāyuktā kalpanā bādhitā te
8.105
kārye bījāśeṣadharmānuvṛttau tvatpakṣe 'pi syādaṇutvānuvṛttiḥ
kaściddharmo 'nveti cettuṣya dṛṣṭvā kārye 'śeṣe brahmasattvānuvṛttim
rūpyārambhe śuktikāyā vivartopādānatvaṃ tatpratītyāspadatvam
āsanne 'smin puṃṃpravṛtterupeyaṃ, tenābhyeyo nānyathākhyātivādaḥ
brahmopādānatvamāsthāya tādṛk siddhā sarvā lokavedavyavasthā
ityuktaṃ prāk, tvanmate bhūrinityādṛṣṭadravyāṅgīkṛtirniṣpramāṇā
8.106
hetuḥ śuktitvāgraho 'satyarūpye tasminbhraṣṭe rūpyanāśādupaiyaḥ
māyopādānatvamevaṃ bhaveccenmāyākāryaṃ viśvamastviṣṭametat
8.109
sargārambhe tanvabhāvānna yatno jīve vaktuṃ śakyate 'ṇukiyārtham
dṛṣṭo dehāntarhi janyaḥ prayatna,stasyābhāve 'ṇukiyā kiṃ nimittā
prāgevāto 'ṇukiyāyāḥ prasaṅgājjīvādṛṣṭeśaprayatnātmayogāḥ
vaktuṃ nārhā hetavo 'syāṃ, na carte puṃso yatnaṃ syājjaḍeṣu pravṛttiḥ
karmasvābhāvye tvaṇūnāmupete sṛṣṭyāpattiḥ 'sarvadaiveti doṣān
matvā śiṣṭā nāṇuhetutvavādaṃ vedādṛṣṭaṃ tarkamātrād bhajante
8.110
neme doṣāḥ saṃsṛtermāyikatve tasminpakṣe yadyathā dṛśyate 'tra
aṅgīkurmastattathaiveti, kintu śrutyā bādhyaṃ tanmṛṣeti pratīmaḥ
8.111
pūrvā pūrvā bhrāntirevottarasyāṃ bhrāntau hetuḥ, saiva saṃsārakalpau
bandhaṃ mokṣaṃ bhāvayeddarśayedvā, satyaṃ bādhādhāratatsākṣimātram
8.115
pāde śastryā tudyamāne 'nuliptasyānyāṅgeṣu prītisattve 'pi tattvam
duḥkhotkaṭyācchādyate, tadvadāstāmātmajñāne tatsukhatvāgraho 'pi
sākaṃ bāhyābhyantaraiḥ kalpitārthairātmajñānābhyāsadāḍhyat suṣuptau
mūrcchāyāṃ vā jñānasattve 'pi doṣāj jñānatvasyāpratyayaḥ sūpapādaḥ
bhrāmyaṃścetovikriyāyāṃ sukhatvajñānatvāṃśe tallayyādātmanāśam
mā śaṅkiṣṭhā, ātmayogājjaḍāyāmadhyakṣtā 'syāṃ prītittā jñānatā ca
duḥkhe dveṣo nāsti cette mumukṣo rāgo nāstyevātmasaukhye mamāpi
pakṣadvandvopekṣayaivātmadarśī vindatyātmākhyaṃ sukhaṃ vastugatyā
8.118
mā bhaiṣīstvaṃ rāgaleśānuvṛtterbāhyārthebhyastaṃ samāhṛtya sarvam
ātmāmbho dhau majjayannarthibhāvānmuktastvaṃ saṃpatsyase prārthanīyaḥ
ityeṣā dig darśitā, prātikūlyaṃ vedāntānāṃ duṣṭatarkairvihāya
matvā 'dyoktaṃ pūrvamuktaṃ ca sarvaṃ saumyottiṣṭha tvaṃ nididhyāsanāya
śiṣṭācāraṃ pālayan yāvadāyuḥ kurvannīśāyārpaṇaṃ tatphalenām
haste dhṛtvā vedadīpaṃ guhāyāmanviṣyaṃstvaṃ lapsyase brahmaratnam
8.119
iti prakāśyopaniṣadrahasyaṃ vilāsine 'lirbhajati sma maunam
punaḥ sa pātañjalakāpiloktīrāśritya jijñāsurapṛcchadenam