Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 11.2

Rasikapriyā 11.2

Language
Sanskrit

11.2.1

madhumathanaṃ hṛdi kṛtvā paraṃ jayadevīye mātau varaṃ tanute | dhātuṃ śrutisukhakaraṃ kumbho nṛpaśatavandyaściram || idānīṃ tayoḥ pṛthakkāmāvasthāṃ nirūpya saṃyojayitumicchurdūtīyogaṃ nirūpayati— yamunātīravānīreti | rāikāsakhī mādhavaṃ prāha | kiṃviśiṣṭaṃ mādhavam | premabhareṇa snehodrekeṇodbhrāntamudbhramicittam | punaḥ kiṃbhūtam | yamunātīrasthe vānīranikuñje vetasanikuñje mandaṃ nirutsāhaṃ yathā syāttathā āsthitamāsīnam | athavā amandamiti vacanaviśeṣaṇam | atiśayavyākulāṃ rādhāṃ dṛṣṭvā amandaṃ savegamāha | pathyāvaktraṃ chandaḥ | ‘yujojaina sa’ iti | pūrvoktameva spaṣṭyati | atra gīte virahotkaṇṭhitā nāyikā varṇanīyā ‘nāyikā lakṣaṇairyuktā gītakāvyeṣu darśitā | ekaiva nāyikā vāpi haramūrttirivāṣṭadhā | vāsasajjā samutkaṇṭhā svādhīnabhartṛkā tathā | kalahāntaritā vāpi vipralabdhābhisārikā | khaṇḍitā proṣitā caiva nāyikāścāṣṭa saṃmatāḥ’ | tatra samutkaṇṭhālakṣaṇaṃ bharate—‘yasyāḥ samucite'pyahni pravāsī naiti vallabhaḥ | sā smarānalasaṃtaptā virahotkaṇṭhitā matā’ | 1 || nindatīti | pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate—sā virahe iti | he mādhava, sā rādhā bhāvanayā tvayi līnā tvaddhyānena tanmayatvaṃ prāptā iti buddhyā tvayi līneti | tvāmantarā sthitā | utprekṣate |

11.2.2

kāmaśarabhītyeva | yathā tvāmantarā sthitāyāṃ te kāmaśarāstvayyeva patanti na tasyāmiti buddhayeti bhāvaḥ | kiṃviśiṣṭā sā | tava virahe sati dīnā dainyamātā | iti dhruvaḥ|| atrotprekṣālaṃkāraḥ | kiṃ kiṃ karoti tatkarmāha | candanaṃ nindati candanasya nindāṃ karoti | smarāhlādakatvādvipakṣapakṣamāśritamivābhātīti | tata eva indukiraṇamanu khedaṃ vindati labhate | katham | adhīraṃ yathā bhavati tathā | adhīramiti candanaviśeṣaṇaṃ vā | adhikaṃ īrayati prerayati kāmaśarāniti nindārthaḥ | api ca | malayānāṃ vyālanivāsānāṃ samīraṃ garalamiva kalayati | kena hetunā | vyālanilayamilanena vyālanilayānāṃ vyālanivāsānāṃ candanānāṃ milanena saṅgāt | atra rūpakotprekṣāvirodhā Base:virodhā Base? Not clear - laṃkārāḥ | dhyānādekatāmāpannatvaṃ prakaṭayati—aviraleti | sā sajalanalinīdalajālaṃ svahṛdayamarmaṇi varma karoti | kiṃbhūtaṃ tat | viśālam | utprekṣate | aviralanipatitamadanaśarādbhavadavanāyeva | aviralaṃ nipatitaṃ nipāto yeṣāṃ te ca te madanaśarāśca | jātāvekavadbhāvādekavacanam | tvayyāsaktatayā tvayi mṛte'hameva mṛteti hṛdayamarmatvaṃ tvayyevaṃ vidhāya bhavadavanāyeti yuktam | svahṛdayamarmaṇi bhavadavanāya bhavadrakṣaṇāya sajalanalinīdalajālaṃ pidhānamiva karoti hṛdayānmā niragāditi buddhayeti yuktileśaḥ | utprekṣālaṃkāraḥ |

11.2.3

nīyam | analpavilāsakalākamanīyaṃ bahutaravilāsaramaṇīyam | kimiva | kusumaviśikhaśaratalpaṃ vratamiva | kimartham | tava parirambhasukhāya | anyo'pi sukhaiṣī vratamācarati, durlabhabhavadāśleṣāvāptyai smareṇa dūyamānā sā duṣkaraṃ tasyaiva śaraśayyāvratamācaratītyarthaḥ | atrotprekṣālaṃkāraḥ | 4 || vahatīti | sā ānanakamalaṃ vahati | kiṃbhūtam | calitavilocanajalabharam | calitaḥ saṃbhaktaḥ vilocanena jalabharo yatra | vā calite saṃbhakte vilocane jalabhareṇa yatra | athavā calitavilocana eva jalabharo megho yatreti pāṭhaḥ | kiṃviśiṣṭaṃ ānanakamalam | udāraṃ manoharam | kamiva | vidhumiva | kiṃbhūtaṃ vidhum | vikaṭā vikarālāḥ vidhuṃtudadantāstairdalanena pīḍanena galitāmṛtadhārā yasmin | anena bhavadviraheṇānavarataṃ rudatyā mukhamindukrānti bibhartītyāśayaḥ | asitavarṇamabhūdityarthaḥ | atropamālaṃkāraḥ | 5 || api ca | vilikhatīti | he kṛṣṇa, sā matsakhī rahasi ekānte kuraṅgamadena bhavantaṃ vilikhati | kiṃbhūtaṃ bhavantam | asamaśarabhūtaṃ kusumaśaratāmāpannam | tvāmeva durlabhatvāt dāhakatvena kusumaśaro'yamiti buddhyā | kiṃ kṛtvā vilikhati

11.2.4

ure navacūtaśaraṃ vidhāya | atra cūtapuṣpadhāraṇena pūjopayuktā | anantaraṃ praṇāma ucita eva | pīḍākare kāme svarakṣārthamarcanapraṇāmayorapi yuktatvameva | ayaṃ ca virahiṇīvyāpāra uktaḥ | taduktaṃ bharate—‘devatāpūjanaṃ kuryyāddadyādbalibhuje balim | vilikhetkāntapratikṛtiṃ pāṭhayecchukasārikāḥ | gaṇayeccāvadhidinaṃ gītaṃ gāyettadaṅkitam | vividhavinodena nayetkālaṃ viyoginī’ || ca punaḥ adhaḥ vāhanadeśe makaraṃ vinidhāya | sāṅgopāṅgakāmarūpaṃ bhavantaṃ vidhāya mā daheti praṇamati | atra likhitvā praṇamatīti vaktavye virahiṇo hi kṛtyākṛtyajñā na bhavantīti paunaḥpunyena yatra yatra gacchantīti tanārtham | atropamālaṃkāraḥ | 6 || api ca | dhyānalayeneti | he kṛṣṇa, matsakhī bhavantaṃ vilikhati | kiṃvaiśiṣṭaṃ bhavantam | atīva durāpaṃ dūtīpreṣaṇādinā durāpaṃ durlabham | kiṃ kṛtvā vilikhati | dhyānalayena dhyānaikāgratayā puro'gre parikalpya | likhitvā ca dṛṣṭo mayeti hasati | āśleṣādikaṃ na karotīti viṣīdati | tanna kurutāṃ nāma | premṇā dṛṣṭimapi na prayacchatīti roditi | dṛṣṭāyāmapi naya santoṣa iti cañcati sthānātsthānāntaraṃ gacchati | punarāgatya dṛṣṭaścetsarvameva viṣyatītyāśayena tāpaṃ muñcati iti | atra dīpakamalaṃkāraḥ | 7 || pratipadamiti | he mādhava, sā matsakhī pratipadaṃ praticaraṇanyāsaṃ pratisthānaṃ vā idameva

Linked texts (1)