Pramāṇa · Search · About · API

Rasikapriyā

Commentary on Gita Govinda (Gītagovinda)

Language
Sanskrit
Date
1433–1468 CE
Author
Kumbhakarṇa
Extent
260 passages, 19,088 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · The Gita Govinda Of Jayadeva, With the Commentaries Rasikapriya of King Kumbha, and Rasamanjari of… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

2.p1

rasikapriyā. kalyāṇaṃ kamalāpatirdiśatu me yaḥ kaustubhe rādhayā vīkṣya svaṃ pratibimbitaṃ pratiyuvatyeṣeti tarkākulam | āśleṣonmukhayāpi mānaparayā manvānayā kaitavaṃ tiryagvakritakandharaṃ valitayā sāsūmamālokitaḥ |

2.p2

2 || diśyānme'rdhaśivātnuḥ sa bhagavānnityoditāṃ saṃpadaṃ śambhurviśvajayaśriyaḥ paravaśīkāraikasatkārmaṇam | yatraikāṅkanavīnavibhramarasādekāṅgagupteranāsvādātsaṃbhavadadbhutekaparamā jāgarti hemādrijā |

2.p3

3 || natvā mātaṅgabharatapramukhānsugītasaṃgītaśāstranipuṇāñjayadevavācām |

2.p4

śrīkumbhakarṇanṛpatirvivṛttiṃ tanoti gānaṃ nidhāya sarasaṃ rasikapriyāhvam |

2.p5

4 || śrīvaijayāyenasagotravaryaḥ śrībappanāmā dvijapuṅgavo'bhūt | haraprasādārdapasādarājyaprājyopabhogāya nṛpo'bhavadyaḥ |

2.p6

5 || yadanvaye nirjitatarkavādipadaḥ padaṃ tatparamā vyabhāti | (?) śrīmedapāṭe guhilapradhāne yatrābhavanbhūpatayaḥ prasūtāḥ |

2.p7

6 || tatra kramāddravyaparamparāḍhye hammīranāmā nṛpatirbabhūva | candrādiratnaprakarakrameṇa ratnākare kalpataruryathāsīt |

2.p8

7 || dānāni saṃgatavanīpakamātrapātramāsādya yo dadiranantaguṇāni kāmam | pañcānano viṣamaghāḍiṣu yaḥ prasiddhaścakre mṛdhānyakhilaśatrubhayāvahāni |

2.p9

8 || tasmādabhūtsattanayaḥ prabhūtanayaḥ parāyaḥ sadayaḥ śatāyuḥ | śrīkṣetrasiṃhaḥ pratipakṣanāgasiṃhaḥ parāhaṃkṛtimattasiṃhaḥ |

2.p10

9 || tato'bhavallakṣa udītalakṣavipakṣapakṣakṣayakāradakṣaḥ | gayāvimokṣāsthitadharmarakṣaḥ svakṣaḥ kṛtatryakṣasamastalakṣyaḥ |

2.p11

10 || tannandano nirjitapūrvarājacāritrasaṃpāditamedinīkaḥ | śrīmokalendraḥ praṇatārimaulimāṇikyabhābhāsitapādapadmaḥ |

2.p12

11 || śrīkumbhakarṇastadanu kṣitīndraḥ kṣitiṃ bibhartīndrasamānasāraḥ | śeṣādikebhyo dharaṇe dharitryā bharasya viśrāṇitaviśramaḥ san |

2.p13

12 || sa śrīśabhaktipravaṇaḥ pravīṇaḥ saṃgītaśāstre'khilaśāstravettā | śrīgītagovindasugītakasya navyākṛtiṃ vyākṛtimātanoti |

2.p14

13 || jitvā tu pṛthivīṃ kṛtvā tatpatīnkaradāyinaḥ | rādhāmādhavasārasya rasiko ramate'dhunā |

2.p15

14 || pratyajñāyi prabandho yo jayadevena dhīmatā | na tasya vidyate lakṣma sarvāṅgairupalakṣitam |

2.p16

15 || ataḥ svarādibhiḥ ṣaḍbhiraṅgaiḥ saṃyojya tathyatām | nītvā gītvā tadā hilvā kuṭīkāsu pravartyate |

2.p17

16 || śṛṅgāre saprapañce rasa iha ruciraucityayuktau prakṛṣṭe'laṃkāre nāyikāyā guṇagaṇagaṇane varṇane nāyakasya | gītau prītau ca vṛttau layamanu rasikāḥ kautukaṃ cettademā doṣairmuktā guṇāḍhyāḥ śṛṇuta narapateḥ kumbhakarṇasya vācaḥ |

2.p18

17 || sa kiṃ bandhaḥ ślāghyo vrajati śithilībhāvamasakṛdvicāreṇākṣipto nanu bhavati ṭīkāpi kimu sā |

2.1.1

so'vyānmāmaravindanābha udayadyannābhipadmālayā padmā padmavimīlamīlanavidhiprāvīṇyavannetrayoḥ | yogādardhanimīlitāmbujavaśātsaṃbhogabhogetarāvasthādvandvabhavānubhūtijanitakrīḍāsukhānyanvabhūt | na yā granthagranthiprakaṭanapaṭuḥ kiṃ tu tadado dvayaṃ yuktaṃ kartuṃ prabhavatitarāṃ kumbhanṛpatiḥ | 18 || śṛṅgārottarasatkāvyavedividvanmude mayā | meghairmeduramityādipadyaṃ vyākriyate'dhunā | 19 || gamakālpapeṃṭalatayā madhyamagrāme ṣāḍavena madhyamagraheṇa madhyamādirāgeṇa gīyate | gaṇapatimabhimataphaladaṃ varadaṃ praṇipatya siddhiguṇaviśadam | gītau jayadevakṛte dhātuṃ kumbho nṛpastanute | 20 || atha kumbhakarṇanṛpatiḥ stutvā natvā sarasvatīṃ devīm | svarapāṭhatenakānāṃ karoti gumphaṃ sumānārtham |

2.1.2

21 || meghairiti | jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | sarvotkṛṣṭatvena namaskaraṇīyatvamuktam | tena namaskriyākāvyamukhaṃ dyotitam | āśīrvā | kāstā rahaḥkelayaḥ suratakrīḍāḥ | 'raho guhye raho rate' iti | tāsāṃ viṣayaṃ nirdiśati | kva | yamunākūle pratyadhvakuñjadrumam | adhvani kuñjadrumo'dhvakuñjadrumaḥ | adhvakuñjadrumaṃ pratītyadhvakuñjadrumam | nanu cātra nityasamāsatvādvākyena na bhavitavyam | naitadasti | pratiśabdasya vīpsāyāṃ karmapravacanīyasaṃjñā vihitā | tadyoge yathā syādityevamarthaḥ | tasyāśca vākya eva prayogo nātreti vākyamapi syāt | 'arthamarthaṃ prati' ityādi bhāṣyakāraprayogācca | kasminsati | raha ekānte | ekāntaṃ kayoḥ | rādhāmādhavayoḥ | atra rādhāyā jagadguruparigraheṇa sakalamātṛtvenābhyarhitatvādalpākṣarataratvācca pūrvanipātaḥ | kiṃlakṣaṇayoḥ | itthaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa | kṛṣṇokteranu nandanideśata iti | nandasamīpāccalitayoḥ | tameva prakāramāha—he rādhe, tattasmāddhetorīmaṃ mallakṣaṇaṃ janaṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya | sāmānyanārīvyāvṛttyā gṛhiṇīnirvartye saṃbhogādikarmaṇi samuditā bhavetyarthaḥ | atra gṛhaśabdena tātsthyādgṛhiṇyucyate | gṛhaśabdacchalena tāmeva puraskṛtya vanavihāradarśanāt | atra prāprotirudayārthe vartate | 'prāktā bhokṣyatyuktiṣu' iti cūḍāmaṇiḥ (?) | tvayaivāhaṃ gṛhiṇīmān syāmiti yāvat | evakāro'nyayogavyāvṛttyarthaḥ | tasmāditi kim | yato'yaṃ mallakṣaṇo jano bhīruḥ | bhīruriti | ebhirbhāvahetubhiḥ smarāhtīḥ soḍhumasa- marthaḥ | tāneva bhāvānāha—ambaramākāśaṃ meghairmeduraṃ sāndrasnigdhaṃ vartate | aparaṃ ca |

2.1.3

tamāladrumaiḥ śyāmā vanabhuvo vartante | aparaṃ ca | naktaṃ rātrikālaḥ | evaṃ deśakālavastulakṣaṇā vibhāvāḥ sūcitāḥ | kimuktaṃ bhavati | atra kāvye śṛṅgārarasaprādhānyāttasya meghādyāśrayo'pyuddīpanabhāvā uktā bhavanti | rādhāyā ālambanavibhāvāḥ | bhīrurityasyānubhāvaḥ | harṣavegāśaṅkautsukyavrīḍācapalatādayo vyabhicāriṇaḥ | itthaṃ kāryakāraṇasahakāribhī ratisthāyibhāvaḥ sakalarasasamrāṭ saprapañcaḥ saṃbhogākhyo'bhilāṣaviraherṣyāsūyā lakṣaṇo vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ sāṅgopāṅgaḥ samunmīlito bhavati | taduktam—‘kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni tu | ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ || vibhāvā anubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ | vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyībhāvo rasaḥ smṛtaḥ’ || tathā cābhāṇi bharatena—‘vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ—’ iti | evametena pathā śrījayadevena kavinā rasamukhye sthirīkṛte tadāśayambuddhā kaiścidvyākhyātaṃ tattāvanna vicakṣaṇaparīkṣākṣamamīkṣāmahe | tathāhi | itthaṃ nandanideśato nandādeśāccalitayoḥ kelayo jayanti | itthamiti kim | rādhā kācana gopikā | tasyā nandena saṃbodhanam | he rādhe, imaṃ mama śiśuṃ rātrau bhīruṃ tvameva gṛhaṃ prāpaya tvayyeva mama viśvāsa iti | tadā nāyakasya śiśutvena paravaśatvaṃ, tasyāśca dhātrītvaṃ, nandasya dūtīkarma, śṛṅgāravibhāvānāṃ bhayānakahetutvaṃ, kavinirūpitarasasyānyathātvaṃ cāpadyate | tatra teṣāmāyuṣmatāṃ ka upālambhaḥ | yataḥ—‘nirdeśo bhāṣaṇādeśasāmīpyārthamajānataḥ | ādeśa eva viśrāntamatervyākhyā bhavenna kim ||

2.1.4

loke kiṃ kūpamaṇḍūkaḥ samudramapi tatsamam|na veda vedavādo'yamiti śrutibhiyā kila||’ athaivaṃ nandādeśādanu tathā grāmyatāyāṃ śṛṅgāro vināśito bhavati | yathāha—‘atha śṛṅgāraparatā sutarāṃ sā tiraskṛtā | yataḥ kulavadhūvatsā camatkārāya saṃvṛtā || śvaśure vadati prāyaḥ sūno ragamanu snuṣām | sā nāma grāmyatāpīṣṭā sāpi neṣṭā vipaścitaḥ | prayuktaṃ kavinā dvitvaṃ tadāśayamajānataḥ (tā) | nandanirdeśahāriṇyāstasyā ekatvamiṣyate | nāyakatvaṃ yadāmnātaṃ hareḥ kāvyakṛtākṛtā | tasyāṃ tasminvinikṣipte gatiḥ kā nāma tasya te || yo gītagovinda iti prabandho govindanetāramanu prabaddhaḥ | rādhāvaśe tatra kṛte'rbhakatvātsa gītarādhaḥ kathamatra na syāt || prāmāṇyaṃ sudhiyo'vadankavigirāṃ dharmopadeśe budhā yattanno bhavituṃ mṛdhārhati gurorājñā vicāryā na yat | tatredaṃ tu vicāraṇīyamiha yo yasyāḥ karo dīyate rakṣāyai sa ca kāmayeta yadi tāṃ tatkiṃcidadyāvadhim || śṛṅgāropakrame cātra bhayā- sasi' ityamaraḥ | 'doṣā naktaṃ rātrau' iti ca | 'trasto bhīrubhīrukabhīlukāḥ' ityapi | 'nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ' iti ca | 'nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare' iti ca | 'rahaścopāṃśu cāliṅge ekāntārthe'vyayam' | atra rāgimumukṣusādhāraṇapravṛttyarthaṃ saka-

2.1.5

nāśaṅkanīyam | yato'tra śṛṅgārasya prādhānyādalaṃkāratvaṃ yenālaṃkāratā | yadāha—'pradhāne yatra vākyārthe yatrāyānti rasādayaḥ | kāvye tasminnalaṃkāro rasādiriti me matiḥ' || prakṛte tu śṛṅgārasya prādhānyamapi pratipannam | atra vaidarbhīrītiḥ—'aspṛṣṭā doṣamātrābhiranalpaguṇagumphitā | vipañcīsvarasaubhāgyā vaidarbhīrītiriṣyate' || śṛṅgārāvasthānasūcikā kaiśikīvṛttiḥ | saṃbhāvitā gītiḥ | tasyāśca lakṣaṇam— 'saṃbhāvitā bhūrigururdvikalāvāttike pathi' | madhyo layaḥ | prasādo guṇaḥ | anukūlo nāyakaḥ | svādhīnapatikā nāyikā || pūrvārdhe'bhilāṣalakṣaṇo vipralambhaḥ | aparārdhe saṃbhogaśca śṛṅgāraḥ | evaṃ kelaya iti kathābījalakṣaṇaṃ vastvapi nirdiṣṭaṃ bhavati || evaṃ ca trividhamapi kāvyamukhaṃ mahākavinā samunmīlitaṃ bhavati || yadatra kaścitsaṃbhogaśṛṅgāralakṣaṇaṃ vastuvadat sa eva cāsya vivecanakṣamaḥ || śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | yathā—'sūryāśvairmasajastataḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam' |

2.1.6

kaviridānīṃ sakalakalikaluṣahāriharicaritānusmaraṇasarasatāpādanena tadbhaktānanugṛhṇansamuciteṣṭadevatābhāvanāvabhāvitātaḥkaraṇastatphalabhūtaṃ śṛṅgārottaraṃ prabandhaṃ kartuṃ pratijānīte—vāgdevateti | jayadevakaviretaṃ gītagovindābhidhaṃ prabandhaṃ karoti | atra jagadānandakandalīkandagovindapadāravindamakarandāmodamadhuratarāsvādamadhukaramadhuracetā bhāgavatapradhānaḥ paramakāruṇiko jayadevakavirdevadeve bhagavatyāviṣṭacittaḥ kalikaluṣāntaḥkaraṇatvenetarastataḥ parivikṣipsān sukhena tadabhimukhīkaraṇāya kalāvatīkelikutūhalinaṃ halisodaraṃ nirūpayituṃ nirguṇaṃ nirūrupayiṣuḥ 'nirveśeṣaṃ paraṃ brahma sākṣātkartumanīśvarāḥ | ye mandāste'nukampyante saviśeṣanirūpaṇaiḥ ||' iti darśayituṃ dharmārthakāmāḥ svanuṣṭhitā mokṣāyeti mokṣopāyatayā dharmārthayorupari vartamānasya puruṣārthaviśeṣasya nidānatvena pitṛṇāmānṛṇyahetubhūtāpatyotpattidvāreṇa nitambinīmūlatvamupadarśayituṃ tadviśiṣṭaṃ vāsudevaṃ vivarṇayiṣurimaṃ prabandhamupanibadhnāti | tathā coktamabhiyuktaiḥ—'saṃsāre yadudeti kiñcana phalaṃ tatkṛcchrasādhyaṃ nṛṇāṃ kiṃ tvetatsukhasādhyamasti yugalaṃ samyagyadi jñāyate | tallakṣmīsamupārjanaṃ pulakināṃ raktasvaraṃ gāyatāṃ tatkāntāratinistaraṅgamanasāmutpadyate nandanaḥ ||' iti | kāmaśā-

2.1.7

raṃ ca | śrutidharanāmā kavirviśruto vikhyātaḥ sa tu tasya guṇaireva prasiddhaḥ | aparaṃ ca | dhoyīnāmā kaviḥ kavikṣmāpatiḥ | kavirāja ityarthaḥ | dhoyīti tasya nāma deśarūḍhyāvyutpannaṃ prātipadikam || iti ṣaṭ paṇḍitāstasya rājño lakṣmaṇasenasya prasiddhā iti rūḍhiḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | samuccayo'laṃkāraḥ | keśava hare jagadīśa iti saṃbodhanatrayamādarātiśayadyotanārtham | atra keśava dhṛtamīnaśarīra jaya jagadīśa hara iti pāṭhaḥ || iti dhruvapadam || gānavelāyāṃ keśava keśava iti dviruktiḥ || atrārdhamāgadhī rītiḥ || atra keśavasya kevalaśabdavācyatvaṃ hariśabdasahitakeśavaśavdavācyatvaṃ iti vyākhyānam | tatpāṭhamātramapyajānatāṃ pramādena kriyāviśeṣāṇāṃ karmasaṃjñā napuṃsakatā ca | dhṛtamīnaśarīra iti matsyāvatāraḥ | atropamātiśayoktī alaṃkārau | utsāhasthāyībhāvo vīro rasaḥ | daśasvapi padeṣu dhīracalito nāyakaḥ || atha kūrmaḥ | keśavetyādi dhruvapadaṃ pūrvavat | dhṛtakacchaparūpa iti kūrmāvatārakathanaṃ viśeṣaḥ || taveti | tavātivipulatare viśāle atikrāntaṃ vipulataraṃ tasmiṃśca dharaṇīdharaṇena hetunā jātaṃ yatkiṇacakraṃ tena gariṣṭhe gauravayukte pṛṣṭhe kṣitistiṣṭhati iti bhavapravāhasyānāditvādanekavāraṃ dharaṇīdharaṇena cihnabahutvam | iti dvitīyapadam |

2.2

stre'pi—'kiṃ syātparatretyāśaṅkā yasminkārye na jāyate | na cārthaghnaṃ sukhaṃ ceti śikṣāstasminvyavasthitāḥ' || iti | parastrīgato'pyayaṃ rasa upanibadhyamāno na pātakāya | yataḥ—'kāntāsaṃmitatayā' ityupadeśaprāmāṇyāt | yathā—evaṃ śrīvāsudevaratikelikathāsametam | śrīśca vāsudevaśca tau | tayo ratikelikathāsametam | atra strīnāmalāñchitaṃ sarvaṃ śrīriti | śrīśabdena rādhābhidhīyate | athavā śrīḥ śobhā lakṣmīrvā tadgato vāsudevasya | tadasūci pūrvapadye mādhavaśabdena | ratikelīti | suratakrīḍākathanena vā ratyā śṛṅgārasthāyībhāvenānurāgeṇa yāḥ kelayaḥ kathāḥ parasparasaṃkathanāni tatsametam | atha kavirātmano viśeṣaṇadvāreṇa sarasvatīcaraṇakiṃkaratvaṃ anu ca prabandhasya padmāvatīdevatāsamārādhanaphalatvamāha—vāgdevateti | vāgdevatācaritena citritaṃ saṃjātacitraṃ cittasadma yasya sa tathā | sarasvatyanusmaraṇaparahṛdaya ityarthaḥ | aparaṃ ca | lakṣmīcaraṇasevakāgraṇīḥ | padmaṃ kare'sti yasyāḥ sā padmāvatī lakṣmīḥ | 'śarādīnāṃ ca' iti dīrghaḥ | atha padmāvatī aṣṭākṣaramantrādhidaivataṃ tasyāścaraṇacāraṇena paricaryāviśeṣeṇa cakravartī | kavirāja ityarthaḥ | 'padmāvatī tasya kalatrameke vadanti yattanna vicāracāru | yataḥ sadācāraparamparaiṣā gṛhṇanti tannāma na nāma santaḥ || karmādi sadaivatasaṃprayoge tatkīrtanaṃ kiṃ na viśeṣagarham | raho vihāya kvacanāpi dṛṣṭaṃ satāṃ svakāntāprāṇayādikaṃ tu ||' atastadvyākhyopekṣā | evaṃ yadyapyasti tattvaṃ tathāpi mahatāmihālaukikacamatkāricaritaṃ kiṃcidīkṣyate—'tathāhi satyabhāmāgre nanarta narakāntakṛt | dehārthaṃ ca babhāremāmīśo yogivaro'pi san || athavā bhaktiyogasya svabhāvaḥ ko'pyanīdṛśaḥ | yatastadyogayuktā hi gaṇayanti na laukikam || athātmā jāyate yasyāṃ sā jāyeti śrutīraṇāt | tatsvarūpaparasvatvātsā bhaktiryā tayā saha || tathāhi dharmakāryāṇi na santyatra tayā vinā | sarveṣu dharmakāryeṣu patnyuktā dakṣiṇāṅgagā || kiṃ tu sā bhaktiratroktā yopacāreṇa varjitā | tāṃ vinā'to'nurajyanti santaḥ sveneṣṭadaivate || śṛṅgāritvādatha svīyāṃ jāyāṃ nartayatīha saḥ | parārthaniṣṭhabuddhīnāṃ na hi lokavyatikramaḥ || loko vedastathādhyātmaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam | tatra lokasya mukhyatvāttaduktirnānyathā bhavet || ataḥ padmāvatī tasya kalatramiti nānyathā | parabhāgavatasyāsya jayadevasya yujyate ||
kavirīdānīṃ svaprabandhasya prayojanamāviṣkaroti—yadīti | he śrotarityadhyāhāryam | tadā tarhi jayadevasarasvatīṃ prabandharūpāṃ vāṇīṃ śṛṇu | kilakṣṇām | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhurā komalā kāntā padānāmāvaliryasyāṃ sā | etena mādhuryaujaḥprasādādyā daśāpi guṇā uktā bhavanti | tadeti kim | yadi harismaraṇe manaḥ sarasaṃ ekāgraṃ sarāgaṃ vartate | aparaṃ ca | yadi vilāsakalāsu kutūhalam | vilāsināṃ śṛṅgāriṇāṃ kalāstāsu | 'vilāso gamanādiḥ syācceṣṭā śliṣṭāṅgayā kṛtā' iti | etenāsya prabandhasya prayojanābhidheyasaṃbandhādhikāriṇa uktā bhavanti | vilāsakalāśikṣā avāntaraprayojanam | harismaraṇaṃ paramaṃ prayojanam | smāryasmāraka lakṣaṇaḥ saṃ-
atha varāhaḥ | vasatīti | dhṛtasūkararūpeti dhruve viśeṣaḥ | dharaṇī pṛthvī tava daśanaśikhare daṃṣṭrāgrabhāge lagnā saṃsaktā vasati | keva | śaśini candramasi magnā

2.3

lokātītacaritrasya lokeśasya puraḥ sadā | svajāyānartanaṃ yuktamiti yuktataraṃ vacaḥ ||' atra cittasadmanorabhedāropādūpakālaṃkāraḥ | anuprāsaśca || 'uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ' || ojo guṇaḥ | gauḍīyā rītiḥ | bhāratī vṛttiḥ | bhūrigurulātsaṃbhāvitā gītiḥ || atra vasubhirdīyaṃta iti tadapatyābhidhānena prāptapitṛdhanasya kelikaraṇamucitamiti amlānapratibhāprakarṣotprekṣitena vāsudevapadena sakalaprabandhasyāpi pīyūṣavarṣeṇeva samucitārthaviśeṣeṇa prabandhaḥ sphuradiva camatkārakāritāmāpadyate | tathācoktam—'ucitārthaviśeṣeṇa prabandhārthaḥ prakāśate | guṇaprabhāvabhavyena vibhaveneva sajjanaḥ'|| yathā—'jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkarāvartakānām'—ityatrācetanasya cetanādhyāropeṇa meghasya dūtyāyogyatābhidhānāya prathitapuṣkarāvartakavaṃśatvādyupanyastam |
idānīṃ kaviḥ kavigaṇanāyāṃ parairapi kavibhirahaṃ parigaṇita iti svapraśaṃsārthaṃ kṣepakapi tatkṛtaṃ ślokaṃ svaprabandhasya kurvannāha-vāca iti | tāneva paragaṇitānkavīnsvasvaguṇenopaślokitānāha || umāpatidharanāmā kaviḥ | vāco vāṇīḥ pallavayati vistārayati | sākūtairviśeṣaṇairgadyādiprabandhe caturaḥ | aparaṃ ca | girāṃ vācāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ gumphavaiśadyaṃ jayadeva eva jānīte | śaraṇasaṃjñaḥ kaviḥ durūhadruteḥ ślāghyo durvicārapadapadārthajñānātpraśasyaḥ | śṛṅgārapradhānanirdoṣasārthanirmāṇairācāryagovardhanaspardhī ko'pi na | etena tasya sarvādhikyamuktaṃ bhavati || apa-
dam |
atha nṛsiṃhaḥ | dhṛtanaraharirūpa iti dhruve viśeṣaḥ || tava kareti | tava karakamalavare nakhamadbhutaśikhararūpaṃ bhāti | kiṃlakṣaṇam | hetugarbhaviśeṣaṇamāha | dalitahiraṇyakaśiputanubhṛṅgam | dalito vidārito hiraṇyakaśipostanubhṛṅgastanureva bhṛṅgo yena tattathā || tanubhṛṅga ityatra rūpakamalaṃkāraḥ | karakamalavara ityatrāpi karasya kamalatvena kamalāgratvāropaḥ | bhṛṅgaḥ kila kamalāgraṃ vidārayati | atra kamalāgreṇa bhṛṅgavidāraṇamityadbhutotpattiḥ | iti caturtham |

2.4

bandhaḥ | vaiṣṇavā adhikāriṇaḥ | dīpakamalaṃkāraḥ | drutavilambitaṃ vṛttam | 'drutavilambitamāha nabhau bharau' | pāñcālī rītiḥ | kauśikī vṛttiḥ || atra madhurakomalakāntapadāvalītyādipadairvilāsakalāsu kutūhalasaucityodbhāvanena śṛṅgārarasasvarūpānurūpo vākyārtha unnidro bhavati | tathācoktam-'aucityamucitaṃ vākyaṃ santataṃ saṃmataṃ satām | tyāgodagramivaiśvaryaṃ śīlojjvalamiba śrutam' |
idānīṃ keliṃ vivarṇayiṣurnayakasya varṇanena tadguṇākarṇanapravīṇāñśrotṝnvidhātuṃ tadavāntarakelīrapi varṇayituṃ śrīkṛṣṇaṃ nāyakaṃ daśabhiravatāraistāstāḥ kelīḥ kurvāṇamupaślokayati || āditālena gīyate | laghvāditālaḥ | mālavarāgeṇa—pralayeti | he hare | dhṛtamīnaśarīra | keśava | jagadīśa | asīti tvaṃ | akhedaṃ vihitavahitracaritraṃ yathā syāttathā pralayapayodhijale kalpāntasāgaravāriṇi vedaṃ dhṛtavān | ato jaya || atra jayaśabdena sarvotkṛṣṭatvam | tena sarvadā'sādhāraṇyena jagatpāhīti yojanā | evaṃ sarvatrāsīti tiṅantapratirūpakaṃ padaṃ yuṣmadarthe'vyayam | akhedaṃ | anugrra | vihitavahitracaritramityubhayamapi sādhāraṇakriyāviśeṣaṇam | tena potaceṣṭitamaṅgīkṛtyāpi manāgapyāyāsaṃ nāptavānityarthaḥ | iti prathamaṃ pa-
atha vāmanaḥ | dhṛtavāmanarūpa iti dhruve viśeṣaḥ || chalayasīti | he adbhutavāmana | tvaṃ baliṃ dānavaṃ chalayasi vañcayase | atra bhūte'pyadyāpi balisamīpe vartamānatvāt, chalaṃ

2.5

antargatā kalaṅkakaleva | anena daṃṣṭrāyā mahattvaṃ tadapekṣayā dharaṇyā atisūkṣmatvaṃ dyotitam | atropamālaṃkāraḥ | iti tṛtīyam |
atha paraśurāmaḥ| dhṛtabhṛgupatirūpa iti dhruve viśeṣaḥ| kṣatriyeti | etatpadasya purāṇakathāsāpekṣā vyākhyā | he rāma, jagatsnapayasi | ka | payasi jale | kiṃbhūte jale | kṣatriyarudhiramaye kṣatrakṣatajavikāre | paraśurāmaḥ kila kṣatrakṣayaṃ kṛtvā kurukṣetre rāmahradatīrthe kṣatraśoṇitajalena pitṝṃstārpsīditi paurāṇikāḥ | tatrādyāpi jagatsnāti, apagatapāpaṃ ca bhavati | tadeva kavirāha | atrāpi jñānaṃ prati rāmaśabdasyaiva pravṛttinimittatvātsnapayasīti padāntarādhyāhāreṇa bhūtārthālaṃkārasthāne laye gatiścintanīyā || yastvaṃ snapayasi sa jayeti vā | kiṃbhūtaṃ jagat | apagatapāpamiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇam | ata eva śamitabhavatāpaṃ śamito bhavatāpo'pagatabhavatāptvādādhyātmikādiduḥkhatrayaṃ yeneti tattathā || atra bhāvini bhūtavadu-

2.6

kurvannasīti vartamānasāmīpyādvā pravāhānāditvena prativāmanāvatāraṃ chalanaprārambhāparisamāptatvādvartamānāpadeśaḥ | vāmanasyākāreṇa kharvatvātprabhāprāgbhāreṇāvibhāvya svarūpatvādadbhutatvam || ka vikrapaṇe vikramatrayakaraṇe | atra hetugarbhaviśeṣaṇam | padeti | padanakhanīreṇa janitaṃ janapāvanaṃ yena | idamatrākūtam | balinā vāmanasya caraṇārdhe kriyamāṇe sahasā vṛddhimāpte caraṇārthaṃ yadudakaṃ gṛhītaṃ tannakhamātra eva paryāptam | ataḥ padanīre vaktavye padanakhanīra ityuktiḥ | athavā tṛtīye padavinyāse caraṇāgra eva brahmalokamito jhaṭiti brahmaṇā dīyamānārghajalajanitaviṣṇupādāgrasaṃbhavajalena pāvana iti | atrādbhuto rasaḥ | atiśayoktiralaṃkāraḥ | iti pañcamam |
atha rāmaḥ | dhṛtarāmaśarīra iti dhruve viśeṣaḥ | vitarasīti | he rāma, tvaṃ vitarasi dadāsi | daśamukhamaulibaliṃ rāvaṇasya maulaya eva baliḥ | mauliśabdaḥ śirovācī | athavā mauliśabdaḥ kirīṭe vartate | 'cūḍākirīṭakeśāśca saṃyatā maulayarūyaḥ' ityabhidhānāt, tathāpi balermāṃsasādhyatvānmauliśabdena tātsthyācchirāṃsi lakṣyante | śirāṃsi chedaṃcchedaṃ dikpatibhyo balidānaṃ kṛtavānityarthaḥ | jagatāṃ rakṣopalakṣaṇopadravopaśāntyai rakṣaḥśirāṃsyeva balitvenopahṛtavāniti | kutra | dikṣu | kiṃbhūtaṃ balim | dikpatikamanīyamabhilaṣaṇīyam | punaḥ kiṃbhūtam | rāvaṇavadhadvārā lokābhirāmatvādramaṇīyam | atra yāvanto dikpatayastāvantyeva śirāṃsīti kamanīyatve hetuḥ | atrāpi vitīrṇavāniti vaktavye tatkālāpekṣayā vartamānāpadeśo vā | yo vitīrṇavānsa tvaṃ jaya ityādikalpanīyam | atra jātiralaṃkāraḥ | vitarasītyatra dhīrodātto nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ rasaratnakośe—'kṛpāvānatigambhīro vinītaśvāvi-

2.7

pacāranyāyena jñānena pāpahāniḥ | tathāca duḥkhatrayābhighātaḥ | ubhayamapi kriyāviśeṣaṇaṃ vā | snapayasīti 'glāsnā-' iti mittvāddhrasvatvam | rudhiramaye iti vikāre mayaṭ | svabhāvoktiralaṃkāraḥ | atra bībhatso rasaḥ | pralayetyādipadaṣaṭke dhīroddhato nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ saṅgītarāje rasaratnakośe—'mātsaryadarpabhūyiṣṭhaśchadmahaṃkāravāñchalī | caṇḍo vikatthanaścaiva dhīroddhata udāhṛtaḥ' || tadguṇāḥ—dārthyaṃ, tejasvitā, dakṣatā, dhārmikatvaṃ ceti || tallakṣaṇaṃ rasaratnakośe yathā—'vyavasāyādacalanaṃ dārthyaṃ vighnaśatairapi | adhikṣepāyadyasahanaṃ tejaḥ prāṇātyayeṣvapi || dakṣatā kṣiprakāritvaṃ dhārmikatvaṃ tu tatkṛtiḥ' |
atha baladevaḥ | dhṛtahaladhararūpa iti dhruve viśeṣaḥ | vahasīti | atra yadyapi 'rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca' iti kṛṣṇacaritaṃ varṇanīyaṃ tathāpi kṛṣṇasyaivaite daśāpīti kṛṣṇasya nāyakatvena varṇanīye baladevo'pi daśasu gaṇitaḥ | tathā coktam- 'vanajau vanajau kharvanirāmī satapo'tapaḥ' iti | he rāma, tvaṃ nīlaṃ vasanaṃ vahasi dhatse | kiṃlakṣaṇam | jaladābhaṃ mecakam | kva | viśade śubhre vapuṣi | tacca yamunayopamīyate | halahatibhayena tvāmeva sevitumāgatā yamuneva | tadivābhātīti tadābham | dhavalamecakasaṃgatyā prayāgatve tanmūrteḥ pāpahāritvaṃ kāmadatvaṃ ca vyañjitam | vahasītyatra dhīralalito nāyakaḥ | tallakṣaṇam- 'kāntāparavaśo dhīralalito niścinto mṛduḥ' | athavā śṛṅgārī nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ saṃgītarāje rasaratnakośe- 'śṛṅgārī nāyakastvanyaḥ pañcamaḥ kathyate yathā | vilāsavākkāyaśīlaḥ subhagaḥ sthiravāgyuvā || gatiḥ sadhairyā dṛṣṭiśca savilāsasmitaṃ vacaḥ' |

2.8

atha buddhāvatāraḥ | keśava dhṛtabuddhaśarīreti dhruve viśeṣaḥ | nindasīti | he sadayahṛdaya, tvaṃ yajñavidheḥ śrutijātaṃ kratuvidhānasaṃbandhi vedavākyasamūhaṃ nindasi | kiṃbhūtam | darśitapaśughātamupadiṣṭagavāśvādimāraṇam | ahahetyadbhute | parameśvara-

2.9

katthanaḥ | dhīrodāttaḥ sa vijñeyo rāmo dāśarathiryathā' |
atha kalkino'vatāraṃ stauti—dhṛtakalkiśarīreti | he keśava, dhṛtakalkiśarīra dhṛtaṃ kalkinaḥ śarīraṃ yena tādṛśa, tvaṃ jaya| nanu pūrvaṃ mama sadayatvamuktaṃ kalkyavatāre tu prāṇivadhaniratasya me viruddhamityata āha—mlecchanivahetyādi| tvaṃ mlecchanivahanidhane mlecchasamūhamāraṇe karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi dhārayasi | kīdṛśam | kimapi karālamatiśayena bhayaṃkaram | kamiva | dhūmaketumiva autpātikagrahaviśeṣamiva | raṇe uditaṃ tatkaravālaṃ paśyatāṃ mlecchānāṃ nāśo bhavatīti karavālasya dhūmaketusāmyam | anyasminnapyudite dhūmaketau autpātikagrahaviśeṣe taṃ paśyatāṃ prāṇināṃ vipado bhavantīti bhāvaḥ | yadvā dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa dhūmaketurvahnistamiva | atrāsya khaḍgasya nīlatvādūmasāmyam | muṣṭeśca suvarṇamayatvādagnisāmyam | mlecchanidhanetyatra 'carmaṇi dvīpinaṃ hanti' itivannimittātkarmasaṃyoge saptamī | 'samūhe nivahnyūhasaṃdohavisaravrajāḥ' ityamaraḥ| 'nidhanaḥ syātkalenāśe' iti viśvaḥ | 'khaḍge tu nistriṃśacandrahāsāsiriṣṭayaḥ | kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇavat' ityamaraḥ | 'dhūmaketuḥ smṛto vahnāvutpātagrahabhedayoḥ' iti viśvaḥ | 'ka-

2.10

vidhānabodhakaṃ vedasamūhaṃ nindasi na tu sarvamityarthaḥ | so'pi kimiti nindyata ityata āha—darśitamiti | ahaha kaṣṭam| darśito bodhitaḥ paśunighāto yena tādṛśam| vedo'pi paśūnāṃ ghātaṃ bodhayatītyahaha kaṣṭamityevaṃ nindasīti bhāvaḥ | etādṛśanindāyāmapi hetumāha—sadayahṛdayeti | dayā kṛpā tatsahitaṃ hṛdayaṃ yasya tādṛśa | ayaṃ bhāvaḥ | rāgavaśānniratahiṃsāṅganāndṛṣṭvā 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta' ityādividhivākyaiḥ svargādiphaladarśanapuraskāreṇa guḍajihvikayā vaidikamārge pravartya paścādnaśvarasvargādiphalaṃ niraparādhibahuprāṇivadhasādhyayāgādikaṃ muktiviropitvācca teṣāmatyantamahitamiti vicārya paramapuruṣārthamokṣasādhane nivṛttimārge tānpravartayituṃ 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' ityādinā yajñādibodhakavedasya nindāṃ karoṣi natu sarvathā vedanindāyāmeva tavāvatāratātparyam | ata eva gūḍhaṃ tavemaṃ vyavahāramajñātvā durātmanāṃ vaidikamārge viśvāsa iti saṃmohanāyaiva tavaiṣo'vatāraparigraha ityavatāraprayojanamuktamiti | 'ahahetyādbhute khede' iti viśvaḥ | 'jātajātyośca janma' iti viśvaḥ |
idānīṃ daśabhiravatāraiḥ kṛtavistārabhedena śrīkṛṣṇaparatvenopasaṃharannāha | tathā ca vakṣyati vedānuddharata ityādi | keśava dhṛtadaśavidharūpa jaya jagadīśa hare iti dhruve viśeṣaḥ | śrījayadevakaveriti | he dhṛtadaśavidharūpa, jayadevakavermama idaṃ stotrarūpaṃ uditaṃ bhaṇitaṃ śṛṇu | māmakīno'yaṃ māṃ stautīti buddhyāvadhāraya | kiṃbhūtam | udāram | jhaṭiti padārthārthakam | punaśca bhavasāram | bhave saṃsāre sāraṃ sārarūpam | athavā bhavocchedakahetumadhye sāram | madhyamapadalopitvāt | ata eva sukhadam | sadyaḥ paranirvṛttihetutvāt | ata eva śubhadam | śivetarakṣatihetutvāt | atra śānto rasaḥ | paryāyoktiralaṃkāraḥ |

2.11

idānīṃ daśānāmapyavatārāṇāmabhedaṃ nirūpya tattadrūpaṃ śrīkṛṣṇaṃ praṇamati—vedānuddharata iti | he hare, tubhyaṃ kṛṣṇāya namaḥ | vedānuddharata ityādi mīnāvatārādipadavyākhyānenaiva nigadavyākhyātam | vṛttamidaṃ śārdūlavikrīḍitam | dīpako'laṃkāraḥ | vedānuddharata ityatra padeṣūktā nāyakāḥ | atra pralayapayodhītyādi ekādaśasvapi padeṣu kīrtidhavalaṃ nāma chandaḥ | tallakṣaṇaṃ yathā—'ayuji pade dvādaśaiva yuji tu yasya hi daśa vāṣṭa mātrāścet | paramapi padayugamevaṃ taṃ kīrtidhavalamiha dhīrāḥ prāhuḥ' || dhruvapade tu 'ṣatā rālo bhīṣaṇo'nyavat' iti ca |

2.12

mlecchetyatra dhīroddhato nāyakaḥ | tallakṣaṇamuktaṃ prāk |

3.1

ṣacau bhramara’ iti bhramaro nāma chandaḥ || ‘vālabhujaṅgalalitaṃ’ iti chandaścūḍāmaṇirapi | ‘chandasā kīrtipūrveṇa dhavalena vinirmitaḥ | padāntābhogarucirastataḥ pāṭhasvarāñcitaḥ || daśāvatārakīrtyākhyadhavalo'yaṃ prabandharāṭ | rāgo'tra madhyamādiḥ syādāditālo vilambitaḥ’ || ‘layaḥ syānmāgadhīrītiḥ śṛṅgāro'tra rasaḥ smṛtaḥ | kīrtanaṃ vāsudevasya viniyogo nṛpotsave’ |
12 || iti daśāvatārakīrtidhavalo nāma prathamaḥ prabandhaḥ ||
idānīṃ varṇyamānaṃ śrīkṛṣṇaṃ svarūpanirūpaṇadvārā maṅgalagītena stauti | tatreedamādyaṃ padam | lalitarāgeṇa laghvāditārala iti āditāle gīyate || ‘gītamudgrāhyate yena sa udgrāhaḥ prakīrtitaḥ | ābhogastvantima iti dhruvatvācca dhruvaḥ smṛtaḥ ||’ udgrāhādidhātūnāṃ viśrāmabhūmitvāt | anyāni ca udgrāhādipratirūpakāṇi padānīti pratiboddhavyam | evamanyāsvaṣṭapadīṣu jñeyam || śritakamaleti | atra ‘e’ kārādyālāpo jñeyaḥ | jaya jaya deva hare ityatra dhruvaḥ | śritaṃ kamalāyāḥ kucamaṇḍalaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | dhṛte kuṇḍale yena sa tathā tasya saṃbuddhiḥ | e iti etadante rāgapūtyai gānavelāyāṃ pratipadaṃ etāvatpadam | jayadeva hare iti sarvatra dhruvapadam | kalitā dhṛtā la-
dinamaṇīti | atrālāpo boddhavyaḥ | munijaneti | he dinamaṇimaṇḍalamaṇḍana bhānumaṇḍalālaṃkaraṇa | savitṛmaṇḍalamadhyavartitvāt | tasya saṃbuddhiḥ | he bhavakhaṇḍana saṃsāracchedaka | ‘nandigrahi-’ ityādinā lyuḥ | e iti gānapadam | munijanetyādi dhruvaḥ | munijanānāṃ mānsānīva mānasāni teṣu haṃsa iva haṃsaḥ | atha munīnāṃ mānase dhyeyatvādūṃsaḥ paraṃbrahma | munimānasa iti vaktavye janagrahaṇaṃ lokaparyāyaḥ | jano loka iti paryāyetyabhidhāne yāvanto munaya iti |

3.2

kāliyeti | atrālāpaḥ | yadukuleti | he kāliyābhidhasarpadamana | tadghātitvājjanarañjana | bālena mahābalena mahāviṣadharadamanājnānāmāhlādo'bhūt | he yadukulanalinadineśa yadukulaṃ nalinamiva tatprakāśakatvātsūrya iva | atra pūrvapūrvasyottarottaraṃ prati hetubhāva iti dhruvaḥ |

3.3

madhumureti | atrālāpaḥ | sureti | madhumuranarakānvināśayati yastasya saṃbodhanam | he surakulakelinidāna | asuravadhātkāra-

3.4

litā manoharā ārdā klinnā vanamālā puṣpadāma yena | ‘vanamaṃbhasi kānane’ iti tajatvātpuṣpāṇi kamalāni vā teṣāṃ mālā |
punaḥ kīdṛśa | amaleti | bhavamocana | bhavo janma tasmātprapannānmocayatīti tādṛśa | mokṣapradetyarthaḥ | ataeva bhavakhaṇḍanetyanenāpaunaruktyam | yatastatra bhavapadasya jagatparatayā pralayakāritvamuktam | atra tu bhavapadasya janmaparatayā mokṣapradatvamuktameva | anena mokṣapradatvena paramānandarūpo nāyaka guṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | tribhuvaneti | tribhuvanameva bhavanaṃ gṛhaṃ tadeva nidhānaṃ vāsasthānaṃ yasya tādṛśa | yadvā tribhuvane nidhānamiva mahādhanamiva | 'dalaṃ parṇe chadaḥ pumān' ityamaraḥ | 'bhavanaṃ bhāvaveśmanoḥ' ityamaraḥ | 'nidhānaṃ tvālaye nidhau' iti viśvaḥ |

3.5

punaḥ kīdṛśa | janakasuteti | janakasutākṛtabhūṣaṇa janakasutāyāḥ sītāyāḥ kṛtāni bhūṣaṇāni makarikāpatrādīni yena tādṛśa | anena sakalakalākauśalarūpastāruṇyarūpaśca nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | jito dūṣaṇanāmā rākṣaso yena sa tādṛśa | yadvā jitāni svasmin tiraskṛtāni dūṣaṇāni doṣā yena tādṛśetyarthaḥ | punaḥ kīdṛśa | samare saṅgrāme śamito nāśito daśakaṇṭho rāvaṇo yena saḥ | anena paramābhimānino rāvaṇasya vadhenābhimānarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | rāmāvatārapauruṣavarṇanena rāmakṣamārūpo'pi nāyakaguṇaḥ sūcitaḥ | 'astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ' ityamaraḥ |

3.6

punaḥ kīdṛśa | abhinaveti | abhinavo nūtano yo jaladharaḥ sajalameghastadvatsundaraḥ | anenāpi bhavyatvamuktam | punaḥ kīdṛśa | dhṛtaḥ kṣīrābdhimanthanāvasare mandaro

3.7

nāmno muranāmno narakanāmno daityasya vināśana vināśakārin | anenāpi sāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | surakulakelīnāṃ devasamūhakrīḍānāṃ nidāna ādikāraṇa | anenāpi sāmarthyamuktam | 'suro devaḥ' iti viśvaḥ | 'sajātīye gaṇe gotre dehe'pi bhaṇitaṃ kulam' iti ca | 'nidānaṃ tvādikāraṇam' ityamaraḥ |
tava caraṇeti | upasaṃharati | he uktarūpa śrīkṛṣṇa | vayaṃ tava caraṇaṃ praṇatāḥ tava caraṇe kṛtanamaskārā iti bhāvaya cintaya | iti padam | praṇateṣvasmāsu kuśalaṃ kuru | jayetyādi dhruvaḥ | 'bhū śuddhicintāmiśraṇeṣu' curādiḥ parasmaipadī | tasya prayogo bhāvayeti |

3.8

śrījayeti | atrālapaḥ| maṅgaleti | he hare | idaṃ maṅgalaṃ nāma gītaṃ gītaviśeṣo mudaṃ prītiṃ kurute | kasya te tava | iti aprayujyamānasvānyapekṣayā | athavā | idaṃ gītaṃ te tava mudaṃ kuru | kurute ityarthaḥ | athavā | idaṃ maṅgalaṃ maṅgalagītaṃ jayadevasya mudaṃ kurute | amudaṃ mudaṃ dadātīti mudaṃ vā | te iti kākākṣigolakanyāyenobhayatra saṃbadhyate | athavā | idaṃ gītaṃ gāyatāṃ śṛṇvatāṃ mudaṃ kurute | atha tegītaṃ latsaṃbandhi gītaṃ gāyatāṃ śṛṇvatāṃ ca mudaṃ kurvityāśīḥ | tasya śrījayadevasya kaveḥ | kiṃbhūtam | ujjvalam | ramyagānādyakhilairgītaguṇairyuktaṃ bhītaśaṅkitādidoṣarahitam | śritakamalākucetyādi | maṅgalaṃ nāma chandaḥ | tallakṣaṇam—'maṅgalaṃ maṅgalākhyena chandasā tālasaṃyutam | vilambitalayopetamutsave gīyate janaiḥ' | '••••••kāragaṇaiḥ pratipadagataiścaiva | maṅgalamāhuridaṃ sudhiyaḥ khalu yuktam' | tathā ca saṃgītirāje—'chandasā maṅgalākhyena khananaṃ gadyapadyayoḥ | ālāpaśca pratipadaṃ nānāgamakapeśalaḥ || dhruvaḥ pratipadaṃ rāgo lalitastāla ucyate | āditālaḥ svarāstetāḥ prabandhe te pratiṣṭhitāḥ || sa harivijayākhyaśca maṅgalācāra ucyate' | iti harivijayamaṅgalācāranāmāṣṭamaḥ prabandhaḥ || śritetyaṣṭapadyāṃ dhīralalito nāyakaḥ śṛṅgārī vā | lakṣaṇamuktaṃ prāk | jayadevasya raterbhāvaḥ |

3.9

tanmukhādharasudhāpānakaratvāt | iti dhruvaḥ |

3.10

idānīṃ śrīkṛṣṇaḥ krīḍānidānaṃ vasantaṃ darśayanbhaktānabhinandati | khaṅgādikena pūrveṇa vasantarāgeṇa– padmāpayodharataṭīti–anupūrayatu pūrtiṃ nayatu | kiṃ| priyaṃ vāñchitam | keṣāṃ | vo yuṣmākam | kiṃ kartṛbhūtam | uro vakṣaḥ | kasya | madhusūdanasya | kiṃbhūtam | padmāyāḥ payodharau tayostaṭī bhṛgū tayoḥ parirambheṇa lagnaṃ saktaṃ kāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritaṃ kṛtamudram | etena stanayoḥ śailatvāttacchikharāliṅganena tayoratiśayāliṅganavyājena jātā mudrā yasmiṃstat | ata eva vyaktānurāgamiva pratīyamānānurāgamiva | anurāgo mā'nyasyāṃ syāditi lakṣmyā mudrā dattā | athavā nedaṃ kuṅkumaṃ kiṃ tu hṛdistho'nurāgo bahirbhūta iva | kiṃbhūtam | khelan anaṅgakhedajātaḥ surataśramajātaḥ svedāmbupūro yatra tattathā || atredmākūtam | ayamāliṅgati māṃ paraṃtvanurāgo rādhāyāmeveti mudrārthaḥ | tadasūci kavinā ‘rādhāmadhavayoḥ’ iti pūrvapadye | atra mugdhā nāyakā | kuśalo nāyakaḥ | vasantatilakā vṛttam | āśīrvarṇānuprāsālaṃkārau utprekṣā ca | śṛṅgāro rasaḥ | atra madhusūdanasya paramapremāspadakānttoraḥsthalopagūhanena vyaktānurāgarūpakāśmīrasaṃbalitasya paramaprītibhājanarasādyadvaktānāṃ priyānupūraṇamāśīrvacanamuktaṃ tataḥ sutarāmaucityamāvahati | yaduktam–‘pūrṇārthadātuḥ kāvyasya saṃtoṣitamanīṣiṇaḥ | ucitāśīrnṛpasyeva bhavatyabhyudayāvahā ||’ iti |

4.1

idānīṃ bhaṇiteṣu maricāvacūrṇanāsā yūyaṃ(nūnaṃ)kaṭurapi spṛhāvaheti yogamāśritya vipralambhapūrvako hi saṃbhogo rasikajanarasanīyatāmāpadyata iti kavinā ādyapadye kathābījatvena saṃbhogasya yadvipralambhapūrvakatvaṃ sūcitaṃ tadeva prakaṭīkurvankṛṣṇotkaṇṭhitāṃ rādhāṃ kāpyuttambhitamukhena harikathayā protsāhayannāha—vasante vāsantīti | kācana sahacarī idaṃ vakṣyamāṇaṃ sarasaṃ rasavat rādhāmūce uktavatī | kiṃbhūtām | vasante ṛtau amandaṃ yathā syāttathā kandarpajvarajanitacintākulatayā valadvādhām | kandarpahetujvarajanitacintākulatvena valantī yātāyātaṃ kurvāṇā bādhā yasyāḥ | cintākule hi cetasi bādhā yātāyāti ceti prasiddham | kiṃbhūtām | bahu anekadhā dūtyādinā vihitakṛṣṇānusaraṇāṃ tadarthameva kāntāre bhramantīm | kiṃbhūtām | vāsantīkusumavanmādhavīlatākusumavatsukumārairavayavairupalakṣitām | vasante hi mādhavīkusumamudriktaṃ bhavati | ataḥ kāmodrekasaukumārye ca sāmyam | atra luptopamālaṃkāraḥ | dakṣiṇo nāyakaḥ | tallakṣaṇam—‘snehaśailatyamavaiṣamyavaśatastulyatāmiṣan | nāyikāsrvapyanekāsu dakṣiṇaḥ sa smṛto yathā’ || virahotkaṇṭhitā nāyikā | ‘uktā bhavati sā yasyā vāsakenāgataḥ priyaḥ | tasyā nāgapane hetuṃ cintayatyākulā yathā’ || tasyābhilāṣo nāma daśāṃtiśeṣo yathā— ‘vyavasāyo bhavedyatra bāḍhaṃ tatsaṃgamāśayā | saṃkalpākulacittatvātsābhilāṣaḥ smṛto yathā||’ iti vaidarbhīrītiḥ| yathā| dādelo̍pi samāse vā karmadhārayaṃ trikāṇḍikarma karma kartrīrṇamulītyādinā | vāsantīkusumasukumārairityatra luptopamālaṃkāraḥ anuprāsaśca | ekasyāpyasakṛtpara iti vṛtyanuprāsaḥ | ‘rasai rudraiśchinnā yamanasabhalāgaḥ śikhariṇī’ | tasyāścaiva nāriketi saṃjñāntaram | yathā ‘mādhuryavyañjakairvaṇaiairupanāgarikeṣyate’ iti | baladvādhāmiti
anyatrāpi prayogo'pyasti tathā | sāvevottaratrodā dūṣaṇavān punarbalaḥ(?)kevalāditi | amumevārthaṃ viśadayati || jhampatālena drutadvayena virāmāntena | laliteti | viśeṣaṇasaukaryārthaṃ pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākhyāyate—viharatīti | iha rādhāsakhī sabādhāṃ rādhāṃ vinodāyai śrīkṛṣṇaṃ prati prerayati | he sakhi rādhe ! sara cala | yaṃ hariṃ tvaṃ vilokayase sa haririha vṛndāvane vasante vasantasamaye viharati | ka sati | samaṃ saśobhaṃ sākaṃ yuvatijane nṛtyati sati | kiṃbhūte vasante | calanārthahetugarbhaṃ viśeṣaṇam | virahijanasya durante na iti na api tu durante eveti kākobhayadarśanam | athavā jano jīvanaṃ tena samaṃ durante | jīvanaṃ vasantaścobhayaṃ virahiṇāṃ duḥkhaprāpyaṃ tasmin | athavā sarasavasanta iti padam | sarasaḥ sābhilāṣaḥ sa cāsau vasantaśca tasmin | viharati yuvatijanena samaṃ nṛtyati ca | cakāro'dhyāhāryaḥ | iti dhruvapadam || laliteti—lalitalavaṅgalatāpariśīlanena komalo malayamāruto yatra vasanta iti | etena śīto mandaḥ surabhiśceti vāyostraividhyamuktam | atra lavaṅgalatāsamīrayornāyikānāyakatvenoddīpanavibhāvatvamuktam | punaḥ kiṃbhūte vasante | madhukaranikareṇa karambitairmiśritaiḥ kokilaiḥ kūjitaḥ śabditaḥ kuñja eva kuṭīro'lpā kuṭī yatra

4.2

pāṭhe ‘valaṅ kṣṛtisaṃvaraṇayoḥ’ ityātmanepadī | valaḍaḥ parasmaipadatvaṃ cintyam |
unmadamadaneti | kiṃbhūte vasante | udgatau madamadanau harṣakāmau yatra | pūrvabhūto manoratho yasya pathikavadhūjanasya sa tathā tena janito vilāpo yatra vasante | udriktasmarajanitamanorathapathikavadhūjanasya janito vilāpo yena | athavā utsukamadanamanorathena pathikavadhūnāṃ janito vilāpo yatra vasante | alikulavyāsakusumasamūhena nirākulo bakulānāṃ kalāpaḥ saṃhatiryatra | bakulā eva kalāpastūṇīro vā smaraśaradhiḥ | 'kalāpo barhatūṇayoḥ' |

4.3

mṛgamadasairabheti | mṛgamadasairabhasya rabhasena sahasā vaśaṃvadā anukāriṇī tadgandhā navadalānāṃ mālā yeṣāṃ tādṛśāstamālā yatra vasante | vā tadāmodāni navadalāni mālante dhārayantīti | yuvajaneti | yuvajanasya hṛdayavidāraṇāya manasijasya nakhasya ruciriva ruciryeṣāṃ te tādṛśāḥ kiṃśukānāṃ jālāni korakā yatra vasante | atra kāmasya nakharāyudhatvaṃ kavisamaye'prasiddham |

4.4

madanamahīpatīti | atrālāpaḥ | kāmarājasya hemadaṇḍacchatrasaṃnibhaṃ bakulakesarapuṣpaṃ tasya vikāso yatra | atra kevalakanakadṇḍasya chatre vāca-

4.5

vasante |
vigaliteti || lajjaiva lajjitam | bhāve ktaḥ | gatalajjajagadavalokanena taruṇaiḥ karuṇaiḥ kṛtaḥ kusumavikāsavyājena hāso yatra | virahinikṛntanakuntamukhākāraiḥ ketakairdanturitā viṣamīkṛtā āśā diśo yatra | nikṛntanamiti cintyam |

4.6

mādhavikāparimaleti | kiṃbhūte vasante | vāsantyāḥ parimalena gandhaviśeṣeṇa lalite manohare |

4.7

klānmahīpatiśabdasāhacaryādavirodhaḥ | athavā hemadaṇḍarucīni kesarāṇīti yojyam| mahīpateragre kanakavetradhāriṇo bhavanti | militeti | saṃgataśilīmukhaiḥ pāṭalapaṭalaiḥ pāṭalākusumasamūhaiḥ | athavā pāṭilapaṭaleti pāṭhaḥ | kṛtaḥ smaraśaradhivilāso'nukāro yatra | śilīmukhā bhramarāḥ bāṇāśca | 'alibāṇau śilīmukhau' ityabhidhānāt |
sphuradatimuktalateti | kiṃbhūte vasante | sphurantyaścalantyo'timuktalatāyā vāsantyāḥ parirambhaṇena mukulitaḥ puṣpitaḥ pulakitaḥ jātaromāñcaśca cūtaḥ| atra puṣpāṇi romāñcenopamīyante | anena sāttvikabhāvo darśitaḥ | vṛndāvaneti | atra pūrve dhruvapade iha vane hariviharatītyaṣṭapadyā ekavākyatvāt | vihārāddheyatve vṛndāvanaśabdo vyākhyātaḥ | saṃprati vasantaviśeṣaṇatvena vyākriyate | kiṃbhūte vasante | vṛndāvanavipine | vṛndamavatīti vṛndāvanaṃ tadvipinaṃ yasminsa tathā tasmin parisare paryantabhuvi parigataṃ yadyamunājalaṃ tena pūte |

4.8

śrījayadevabhaṇiteti | teneti maṅgalavācakam | tataḥ pāṭāvādyākṣarottaraḥ | tataḥ kharaḥ ṣaḍjādiḥ | idaṃ śrījayadevabhaṇitaṃ sarasavasantasamayavarṇanamudayati udayaṃ prāpnoti sarvotkṛṣṭatvena vartate | sarasaṃ śṛṅgārarasayuktaṃ vasantakālīnavanavarṇanaṃ yatra | sarvotkṛṣṭatve hetumāha | haricaraṇasmṛtireva sāraṃ yatra | vā haricaraṇasmṛtyā hetubhūtayā sāram | athavā haricaraṇayoḥ smṛtiścintanaṃ sāramutkṛṣṭaṃ yatra | sarasavasantatve hetumāha | anugato madanavikāro yatra yena vā | anugato'nusyūtaḥ || asyāmaṣṭapadyāṃ jātiralaṃkāraḥ | madhyā nā-

4.9

punaḥ kiṃbhūte | navamālyā jātyātisugandhau | punaḥ kiṃbhūte | munimanasāmapi mohanakāriṇi | taruṇānāṃ kā katheti | vyāmohakārake | suratārthaṃ prerake vā| punaḥ kiṃbhūte | taruṇānāmakāraṇabandhau nisargamitre | vasante hi kāminyaḥ svayameva mānaṃ tyajanti |
iti mādhavotsavakamalākūranāmā tṛtīyaḥ prabandhaḥ || dareti | iha vane vasante vā gandhavāho vāyuśceto dahati | arthāt virahiṇām | kiṃbhūtaṃ cetaḥ | prasarat | arthānmanorathaṃ prati | punaḥ kiṃbhūtam | asamabāṇaprāṇavatkāmasya jīvitamiva | athavā prasaradasamabāṇaprāṇavadgandhavāha iti padam | prasaratā asamabāṇena prāṇavāṃścāsau gandhavāhaḥ | vā prasaranyo'sāvasamabāṇaśca tasya prāṇavajjīvitamiva | prāṇavato vā | kiṃbhūto vāyuḥ | ketakīgandhasahacaraḥ | kiṃ kurvan | kānanāni vāsayan | kaiḥ | īṣadvikasitamallīvallīnāṃ jātīlatānāṃ cañcanto gacchanto ye parāgāstaiḥ prakaṭitā ye paṭavāsāḥ vāsacūrṇāni taiḥ || ‘nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ’ iti mālinīchandaḥ | atra samāsoktivarṇānuprāsopamālaṃkārāḥ | vipralambhākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | pāñcālī rītiḥ | atra virahihṛdayavidāraṇapaṭīyasaḥ pavanasya traividhyena cetodāhakatvopanyāsena yuvatijanasya ātmasātkartṛtvena yatsmaraprāṇavattvamuditaṃ tadaucityasaraṇisāmraplavanataraṇitvamātanotitarām | yadabhāṇi kṣemendreṇa—‘tilakaṃ bibhratī sūktirbhātyekamucitaṃ padam | candrānaneva kastūrī kṛtaṃ śyāmeva candanam’ |

4.10

yikā | gurjarīrāgeṇa ṛṣabhādinā | dakṣiṇo nāyakaḥ | tallakṣaṇaṃ prāguktam | vipralambhākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | layo nāma chandaḥ | tallakṣaṇam—‘muniyamagaṇairlayamāmamananti tajjñāḥ’ iti | taduktaṃ chandaścūḍāmaṇau calayaiti | vipralambhavibhāvaprasaṅgādvāyuṃ varṇayati—‘racito gadyapadyādyairvasante pārthivotsave | vasantarāge jhampākhyatāle madhyalayānvite || gamakālaptibhūyiṣṭhaḥ pūrṇakalpaḥ prakīrtitaḥ | pūrtau punastenapāṭasvarāśvitavirājitaḥ || mādhavotsavakamalākūranāmā prabandharāṭ’ |

5.1

unmīladiti || pathikairamī vasantasamayavāsarāḥ kathaṃkathamiva mahatā kaṣṭena nīyante | kaiḥ kṛtvā | dhyānāvadhānakṣaṇe priyānucintanaikāgratāprastāve prāpto yaḥ prāṇasamāsamāgamaraso'nurāgastasya prakaṭībhāvaiḥ, athavā rasasyollāso yeṣviti pathikaviśeṣaṇam | kiṃbhūtā vāsarāḥ | unmīlanyo'sau madhugandhaḥ puṣparasagandhastatra lubdhā ye madhupā bhramarāstairvyādhūtā āndolitā ye cūtāṅkurāsteṣu krīḍanto ye kokilāsteṣāṃ kākalyupalakṣitaravairudīrṇa utpāditaḥ karṇajvaro yaiste tathā | kokilo vasantamāse pañcamaṃ vadatīti sthitiḥ | atra sa cūtadhūnanena madhupe roṣāveśānniṣādakākalīmuktavānityāśayaḥ | athavā kathaṃ kathamapīti dhyānenetyādinā yojyam | tato virahiṇo hyanavasthitacittatvāndhyātumapi na śaknuvanti | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | atra kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ | gauḍīyā rītiḥ | vipralambhākhyaśṛṅgāro rasaḥ | atra kāmoddīpanavibhāvaiḥ kokilakākalīkalaravāyaiḥ saṃjanitakarṇajvaratvena prāṇasamasamāgamākāṅkṣitvena virahāsahiṣṇutvāpekṣayā yadvāsarāṇāṃ karmagataṃ bahulramāpāditaṃ tatsutarāmaucityakoṭimāṭīkate|
11|| aneketi | asau sakhī rādhāṃ punarvakṣyamāṇamāha | kiṃ kurvatī| ārātsamīpe samakṣaṃ pratyakṣaṃ yathā syāttathā murāriṃ darśayantī dṛṣṭipathamavatārayantī | anekanārīṇāṃ pari-
tadeva gītena darśayati jhampātālena-candanacarciteti | padānāṃ bāhulyātpūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate-haririti | he rādhe he vilāsini, iha mugdhavadhūnikare harivilasati | kīdṛśe nikare | kelipare | punaḥ kīdṛśe | vilāsini vilāso vidyate yasya | ekasyaivobhayaviśeṣaṇatvam | iti dhruvaḥ | atha padāni | candanetyādi | candanena carcitamanuliptam | carcistu yadyapyadhyayane vartate tathāpi dhātūnāmanekārthatvādanulepe vartata iti | tathācoktam-‘kriyāvāci samākhyātuṃ prasiddhārthapradarśinaḥ | prayogato'numantavyā anekārthā hi dhātavaḥ ||’ iti | nīlaṃ kalevaraṃ śarīraṃ yasya, pītaṃ vasanaṃ yasya, vanamālā vidyate yasya, tataḥ karmadhārayaḥ | athavā candanena carcite nīlakalevare pītavasane vanamālāśca vidyante yasyāsau tathā | candanena carcite ye nīlakalevarapītavasane tayorvanaṃ saṃsaktiracanāviśeṣastaṃ malate dhārayatīti sa tathā | kelyā calantī ye maṇikuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitaṃ gaṇḍayugaṃ yasya sa tathā | tathā smitaśālī smitāḍhyaḥ īṣadvasitayukta iti dve pade | athavā dve pade kṛtvā karmadhārayaḥ | athavā īdṛśaṃ gaṇḍayugaṃ ca smitaṃ ca tābhyāmāḍhyaḥ | athavā gaṇḍayuge smitāḍhya iti tanmātreṇaivānumeyaṃ smitaṃ

5.2

rambhasaṃbhrameṇa tvarayā sphuranto manohāriṇo ye vilāsāsteṣu lālasā yasya | teṣu lālasa utsuko vā | ‘vadanti vaṃśasthamidaṃ jatau jarau’ iti | varṇasāmyamanuprāsaḥ | dakṣiṇo nāyakaḥ |
atha parasparaṃ gopikānāṃ keliceṣṭitamāha-pīnapayodhareti | kācidgopavadhūrhariṃ gāyantaṃ harimanugāyati vaṃśakṛtyena gāyati | kiṃ kṛtvā | sarāgaṃ sābhilāṣaṃ tameva hariṃ pariramya | kiṃbhūtā | pīnapayodharabhārabhareṇopalakṣitā | athavā vipulastanabhārātiśayena pariramya | kiṃbhūtaṃ harim | sarāgaṃ tadāliṅganasābhilāṣam | punaḥ kiṃbhūtam | udañcita ā tārāvacyūrdhvaṃ nītaḥ pañcamarāgo yena, vā udañcitaḥ pañcamasvaropalakṣito rāgo yena, vā udañcitaḥ pañcamarāgo'nurāgo yena | athavā udañcitapañcamarāgaṃ yathā syāttatheti gānakriyāviśeṣaṇam | śṛṅgāre hi pañcamabhūyiṣṭhasya gānasya prādhānyāt, athavā udañcitahṛdyarāgaṃ yathāsyāttathā |

5.3

kāpi vilāseti | kāpi mugdhavadhūradhikaṃ sātiśayaṃ yathā syāttathā madhusūdanavadanasarojaṃ dhyāyati | adhikaṃ sukhamadhikṛtya vā | kiṃbhūtam | vilāsena ceṣṭāviśeṣeṇa vilole cañcale ye vilocane tayoḥ khelanenāvartanena janita utpādito manojo yena | atra saroje yojito madhusūdanaśabda aucitīmāvahati | sūda kṣutihvyoriti mukhasarojānmadhu sravatītyatiśāyādhānam |

5.4

kāpi kapolataleti | kāpi nitambavatī dayitaṃ śrīkṛṣṇaṃ kapo-

5.5

nāsyaprasāraṇena |
kelikaleti || kācidgopī kelikalākutukena krīḍāvijñānakautukenāmuṃ kṛṣṇaṃ kareṇa dukūle vicakarṣa | kiṃbhūtam | yamunāvānakūle mañjulamanoharvañjulabakulakuñjagatam, vetasakuñjagataṃ vā | yamunāyā vipinopalakṣitatīra ityarthaḥ | atra cakāro'nuktasamuccayārthaḥ | tena parihāsādyucyīte | ‘yamunājalatīre’ iti pāṭhaḥ | atra yamunātīra iti vaktavye jalagrahaṇaṃ śaityapāvanatvasaṃnikarṣāddyotanārtham |

5.6

karataleti || hariṇā kṛṣṇena kāpi yuvatiḥ praśaśaṃse stutā | kiṃbhūtā | rāsarase gopakkrīḍānurāge sahṛtyaparā kṛṣṇena saha tulyakālaṃ nṛtyantī | kiṃbhūte rāsarase | karatalayostālastālikā tayā taralā yā valayāvalirhastakaṭakaśreṇistayā kalito'nugataḥ kalasvano vaṃśo yatra yasmi-

5.7

latale gaṇḍapradeśe cāru manoharaṃ yathā syāttathā cucumba | kiṃbhūtā | sakhīṣu cāturyātkimapi kāryāntaraṃ lapituṃ śrutimūle lagnā | kiṃbhūte śrutimūle | anukūle'bhimukhamānīte | kiṃbhūte kapolatale | romāñcopalakṣite | hareḥ sāttvikabhāvena romāñcodgamaḥ | atrānugantumaśaktā kāryāntarakathanavyājena hariṃ sthāpayatīti nitambavatītyucitam | sakhīṣu dayitacumbanaṃ lajjākaramiti kāryāntaravyājocitī | atra prauḍhā nāyikā | anukūlo nāyakaḥ |
ekasyaiva hareḥ prākāmyasiddhyā sarvābhiḥ sahaikakālaṃ krīḍanamāha-śliṣyatīti | sa harī rāsarase kvacitkāmapi anyayānyayā saha uktarītyā krīḍati | rāmeti ramaṇaśīlā tāṃ ramayati | smitacārutareti rasaceṣṭerupalakṣaṇam | smite hi ratibhāva ulbaṇo bhavatīti | vāmāmityanunaye'pi parāṅmukhītvam | tāmanugamanena sādhayatīti cāturyam | athavā nānārūpāṇi vidhāya tayā tayā saha tayā tayāvasthayā krīḍitavān | athavā samamevaikāmāśliṣya tāmāśliṣanneva parāṃ cumbati | tatkurvannevānyāṃ ramayati | ceṣṭāviśeṣeṇa tadaivānyāṃ paśyati | anyāmanugacchatītyanukarotīti yojyam | śliṣyatītyādiṣu krameṇa śaṭhadhṛṣṭadakṣiṇānukūladhūrtā nāyakāḥ | nāyikāstu abhisārikā eva |

5.8

upasaṃharati-śrījayadeveti | atra kharā ṛṣabhādyāḥ pāṭāḥ | śrījayadevakaveridamadbhutakeśavakelirahasyaṃ adbhutaṃ ca tatkeśavakelirahasyaṃ ca taccaritaṃ śubhāni vitanotu | arthādgāyatāṃ śṛṇvatāṃ ca | kiṃbhūtam | yaśasyaṃ yaśaskaram | kva | vṛndāvanavipine | atraikenānekāsāmuparañjanādadbhutatvam | layo nāma chandaḥ | tallakṣaṇam- 'muniyagaṇairlayamāmananti tajjñāḥ' | taduktaṃ chandaścūḍāmaṇau | 'cilaya iti' |

5.9

stathā | athavā aṅganāmaṅganāmantare mādhava imamarthaṃ prakaṭayati |
idānīṃ kācitsakhī rādhāṃ prati kṛṣṇasyātiśayaśṛṅgāraśālitādarśanavyājena tadunmukhīkartumāha-viśveṣāmiti | he sakhi rādhe,

5.10

vasante mugdho manoharò hariḥ krīḍati | kiṃ kurvan | viśveṣāṃ gopījanānāmanurañjanenānurāgaṃ janayannupasthāpayan | kīdṛśo hariḥ | abhita ubhayato bāhyairavayavairantaścetasā pratyaṅgaṃ aṅgamaṅgaṃ prati svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajasundarībhirāliṅgito mūrtimānśarīrī śṛṅgāra iva | śṛṅgārasyāśarīratvātkrīḍārasaḥ saṃbhavatīti mūrtimānityuktam | atra śṛṅgārarasastasya śyāmatvātkṛṣṇasādṛśyam | taduktam—'śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yathā mugdho manoharaḥ śṛṅgāraraso madhau vasante krīḍati sarvatra vilasati | kiṃ kurvan | yūno'nurañjanena parasparānurāgajananena viśveṣāṃ prāṇijanānāmānandaṃ janayan | punaḥ kiṃ kurvan | aṅgaiḥ śṛṅgārarasasyāṅgabhūtaiḥ kaṭākṣādibhiranubhāvai romāñcādibhiśca sāttvikabhāvaiḥ śaṅkāsūyādibhiḥ saṃcāribhāvaiścānaṅgotsavamupanayan | na kevalametaiḥ pūrvabhāvairapītyāha— indīvareti | indīvaraśreṇibhiḥ kamalapaṅktibhiḥ śyāmaurgāḍhāndhakāranīlanicolavanamālāvanādibhiḥ komalairmṛduśayyādibhiḥ | atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha—svacchandamiti | svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajangacchansundarībhiraṅgamaṅgaṃ prati āliṅgitaḥ āśritaḥ śṛṅgārarasasyāṅgino vibhāvādīnāṃ madhye kayācittāmbūlasrakcandanādyupanayanavibhāvarūpaṃ kayācitsusmitakaṭākṣādyanubhāvarūpaṃ kayācicchaṅkāsūyādisahacārirūpaṃ kayācicca romāñcitvādisāttvikabhāvarūpañca śṛṅgārarasasyāṅgamamāśritamiti bhāvaḥ | vibhāvādīnāmanaṅgatvaṃ prati bharataḥ—'vibhāvairanubhāvaiśca bhāvaḥ saṃcārisāttvikaiḥ | janito bodhitaḥ sphīto vṛddhaḥ śṛṅgāra iṣyate ||' iti vibhāvasāmānyalakṣaṇāt | rasaratnapradīpikāyām—'bhāvayanti viśeṣeṇa ye rasānvai manoharān | te vibhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' iti | tatra śṛṅgāravibhāvā bharatenoktāḥ—'ṛtumālyālaṃkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ | upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgāra | rasaḥ samudbhavati ||' anubhāvasāmānyalakṣaṇaṃ yathā—'yathāvyākriyate samyaglokānubhavagocarāḥte'nubhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' tatra śṛṅgārānubhāvāḥ—'nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca | madhuraiḥ svāṅgavikāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ ||' vyabhicārisāmānyalakṣaṇaṃ daśarūpake—'viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ' | śṛṅgāratilake'śaṅkāsūyā tathā glānirvyādhiścittāsmṛtirdhṛtiḥ | autsukyaṃ vismayo harṣo vrīḍonmādau
śrīkhaṇḍaśailānilo malayācalapavanaḥ īśācalaṃ himādrimanusarati yāti | īśaścāsāvacalaśceti | athavā īśāyāḥ pārvatyāḥ gururacalaḥ | madhyamapadalopāt ṭābvidhinācca | vā īśopalakṣitācala iti | athavā īśācalaṃ kailāsamabhulakṣīkṛtya sarati | kayā | prāleyaplavanecchayā himāvagāhanecchayā | atrotprekṣitaṃ hetumāha-nityeti | nityamutsaṅge vasanto ye bhujaṅgā eva bhujaṅgakāsteṣāṃ yaddala naṃ tasmāt tatra vā yaḥ kleśaḥ tasmādiva | atha bhujaṅgakāyaddala naṃ tena yo jāyamānaḥ kleśaḥ tasmādiva || athavā kavalanaṃ kavalo daśanaṃ tasmāt | sarpadaṣṭo hi tattāpopaśāntaye śītalecchurbhavati || kiṃceti vibhāvāntaramāha | pikānāṃ kokilānāṃ kuhūḥ iti gira unmīlanti prādurbhavanti | kiṃbhūtāḥ | kalottālāḥ kalāścatā uttālā udīrṇāḥ | kutaḥ | harṣodayāt | kiṃkṛtvā | snigdhāni yāni rasālamauliṣu mukulāni cūtaśirassu kudmalāstānālokya | athavā snigdhāni rasālānāṃ maulimukulāni cūtaśirāṃsi aśokānāṃ ca mukulānīti ālokya harṣodayāditi kriyayorekakartṛkatvātpūrvakālatā | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra varṇānuprāsopamāhetavo'laṃkārāḥ | vaidarbhī rītiḥ | atra vipralambhākhya śṛṅgārasūcako ratyākhyaḥ sthāyībhāvaḥ | atra virahimanaḥkarīrakartanakuśalānāṃ snigdharasālamaulimukulāmālokanena jātaharṣāṇāṃ pikānāṃ girāṃ tadvairīnduviluṇṭāṅkakurūpeṇa yadunmīlanalakṣaṇaṃ yathā kriyāsvarūpanirūpaṇamakāri tannitarāmaucityakoṭimālambate | uktaṃca-'saguṇaṃ tvaṃ

5.12

suvṛttatvaṃ sādhutā ca virājate | kāvyasya sujanasyeva yadyaucityavatī kriyā ||' iti |
11 || idānīṃ sargānte kavirāśipamāśāste—rāsollāseti | haryo yuṣmānpātu | kiṃbhūto hariḥ | rādhayā gītastutivyājāt | amṛtamayamukhanirgatattvāt | idaṃ gītamamṛtameveti miṣeṇeti vyāhṛtya utkaṭaṃ yathāsyāttathā cumbitaḥ | itīti kim | sādhu yuktametat yadgītamamṛtakalpam | yatastvadvadanaṃ sudhāmayam | atra vikāre mayaṭ | atrānyanārīsaṃnidhau cumbanamayuktamiti gītastutivyājoktiḥ | kiṃ kṛtvā | nirbharaṃ gāḍhaṃ yathāsyāttathoraḥ parirabhya | kva | ābhīravāmabhruvāṃ gopāṅganānāmabhyarṇe samīpe | kiṃbhūtānāṃ vāmabhruvām | rāso gopakrīḍā tasyollāsaḥ saṃharṣaprādurbhāvastasya bhareṇa vilāsavatīnām | kiṃbhūto hariḥ | smitenānyanārīṇāṃ mano hartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā | athavā anyanārīsamīpe āliṅganaṃ lajjāvahamiti tatparijihīrṣayā rādhāyā hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha | premāndhayeti | 'kāmāndhaḥ kiṃcinna paśyati' iti vacanādatipremṇā vyākulayetyarthaḥ | atra vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ | āśīraprastutapraśaṃsāvyājoktyākṣepahetavo'laṃkārāḥ | pragalbhā nāyikā | mugdho nāyakaḥ | atra 'tarumiva kamitāraṃ cumbanārtādhiroḍhuṃ yadabhilaṣati nārī tacca vṛkṣādhirūḍham ||' iti kṛtvā vṛkṣādhirūḍhamāśleṣaḥ | 'ābhīrajākṣumbanahāryacittāmiti ||' 'namitakamidamāhuryoṣito yadvalena priyamakhamabhivaktraṃ nyasya tiṣṭhantyudāsyā' iti ratirahmāt namitakaṃ nāma cumbanaviśeṣaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | atra rādhāyā vīrāyitenotsāhātmakasya vīrarasasyāvirbhāvāttadupayoginī ārabhaṭīvṛttiḥ | dvitripade tu pāñcālī rītiḥ | ardhamāgadhī gītiśceti | sthitalayaṃ gānam |

6.p1

rājñā kumbhena tena vyaraci vivaraṇaṃ navyasarge visarge'rīṇāṃ dakṣeṇa sarge prathamaparimite gītagovindasarge || yatra syādgurjarī rāgastālo jhampeti bhāgaśaḥ | yathāśobhaṃ prayogo'pi gadyapadyānvitāntaraḥ || ābhogānte svarāḥ pāṭāḥ punaḥ padyāni kānicit | sāmodadāmodarākhyaḥ prabandho bhramaraḥ padam || iti sāmodadāmodarabhramarapadanāmā caturthaḥ prabandhaḥ || iti śrīmedapāṭasamudrasaṃbhavamerohiṇīramaṇena kumbhakarṇena viracite gītagovindavivaraṇe sāmodadāmodaranāmā prathamaḥ sargaḥ |

6.1

dhannāsīrāgeṇa gīyate || bhuvaneśapādakamalaṃ praṇamya kumbho nṛpatirativimalam | jayadevaracitamātuṃ yunakti yuktena dhātunā gātum || idānīṃ harerabhilāṣerṣyārūpadolārūḍhacittā rādhā sakhīmāha | pūrvasarge'bhilāṣacintārūpaṃ daśādvayaṃ nirūpya smaraṇalakṣaṇadaśāpradarśanārthaṃ dvitīyasargārambhaḥ || viharatīti | rādhā sakhīṃ raho'pi gopyamapyuvāca | yadyapi latākuñje kharahasyaṃ vaktuṃ nocitaṃ tathāpi smarapāravaśyavihvalayā gopyamagopyaṃ nājñāsīt | kva sati | sādhāraṇapraṇaye sakalagopikāsu samānasnehe harau vane vṛndāvane viharati sati | kiṃbhūtā rādhā | vigalitanijotkarṣādanyastrībhyo nijātirekāpagamāt | īrṣyāvaśenāsahiṣṇutāyānyato gatā | yatra sthitā anyābhiḥ krīḍantaṃ na paśyatīti | atrārthe punarviśeṣamāha | gatvāpi kvacidapi kuñje līnā | kiṃbhūte kuñje | jhaṅkāraparabhramaraśreṇyā vācālāgrabhāge | ata eva dīnā | atrāpi tairadhikakāmoddīpanāt | atra ‘rasayugahayainsau mrau slau go yadā hariṇī tadā’ iti hariṇī chandaḥ | virahāsahiṣṇutālakṣaṇo vipralambho rasaḥ | raterevātyudrekādrasavadalaṃkāratā | varṇasāmyenānuprāsaśca | prauḍhā nāyikā | atra galitanijotkarṣavaśāddīnasya vacanāsakteryatsakhīṃ prati rahasyakathanapiṃśabdena dyotyate tannitarāmaucityacamatkārāya | yadāha—‘ucitasthānavinyastairnipātairarthasaṃgatiḥ | upādeyairbhavatyeva sacivairiva niścalā ||’ iti | ślokokta-
saṃcaraditi | tatra pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate—rāseti | he sakhi, me mano hariṃ smarati | smaratīti smṛteḥ pūrvānubhūtārthaviṣayatvādṛṣṭacarasya hareścaritaṃ sākṣātkaroti | iha krīḍāvane rāse gopakrīḍāyāṃ vihito vilāso vibhramo yena sa taṃ tathā | kathaṃ yathā bhavati | kṛtaparihāsaṃ kṛtanarmakeli yathā syāttatheti dhruvaḥ | atha padāni | tatrādyaṃ padam | saṃcaraditi | saṃcaratyā saṃkramamāṇāyādharasudhayā madhuro dhvaniryatra tadyathā syāttathā mukharito mohano mohakārī tannāmā vaṃśo yena | ata eva calitadṛgañcalaṃ netraprāntaṃ yathā syāttathā cañcalo yo mauliḥ śekharaḥ śiro vā tena kapolayorvilolau vataṃsau yasya sa tathā | kimuktaṃ bhavati | śiraḥkampadoṣaṃ vinā śekharakuṇḍalacālane vādakavaicitrī | athavā vaṃśaśravaṇāccalitadṛgañcalā yā gopyastāsu cañcalo yo maulistena kapolavilovataṃsam | atrādharasudhāpānena tadānanasya candrādapyānandakatvaṃ dyotitam |

First 69 of 294 passages. Read on