Gita Govinda 15
Rasikapriyā 15
- Language
- Sanskrit
15.1
mayūrakatīrthe yena yasmātsiddhirāptā sa tameva dhyāyañjapan nirbharaparīrambhāmṛtaṃ mokṣaṃ vāñchatītyuktikleśaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra kāvyaliṅgamalaṅkāraḥ |
api tu | nāmasametamiti | he rādhe, saṃ harimṛduveṇuṃ komalavaṃśīṃ vādayate | mṛdviti kriyāviśeṣaṇaṃ vā | katham | nāmasametaṃ yathā syāttathā ca nāmākṣarasaṃyuktaṃ kṛtasaṃketaṃ yathā syāttathā ca | punaste tava tanuḥ śarīraṃ śarīrasaṃgatapavanacalitaṃ reṇumapi bahu manute | katham | atanu analpaṃ yathā bhavati tathā |
15.2
tava manasi hareranurāgo vasatu |
5 || atra vākyaucitī saṅgītarāje—'niḥsārutālaracito rāge kedārasaṃjñake | kavināmāṅkitapadātpāṭaiḥ svalpataraiścitaḥ || tataḥ padyaṃ vilāse sollāsate jagatīpateḥ | itthaṃ harisamudayādruḍapadasaṃjñakaḥ | prabandhaḥ pṛthivībhartrā haribhaktena varṇitaḥ ||' iti harisamudayagaruḍapadanāmā daśamaḥ prabandhaḥ |
10 || idānīṃ tvayyeva mādhavamano'stīti tāṃ rādhāṃ praguṇīkaroti | pūrvaṃ yatreti | he rādhe mādhavastasminneva nikuñjamanmathamahātīrthe bhūyo bāhulyena punarapi tvatkucakumbhanirbharaparīrambhāmṛtaṃ vāñchati | tvatkucayornirbharaṃ yaḥ parirambhaḥ sa evāmṛtamiva tattīrthādamṛtajalam | jalaṃ hi kumbhenaiva grāhyaṃ bhavatītyuktileśaḥ | kiṃ kurvan | aniśamanavarataṃ tvāṃ dhyāyam̐stavaivālāpamantrāvalīṃ japan | ekāntadhyānajapābhyāṃ hi devatāgrato jāgrataḥ puraḥ sphuratyeva | tasminniti kasmin | yatra nikuñjamanmathamahātīrthe kāmatīrthe pūrvaṃ ratipateḥ kāmasya tvayopalakṣitāstvayyeva prasannāyā labhyāḥ siddhayaḥ samaṃ samakālamavilambenaiva prāptāḥ| ratipaterityatra kāmasyābhilaṣitasyeti vaktavye ratigrahaṇe tasyāmatiśayitaprītyutpādanārtham | athavā ratipateḥ kāmāttvayā sahāyabhūtayā samaṃ siddhaya āsāditāḥ | tadāśaye punaḥ sahāyabhūtāṃ tvāmeva vāñchati | atha ca yatra nikuñjādau kā-
sāṃprataṃ tamabhimukhamabhisartuṃ rādhāṃ tvarayati || tatra pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate | dhīrasamīra iti | iti padārthapāṭhaḥ kutracidasti | gopīpīnapayodharamardanacapalena karayugalenāḍhya ityarthaḥ | 'āḍhyaḥ śālini vikhyātaḥ' | he rādhe yamunātīre vane yamunātīraviṣaye vane | athavā vetasavane vanamālī śrīkṛṣṇo vasati | kiṃbhūte vane | dhīrasamīre mandavāyuni | etena vāyostraividhyamuktam | tasyāśca sthānenotkaṇṭhā janitā | iti dhruvaḥ || ratisukheti | he nitambini, taṃ vanamālinamanusara | gamanavilambanamabhisārāya kālātikramaṃ na kuru | nitambinī hi bṛhannitambatvāccalituṃ na śaknotīti tāṃ tvarayati | kiṃbhūtam | abhisāre saṅketasthāne gatam | kiṃbhūte'bhisāre | ratisukhasāre ratisaukhyapradhāne | kiṃbhūtaṃ tam | madanavatkāmavanmanoharaveśam | punaḥ kiṃbhūtam | hṛdayeśaṃ manasa īśam | tava manastadadhīnamityarthaḥ | athavā hṛdaye vartamānaṃ taṃ vanamālinamiti yojyam | kiṃbhūtam |
api ca | patatīti | he rādhe, hariḥ śayanaṃ racayati | tava panthānaṃ paśyati | kathaṃ yathā bhavati sacakitanayanaṃ yathā syāttathā | kiṃbhūtaṃ panthānam | śaṅkitabhavadupayānam | śaṅkitaṃ bhavatyā upayānamāgamo yasmiṃstat | kva sati | patatre pakṣipatre patati sati | punaḥ kva sati | patre vṛkṣapatre vicalati sati |
15.3
āyurevedamitivatsukhahetutvācchameva |
api ca | mukharamiti | he sakhi rādhe, kuñjaṃ cala| abhisārānurūpāṃ sāmagrīṃ śikṣayati |
pramuditahṛdayam | punaḥ kiṃ bhūte jayadeve | kṛtahariseve | kiṃ bhūtaṃ harim | sukṛtamiva kamanīyaṃ manoharam |
idānīṃ sāmpratameva gantuṃ sāmpratamiti hetumāha-tvadvāmyeneti | he mugdhe, samagraṃ yathā syāttathādhunā tvadvāmyena samaṃ tava vakratayā sahitaṃ ravirastaṃ gataḥ | (raviḥ) tavābhimānaścobhayamevābhisāravilambakartṛ gatamityarthaḥ | ca punargovindasya manorathena saha tamaḥ sāndratāṃ prāptam | tigmāṃśāvastaṃ gate candre cānudite tamaḥ sāndraṃ bhavatyeva | ayaṃ kālo'bhisāratvarāyai | anu ca sāndre tamasi matpriyāgamiṣyatīti govindasya manoratho vṛddhiṃ prāptaḥ | anu ca mama prārthanā kokānāṃ cakravākānāṃ karuṇasvanena sadṛśī dīrghā jātā | sadṛśīti virahādhikyātkaruṇanivedakasvaratvācca | tattasmātkāraṇādvilambanaṃ viphalmabhisaraṇakṣaṇātipāto nirarthakaḥ | asāvabhisārakṣaṇo ramyo vartate | īdṛśī priyavādinī priyasakhī, sāndrāndhatamasaṃ cānukūlaṃ, nīlanicolādi sādhanaṃ, priyatamastvadekatānaḥ | evaṃ sati gamanavilambane 'mugdhe' iti saṃbodhanamaucitīmāvahati | sahoktiralaṃkāraḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam |
15.4
iti kadanaśabdatātparyam | hariṇī chandaḥ | dīpakālaṃkāraḥ |
tatrāgatāyāste bahuvidhakāmakautukaṃ bhaviṣyatīti pralobhayati-āśleṣāditi | iha tamasi vartamāne dampatyorbrīḍāvimiśraḥ kaḥ ko raso na iti na | api tu sarva eva raso bhavatīti | vrīḍāvimiśratve
15.5
mañjīraṃ nūpuraṃ tyaja | kiṃbhūtaṃ mañjīramadhīramajñam | ata eva mukharaṃ vācālamabhisārocitaṃ na jānāti | athavā sādhvevanmañjīrasya mukharatvaṃ yato nimittanaimittikaṃ, kuto mañjīra dhvanāvityata utpatteḥ | punaḥ kiṃbhūtam | kelau krīḍāyāṃ sulolamatilolam | ata eva ripumiva | api ca nīlanicolaṃ nīlaṃ raktakṛṣṇaṃ vastraṃ śīlaya paridhehi | kiṃ bhūtam | kuñje timirapuñjena sahitaṃ | athavā satimirapuñjaṃ yathā syāttathā cala |
4 || urasīti | he rādhe, he pīte, pītavarṇe gauri | tvaṃ murārerurasi sukṛtavipāke puṇyapariṇāme rājasi rājayiṣyasi | varttamānasāmīpye vartamānavat | kiṃbhūta urasi | upahita āropito hāro yasmin | kvā kasminniva | taralabalāke ghana iva megha iva cañcalapakṣiviśeṣe | keva taḍidiva | kadā | rativiparīte puruṣāyitaratisamaye | upahitahāramurastaralabalākā ghanenopamīyate | sā pītā taḍitā | tasyāḥ puruṣāyite cañcalatvam |
hi sarvamapi sarvarasāgamaṃ bhavatīti | kiṃbhūtayordampatyoḥ | anyārthaṃ gatayoḥ parastrīparapuruṣatvena prāptayoḥ | punaḥ kiṃbhūtayoḥ | bhramānmilitayoḥ pratikuñjamitastaḥ paribhramaṇānmilitayoḥ | sāndre tamasi parasparālāpaireva jānatoḥ | athavālāpairityatra sāttvikabhāvena svarabhaṅgādevāvagamāt | athavānyamarthaṃ prayojanamuddiśya gatayoḥ | parastrīparapuruṣau hi vyājāntareṇaiva milataḥ | anyeṣāṃ bhrāntimutpādya militayoḥ | tameva rasamāha —āśleṣādanu bhayasthāyibhāvo bhayānakaḥ prādurbhāvamāsādayati | cumbanādanu mā meti kṣāmākṣarollāpinīṃ kāntākāmalaṃpya (?) kṛtaṃ haṭhavṛttyeti śokamivānubhavankaruṇākalitāntaḥkaraṇo bhavati | tadanubhāve protsāhanārthamutsāhātmā nakhollekhādanu vīro'vatarati | evaṃ sādhane saṃmilite kimidamapūrvaṃ sukhamanvabhavamiti bhāvāntaraṃ gamitayorvismayasahacaro'dbhuta udbhaṭatāmāṭīkate | evaṃ ca kāmodbodhe nānāviḷāsavilasitādanu hāsasahāvasthāno hāsyaḥ samullasati | evaṃ kṛtaparikarasaṃkaraḥ sakalarasacakravartī ānandamadhusandohamadhuro ratisahacaraḥ śṛṅgārarasaḥ samunmiṣati | tadvyatikarādanu prītayoruktarasaḥ sarvo'pi vrīḍāsaṃvalitaḥ śṛṅgāratve samunmiṣati | atrāśleṣānantaraṃ cumbanaṃ, tato nakhakṣataṃ, tataḥ kāmavikārāḥ, tato maithunaṃ, tataḥ prītiḥ, tato rasabhāvaneti kramo'pi kāmaśāstrakathitaḥ | taduktaṃ bharate—'āśleṣacumbananakhakṣatakāmabodhaśīghratvamaithunamanantasukhaprabodham | prītistato'pi rasabhāvanameva kāryamevaṃ nitāntacaturāḥ suciraṃ ramante' || śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | dīpakamalaṃkāraḥ samuccayo bhrāntimāṃśca |
15.6
harirabhimānīti | he rādhe satvararacanaṃ yathā syāttathā mama vacanaṃ kuru| satvararacanaṃ śīghraprasādhanam | kiṃbhūtaṃ vacanam| madhuripukāmaṃ kṛṣṇavāñchāṃ pūraya | na pūryate cet kiṃ syāt | harirabhimānī tvatto lāghavaṃ na sahate| paścāttvāṃ tyakṣyati | paścādapi kariṣyasi cedidānīmeva kuru | anyathedānīmiyaṃ rajanirapi virāmaṃ yāti | abhisārakālo'pi yāsyati | varttamānasāmīpyādbhūtaṃmānavat |
idānīṃ tvatprāptireva śrīkṛṣṇasya sarvasvamiti darśayantyāha-sabhayeti | he sumukhi, rādhe, sa subhagaḥ śrīkṛṣṇastvāṃ paśyannānandakṛtārthatāmupaitu kṛtakṛtyo bhavatu | atra dṛśirjñāne vartate| kiṃmbhūtāṃ tvām| timire timiravati pathi mārge sabhayacakitaṃ syādyathā dṛśaṃ vinyasyantīm | sabhayacakitamiti bhayavismayasthāyibhāvau bhayānakādbhutāvuktau bhavataḥ | nibiḍe hi tamasi bhayaṃ bhavatyeva | tādṛśi ca bhāvitabhayānake pathi saṃketasthānaṃ yāmīti vismayaḥ | evaṃ priyasyāpi priyatamena samaṃ samāgamo bhaviṣyati na veti śaṅkāvakāśo'pi | kiṃmbhūtāṃ tvām | pratitaru taruṃ taruṃ prati stananitambabhārabharālasatayā muhurvāraṃ vāraṃ sthitvā ko'pi māṃ mā drākṣīditi mandaṃ padāni vitanvatīm | pratitaru atra vā sa me priyo bhaviṣyatītyāśaṅkayā muhuḥ sthitveti yojanīyam | kiṃmbhūtām | kathamapi kenacitprakāreṇa pūrvoktasakhīvacananīlanicolādisādhanasaṃpattyābhimānaparityāgena mayyanukampayā vā rahaḥ prāptām | punaḥ kiṃmbhūtām | anaṅgatarāṅgibhiḥ kāmakallolakalairaṅgairupalakṣitām | atra tamaso naibiḍyāddarśanāyogyatve'ṅgasparśānādeva jñāteti kṛtvā dṛśerjñānārtho vyākhyāta ityākūtam | atra hariṇī vṛttam | atiśayoktiralaṃkāraḥ | |
idānīṃ saṃbhogākhyaṃ śṛṅgāramavatārayaṃstadāpatanikādvāreṇa sargāntāśiṣamāharādhā mugdheti | devakīnandanaḥ śrīkṛṣṇastvāmavatu rakṣatu | kiṃbhūto devakīnandanaḥ | rādhāmugdhamukhāravindamadhupaḥ | mukhamaravindamiveti mukhāravindaṃ, mugdhaṃ ca tat mukhāravindaṃ ca mugdhamukhāravindam | rādhāyā mugdhamukhāravindaṃ ca tasminmadhupa iva madhupaḥ | anena bhāvī saṃbhogo dyotitaḥ | punaḥ kiṃbhūto hariḥ | trailokyamaulisyalīnāṃ.
15.7
śrījayadeveti | he vaiṣṇavāḥ, hariṃ namata namaskuruta| kiṃ bhūtaṃ harim | jayadeve'ti sadayam | kiṃbhūte jayadeve | paramaramaṇīyamidaṃ pūrvoktaṃ bhaṇati | tata eva
kirīṭadeśādīnāṃ nepathyocitaṃ bhūṣaṇopacitaṃ nīlaratnamiva | punaḥ kiṃbhūto devakīnandanaḥ | avantyā bhūmerbhārāyāvatāro janma yeṣāṃ śiśupāladantavakrādīnāṃ teṣāmantaka iva | antako yamasadṛśo'bhūdityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūto devakīnandanaḥ | vraje sundaryaḥ vrajasundaryaḥ | vrajasundarīṇāṃ janastasya manastoṣapradoṣodaya iva | punaḥ kiṃbhūto hariḥ | kaṃsadhvaṃsanadhūmaketuḥ kaṃsasya dhvaṃsanaṃ vināśastatra dhūmaketuriva vināśasūcakastārāviśeṣa iva| jātamātra eva kaṃsavināśaṃ sūcitavānityarthaḥ | atra kaṃsadhvaṃsane gopīnāṃ parameśvarādanyatra gativināśe dhūmaketurbṛhadbhānuriva prakāśakalāt | prakāśe hi svecchāvihārabhaṅgo jāyate | athavā kaseḥ śātanārthalādrādhāyāḥ kāmena yacchātanam | tatra dhūmaketuriva | svacchandapradoṣodaya iti yadā yadā pradoṣodayaṃ vāñchati tadā tadā sa eveti | athavā pragato doṣodayo yasmāttena saha krīḍantīnāṃ doṣa eva nāstīti | atha ca rādhāmugdhamukhāravinde madhunā mādhuryaṃ pātīti rakṣatīti | ciraṃ vipralambhe hi priyadarśanānmādhuryamupapadyata eveti padānāmaucitī | atra śleṣaluptopamāparikaravarṇopamālaṃkārāḥ || śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | pāñcālī rītiḥ | ārabhaṭī vṛttiḥ | gītyādipūrvoktameva |
pratyāhavaṃ pañcatayārisainyaṃ yo yojayatyāhavakumbhakarṇaḥ || sa kumbhakarṇo rasikapriyāyāḥ samaskarotpañcatayāṃtra sargam || iti śrī kumbhakarṇena viracitāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasikapriyāyāṃ sargo'gātpañcamaḥ ||
15.8
vigaliteti| he rādhe, kisalayaśayane śayyāyāṃ varttamāne paṅkajanayane puṇḍarīkākṣe jaghanaṃ ghaṭaya | kiṃ bhūtaṃ jaghanam | vigalitavasanam | svayameva tataḥ parihṛtarasanaṃ tyaktamekhalam | ata eva vasanapidhānarahitam | ata eva nidhinā upamīyate | kamiva nidhimiva | kiṃ bhūtaṃ nidhiṃ jaghanaṃ ca | harṣanidānaṃ harṣasyādikāraṇam |
idānīṃ satvarāgamanārthaṃ protsāhayati-vikiratīti | he kānte, tava priyo madanakadanaklānto vartate madanena klāntiṃ prāpto vartate | tathāvidhaḥ sankiṃ karotītyāha-tvaṃ nāgateveti kṛtvā muhuḥ śvāsānvikirati niḥśvāsadhārā muñcati | nāgateveti kṛtvāgre muhurvāraṃvāramāśā īkṣate vilokayati | vyākulatayā kasyā diśaḥ sameṣyatīti sarvā ekakālamivāvalokayati | tatrāpyadṛṣṭvā bhrāntaḥ sankuñjaṃ praviṣṭā bhaviṣyatīti muhurvāraṃvāraṃ kuñjaṃ praviśati | muhurmuhuriti ko'rthaḥ | tatrāpyadṛṣṭvā bahirniryāttastatraiva ninhuta iva tiṣṭhatīti muhurmuhuḥ praviśatīti | muhurmuhurvāraṃvāraṃ 'kuto nāgatā, kiṃ kenacinnivāritā, uta kuto bhayādvā' ityādi tasyā anāgamanahetuṃ vimṛśya muhurvāraṃvāraṃ bahubahuvidhaṃ ( guñjan ) avyaktaśabdaṃ ( kurvan ) tāmyati glāpayati | athavā vṛthedaṃ vimarśanam, āgamiṣyatyeveti muhuḥ śayyāṃ racayati | tathāpyadṛṣṭvā paryākulaṃ yathā syāttathā mamānurāgādāgamiṣyatyeveti muhurīkṣate
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit