Gita Govinda 21
Rasikapriyā 21
- Language
- Sanskrit
21.1
idānīṃ rādhā vivhalite manasi tatsvarūpameva nirūpayati || atra pūrvaṃ dhruvapadam || ramata iti | adhunā murāriryamunāpulinavane ramate | atra murāripadaṃ kāmukasya kārkaśye ratyabhāvaṃ dyotayati | kiṃbhūtaḥ | vijayī māṃ parābhūya jayavān | iti dhruvaḥ | atha padyāni | tameva ramaṇaprakāramāhasamuditeti | ramaṇīvadane mṛgamadatilakaṃ kastūrītilakaṃ likhati | ramate'syāmiti ramaṇī | likhiratra lekhanasāmānyādvinyāse varttate | kiṃbhūte vadane | ata eva samyaguditaḥ kāmo yataḥ | punaḥ kiṃbhūte satilakaṃ mukhamudvīkṣya dīptasmaratvātsapulakaṃ yathā bhavati tathā cumbanādvalitaḥ saṃbhakto'dharo yatra | kasminka iva | rajanīkare mṛga iva | pūrṇacandranibhe mukhe kastūrītilakena rādhāniḥśvāsaikakārśyaṃ dyotyate | atra rajanīkaragrahaṇena tayoḥ kṣaṇarāgitvaṃ dyotyate |
api ca | ghanacayyeti | sa tasyā iti prakaraṇalabhyau | cikure kuntale | jātāvekavacanam | kurabakakusumaṃ śoṇasaireyakapuṣpam | śoṇamlānapuṣpaṃ vā racayati | kiṃbhūte | ratipatiḥ mṛga iva tasya kānane | kiṃbhūte cikure | ghanacayarucire meghapaṭalamanohare | punaḥ kiṃbhūte | taralitataruṇānane | taralitāni taruṇānāmāsanāni yena | kānanapakṣe taralitāni taruṇāṃ kubjakakusu-
21.2
iti bhāvaḥ || drutavilambitaṃ vṛttam |
api ca| ghaṭayatīti | sa tasyāḥ kucayugagagane kucayugaṃ gaganamiva bṛhattvāt | amalamaṇihāraṃ hīrakasaraṃ hīrakahāraṃ tārakapaṭalaṃtārakāsamūhaṃ ghaṭayati yojayati | kiṃbhūte | sughane sutarāṃ ghane pīne | gaganapakṣe śobhanaghane | kiṃbhūte stanayuge | mṛgamadarucirūṣite | kastūrīpariṣvaṅgena nivāritasurataśramajale | gaganapakṣe mṛgamadakāntiyukte rūkṣe ca bhāvena | punaḥ kathaṃbhūte | nakhapadaṃ śaśīva tena bhūṣite | pakṣe | nakhapadamiva śaśī tena bhūṣite | atra tasminnabhilāṣaśūnyatvaṃ gaganapadavyaṅgyam |
21.3
api ca| jiteti | sa kṛṣṇastasyā jitabisaśakale mṛṇālakhaṇḍasadṛśe bhujayugale varttamāne | karatalanalinīdale
21.4
mānāṃ vā vātārivṛkṣāṇāmagrabhāgā yasmin | ramaṇīpakṣe kulṭānāṃ mukharūpam | yathā mṛgaḥ kānane balī tathātra kāmaḥ | atra mṛgaśabdena tatra ramamāṇasya hareḥparuṣatvaṃ (paśutvaṃ) vyajyate |
api ca | ratīti | sa tasyā ratigṛhajaghane maṇimayarasanaṃ mekhalāṃ vikirati | ratigṛhaṃ ca tajjaghanaṃ ca | jaghanasya ratigṛheti nāmni satyeva ratiṃ gṛhṇāti | raterāvāsaprasthāpitatvena viśeṣaṇaparatā | kiṃbhūte | vipulāpaghane vipulāvayave | punaḥ kiṃbhūte | manasijakanakā-
21.5
karābjapatre | śoṇe karatale nīlamarakatasaṃcayaḥ sa bhramarapadmaśobhāmanukaroti | tena tayoḥ yāvakamaṇḍanakasanīyatānyāyena aupādhikasneho rasābhāsatvena vyañjitaḥ | marakatavalayaṃ madhukaranicayameva vitarati prayacchati | kiṃbhūte karatale | himaśītale | atra hi himaśītalaśabdastasminkāmābhāvaṃ dyotayati | tathā cāha—‘anurāgo'nuraktāyāṃ rasāvaha iti sthitiḥ | abhāve tvanurāgasya rasābhāsaṃ jagurbudhāḥ’ |
api ca | caraṇeti | haristasyāścaraṇakisalaye yāvakābharaṇaṃ pūraṇaṃ janayati | kiṃbhūte | hṛdi yojite yogaṃ prāpite | arthāt śrīkṛṣṇasya hṛdi | kiṃviśiṣṭe caraṇakisalaye | kamalāniilaye lakṣmīnikāsasthāne | punaḥ kiṃbhūte | nakhā eva maṇigaṇāḥ āraktatvāt | taiḥ pūjite | kiṃbhūtaṃ yāvakabharaṇam | caraṇasya svabhāvalohitatvādvahirbhūtamācchādakam | kiṃbhūte hṛdi | kamalāniilaye lakṣmīnikāsasthāne | punaḥ kiṃbhūte | nakhamaṇigaṇapūjite | tayā dattarekhatvāt |
21.6
sane kāmasya hemapīṭhe | kiṃbhūtaṃ rasanam | toraṇahasanam | ratigṛhe toraṇasadṛśamiti yāvat | kiṃbhūte ratigṛhe | kṛtavāsane kṛtaṃ vāsanaṃ gandhādi yasya | gṛhaṃ ca adhivāsaparikalpitāsanādi ramaṇīyaṃ bhavati | atra kanakaśabdaḥ smaraharapriyatvena kāmasyodvejako bhavatīti dhvanyate |
api ca | ramayatīti | he sakhi, vada maunaṃ visṛja | virasaṃ yathā syāttathā ciramiha viṭapodare nikuñje'phalaprāptilakṣaṇarahitaṃ ciraṃ kiṃ avasaṃ kimuṣitāssi | kva sati | khalahala-
viparītācaraṇeti madīyameva daivaṃ balavattaramityāha-he sakhi, paśya jānīhi | bahutaraṃ jñāsyasi vā | idaṃ hṛdayaṃ ceto yāsyati | kiṃbhūtaṃ cetaḥ | svayaṃ sphuṭadvidalat | utprekṣate | utkaṇṭhārtibharādiva priyamilanecchāpīḍābharādiva | anyo'pi artibharatāpito vidīryata eva | kiṃbhūtaṃ cetaḥ | ādyapriyasaṅgamāya dayitasya guṇaiḥ ākṛṣyamāṇaṃ mayā nirudhyamānamapi nīyata eva | ādyāni ca tāni priyāṇi ca teṣāṃ tairvā saṅgamaḥ | tasyāyaḥ prāptiḥ tasmai tena dayitaḥ | tasya vā | ādyapriyasaṅgame nimitte ayena śubhāvahena vidhinā dayitasya | athavā ādyapriyasaṅgamāyeti caturthyantaṃ bhinnapadam | etaduktaṃ bhavati | harisaṃgame pūrvānubhūtasmaraṇādidaṃ ceto yāsyatyeva na te dūṣaṇaṃ na mama | so'pi nopālambhamarhati | vidheḥ parāṅmukhatvāt | athavā evaṃvidhamidaṃ ceta eva yāsyati jñāsyati idameva jñātāsvādanirvṛttimeṣyatītyuparamyate | athādyaṃ paśya | tadguṇairākṛṣyamāṇaṃ sat priyasaṅgamārthaṃ yāsyati || atra śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ | utprekṣottare ca |
tāneva dayitasya suratasauśīlyādikānguṇāna-
21.8
dharasodare duṣṭe balabhadrabhrātari kāmapi ātmasadṛśaṃ khalāṃ sudṛśaṃ lakṣaṇayā virūpanetrāṃ ramamati sati | atra haladharaśabdo māmanukūlāṃ vihāyānyāsakto'nyāṃ ramamāṇasya tasya pāmaratvaṃ dyotayati | īdṛśasyāsya pratīkṣāyāṃ vidagdhayā na sthātavyamiti bhāvaḥ|
7|| api ca | iheti | kavirājajayadevake kaliyugena racitaṃ duritaṃ na vasatu na tiṣṭhatu | kiṃbhūte rasabhaṇane rasoddīpake | karttari lyuḥ | punaḥ kiṃbhūte | kṛtahariguṇane kṛtaharikathābhyāse | punaḥ kiṃbhūte | madhuripupadasevake | atha ca iha rasabhaṇane iti prabandhaviśeṣaṇatvena yojanīyam | iyamaṣṭapadī stutinindāparatvena boddhavyā || tathāca saṅgītarāje 'drutamaṇṭhena tālena drutenaiva layena ca | mallāre rasarāje syātpadānāṃ saṃtateḥ punaḥ | svaragrāmastathā pāṭāstenā api yathākramam | harirasamanmathāyastilakaḥ prabandharāṭ' || iti harirasamanmathatilakanāmā pañcadaśaḥ prabandhaḥ || kṛṣṇānagamane hetuṃ dūtīviṣādopanayapuraḥsaraṃ sotkaṇṭhā rādhā prakaṭayati—nāyāta iti | he sakhi, rādhe, sa mayā bahupreyasyāpi āhūtaḥ paraṃ nirdaya iti nāyātaḥ | atha rādhāha—he dūti, sa yadi śaṭhaḥ dhūrtaḥ tarhi kiṃ dūyase tvaṃ mā viṣādaṃ kārṣīḥ | tvaṃ dūtīkarmaṇyeva prabhuḥ || dūtyāha—he rādhe, ahaṃ ata eva dūye | sa bahuvallabhaḥ san bahvyo vallabhāḥ preyasyo yasya saḥ svacchandaṃ yathā syāttathā ramate krīḍati | punā rādhāha—tatra te kiṃ dūṣaṇaṃ na hi tvaṃ
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit