Gita Govinda 38
Rasikapriyā 38
- Language
- Sanskrit
38.1
suprītam| prītipare hi nāthe vijñaptiḥ siddhimetīti nītividaḥ | atha saha hāsena varttata iti rādhāviśeṣaṇamānandeneti vacane hetuḥ | kilakṣaṇā rādhā | saṃbhogāvasāne nitāntamatiśayena khedaṃ prāptamaṅgaṃ yasyāḥ sā tathā | iyaṃ pathyā āryā chandaḥ |
8 || atrānvayasaukaryārthe pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate || nijagādeti | sā rādhā vakṣyamāṇaṃ provāca | kka sati yadunandane krīḍāṃ kurvati sati | kiṃbhūte | hṛdayānandakāriṇi | iti dhruvaḥ || atha padāni | kuru yadviti | he yadunandana, atra stanakalaśe candanavacchītalatareṇa kareṇa kastūrikayā patrāvalyādi racaya | kiṃbhūte kucakalaśe| kāmasya jayajjayārthamaṅgalakalaśasadṛśe | maṅgalārthakalaśo hi payaḥpūrṇo bhavati sunīlāmrapallavairupacitaśca | evamatra payodharasaucitī | anena mayūrapadakaṃ nāma nakharakṣataṃ vyajyate | yathā cāha vātsyāyanaḥ-'nānyatpaṭutaraṃ kiṃcidrāgasyāsti vivarddhanam | nakhadantasamutthānāṃ karmaṇāṃ gatayo yathā' || iti |
api ca | alikuleti | he priya, locane punarnūtanakajjalalekhāṃ kuru | kiṃbhūtamañjanakam | bhramarasamūhasya tiraskārakam | kiṃbhūte locane | kāmabāṇānāṃ mocana iti kaṭākṣavikṣepairupalakṣite | punaḥ kiṃbhūte | tvadadharacumbanena lambitaṃ prasṛtaṃ kajjalaṃ yatra | anena rāgasaṃdhukṣaṇārthaṃ nayanayoścumbanamuktam |
38.3
bhramaracayamiti | mama saṃmukhe mukhe ruciraṃ manoharamalakaṃ cūrṇakuntalaṃ parikarmaya bhūṣaya | kīdṛśamalakam | narmajanakam | kīdṛśe mukhe | vimale nirmale | punaḥ kīdṛśe | jitakamale jitaṃ tiraskṛtaṃ nijaśobhayā kamalaṃ yena tādṛśe | kīdṛśamalakam | suciraṃ cirādupari mukhasyopari bhramaracayaṃ bhramarasamūhaṃ racayantam | svakāntyā bhramarabhramaṃ janayantamityarthaḥ |
38.4
nayanakuraṅgeti | he śubhaveśa | śubhaḥ śobhano veśo'laṃkaraṇaṃ yasya tādṛśa | mama śrutimaṇḍale karṇapradeśe kuṇḍale viniveśaya arpaya | kīdṛśe śrutimaṇḍale | nayane eva yau kuraṅgau mṛgau | ativegavattvāt | tayostaraṅgasya yo vikāsaḥ prasaraṇaṃ tasya nirāsakare nirāsakāriṇi nayanayordairdhyaviyogakāriṇi | anyathā kiyahūraṃ tayorvṛddhiḥ syādityarthaḥ | punaḥ kīdṛśe śrutimaṇḍale | manasijasya kāmasya yaḥ pāśo'straviśeṣastasya vilāsadhare tallīlābhṛti |
mṛgamadeti | he kamalanayana padmamukha, alikarajanīkare alikaṃ lalāṭameva rajanīkaraścandrastasmin | tilakaṃ kuru | kīdṛśaṃ tilakamū | mṛgamadarasavalitaṃ mṛgamadarasena kastūrīrasena valitaṃ nirmitam | punaḥ kīdṛśaṃ tilakam | vihitakalaṅkakalam | vihitā kalaṅkasya lāñchanasya kalā śobhā yena tādṛśam | atra kamalānaneti viśeṣaṇena ānanarūpakamalavirodhinyalikarūparajanīkare mṛgamadatilakacchalena kalaṅkadānamucitameveti dhvanitam | kīdṛśe alike | viśramitaśramaśīkare viśramito viśrāmaṃ prāpito yaḥ śramastajjanitaḥ śīkaro'mbukaṇo yatra tādṛśe 'like | atra viśramitatvena
38.8
alikamaṣṭamīcandreṇopamīyate, kastūrīviśeṣakaṃ kalaṅkenetyupamālaṃkāraḥ | kiṃbhūte mukhe | viśrāmitāḥ śāntimitāḥ śramajalakaṇā yatra | etena punaruddīpanavibhāvāḥ sūcitā bhavantīti |
5|| api ca | mama rucira iti | he mānada māninīmānakhaṇḍana, atha ca he pūjāprada, mama cikure kusumāni kuru | kiṃbhūte cikure | rucire ruciprade | punaḥ kiṃbhūte | manasijaḥ kāmastasya dhvajaḥ | tatra cāmaravaccāmarastasmin | punaḥ kiṃbhūte | saṃbhogena gvalite visaṃkule | punaḥ kiṃbhūte | manohare | punaḥ kiṃbhūte | śikhaṇḍino mayūrasya śikhaṇḍakaṃ barhasāraḥ | tasya ḍāmare bhayade | jetarītyarthaḥ | rāsakacchandaḥ |
6 || api ca | sarasaghana iti | he śubhāśaya śobhanahṛdaya | atha śubha ā sāmastyena śayaḥ karo yasya | maṇiraśanādīnāṃ karasādhyatvādayamartho yuktaḥ | mama jaghane śroṇyāṃ maṇimayā rasanā ca vasanāni ca ābharaṇāni ca vāsaya niveśaya | kiṃviśiṣṭe jaghane | sarasaṃ ca taddhanaṃ ca | snigdhasāndre | punaḥ kiṃviśiṣṭe | śambaradāraṇaḥ kāmaḥ sa vāraṇa iva tasya nivāsārthakandara iva kandare | punaḥ kīdṛśe | sundare manohare | gajagatītyādi anukūlo nāyakaḥ | pragalbhā nāyikā| saṃbhogaḥ śṛṅgāraḥ |
7 || api ca | śrījayadeveti | he yadunandana | maṇḍana iti | maṇḍananimittaṃ hṛdayaṃ sadayaṃ kuru | dayāparo bhūtvā maṇḍanāni vidhehītyarthaḥ | kiṃlakṣaṇe maṇḍane | rucire jayadevapatnīsakāśādu-
idānīmaṣṭapadyuktameva ślokenāvatārayati—racayeti | pītāmbaraḥ śrīkṛṣṇa iti rādhayā nigaditaḥ prītaḥ sanyathā nigaditaṃ tathā sarvamakarot | apiśabdasamucciyataṃ yadyattadabhīṣṭaṃ tattadakarodityapiśabdārthaḥ | itīti kim | he yadunandanetyanuṣaṅgaḥ | kucayoḥ patraṃ patravallīṃ racaya | anu ca | kapolayormakarikādi citraṃ racaya | jaghane śroṇyāṃ mekhalāmāropaya | anu ca | mugdhasrajā manoharamālayā kabarībharaṃ kalaya bandhaya | anu ca | valayaśreṇīṃ pāṇau kalaya | anu ca | pade maṇimayanūpurau kalaya | atra yathāsaṃkhyamalaṃkāraḥ | hariṇīvṛttam | pragalbhā nāyikā | tallakṣaṇam—‘labdhvā patiṃ pragalbhā syātsamastaratakrīvidā | ākrāntanāyakā bāḍhaṃ virājadvibhramā yathā’ || ‘svāminbhaṅgurayālakaṃ satilakaṃ bhālaṃ vilāsinkuru prāṇeśa truṭitaṃ payodharayuge hāraṃ punaryojaya | ityuktvā suratāvasānasukhitā saṃpūrṇacandrānanā spṛṣṭā tena tathaiva jātapulakā prāptā punarmohanam ||’ dakṣiṇo nāyakaḥ | ‘yo
38.9
tkarṣaprade | punaḥ kiṃlakṣaṇe | śrījayadevavacasiṃ viṣayabhūte | athavā caśabdamadhyāhṛtya maṇḍane jayadevavacasi ca hṛdayaṃ sadayaṃ kurviti vyākhyeyam | anyāni padāni ubhayaviśeṣaṇatvena yojanīyāni | kiṃlakṣaṇe vacasi | sahṛdayālaṃkaraṇe | jayadevavacasi kiṃviśiṣṭe | usra···tasmin | haricaraṇasmaraṇamevāmṛtaṃ tatra kṛto yaḥ kaluṣajvaraḥ roṣarūpasaṃtāpaḥ sa eva saṃjvaraḥ | tasya khaṇḍane | haricaraṇasmaraṇāmṛtena pāpakhaṇḍane vacasītyarthaḥ | athavā haricaraṇasmaraṇāmṛtena kṛtaṃ pāpasya khaṇḍanaṃ yena vacasā tasmiṃstādṛśe |
idānīṃvidvatprārthanāvyājena ātmapraśaṃsāṃ tanute—yadgāndharveti | he sudhiyaḥ, jayadevapaṇḍitakavestatsarvaṃ gītagovindataḥ | atra tasil sārvavibhaktikatvātsaptamyarthe upapattiḥ | gītagovinde pariśodhayantu śuddhaṃ kurvantu | atha gītagovindādeva śuddhaṃ jānantu | atra 'yadyapi saṅkhyāvānpaṇḍitaḥ kaviḥ' iti ekārthaparyavasāyitvaṃ tathāpi ‘vikartanastamasāṃ' ityādivatpaṇḍiteṣvapi kaviḥ krāntadarśīti viśeṣaṇaparaṃ boddhavyam | taditi kim | yadgāndharvakalāsu kauśalam | gāndharvo mārgadeśīvat | tasya kalā aṅgavinyāsavaicakṣaṇyādikāḥ | tatra kauśalam | tatra gāndharvasya svapadātmakatvena mārgakatvāt | atra saṃbhavitve'pi kevaladeśyāṃ gandharvaśabdavṛttirupacāravṛttyā boddhavyeti susthitam | anu ca yacca vaiṣṇavamanudhyānam | anu ca cintanam| anu ca yacca śṛṅgārasya vivekaḥ saṃbhogavipralambhatvena pṛthagbhāvastasya tattvaṃ samyaktvena nirūpaṇam | tasya racanāviśeṣavanti yāni kāvyāni teṣu yallīlāyitaṃ vilasitamiti yāvat | etāvatā gāne viṣṇubhaktau śṛṅgārasannirūpaṇe ca yadetasya kāvyakauśalaṃ tatsānandāḥ sudhiyo'smādeva prabandhātpariśodhayantu | kiṃbhūtasya kaveḥ | kṛṣṇe ekatāna ekāgracitta ātmā svarūpaṃ yasya | tathāvidhasyetyarthaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | vaidarbhī rītiḥ | ārabhaṭī vṛttiḥ |
38.10
( atra 'śrībhojadeveti' ślokasya ṭīkā nopalabdhā ṭīkādarśapustake
38.11
gauravaṃ bhayaṃ prema dākṣiṇyaṃ pūrvayoṣiti | na muñcatyanyarakto'pi jñeyo'sau dakṣiṇo yathā’ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit