Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 10

Śrutirañjanī 10

Language
Sanskrit

Contents

10.8.1

stanavinihitamiti || idaṃ rūpakatālena saha deśākṣīrāgeṇa gīyate | deśākṣīrāgeṇa gīyata iti datturaya bhāvaḥ | mitreṣu strīrāgopyastīti sūcayitumiti¹ | tālalakṣaṇaṃ likhitam | atra rādhikā ityārabhya keśavetyantaṃ dhruvapadam | he keśava, kṛśā virahavedanayā durbalā tanuḥ yasyāssā ; kṛśatanurīti vidheyaviśeṣaṇaṃ vā | tava virahe viśleṣe sati stanavinihitaṃ kucayoralaṅkṛtam | udāramapi atyantalāghavamapi hāraṃ muktāhāraṃ ati bhāramiva manute budhyate | bhavaccittānurañjanaikaprayojanasya hāradhāraṇasya bhavadviraheṇaiva nairarthakyaṃ manyata ityarthaḥ | udāramityatrāpiśabda itareṣāṃ bhūṣaṇānāṃ dhāraṇe āsaktiḥ kaimutikanyāyasiddheti sūcanārthaḥ | sarasamiti || he keśava, taba vigrahe sā rādhā sarasaḥ dravaসহিতḥ 'śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasa' ityamaraḥ | sa cāsau masṛṇaśca snigdhaśca anenātigrāhyatvamuktaṃ bhavati | 'cikkaṇaṃ masṛṇaṃ snigdha' mityamaraḥ | etādṛśamapi malayajapaṅka candanarajaḥ, vapuṣi śarīre viṣamiva kālakūṭamiva¹ tadaiva² māṃ mārayiṣyatīti śaṅkāsahitaṃ yathā tathā paśyati ālocayati | tātkālikatāpanivartakamapi candanaṃ viṣamiva necchatītyarthaḥ | śvasiteti || ³ he keśava sā rādhikā tava virahe śvasitapavanaṃ niśvāsavātaṃ anupamapariṇāhaṃ anupamavistāraṃ amitaviśālaṃ sarvāṅgīṇamityarthaḥ³ | madanadahanamiva smarānalamiva sadāhaṃ satāpaṃ yathā tathā vahati dhatte | tava virahe nirantarasañjātaniśvāsaparamparābharā tiṣṭhatītyarthaḥ |

10.8.2

diśīti || he keśava sā rādhā tava virahe vigalitaṃ apagalitaṃ nāla vṛntaṃ prasavabandhanamityarthaḥ, yasya tādṛśaṃ, ‘nālo nālamathā'striyām’ ityamaraḥ | idaṃ tu diśi vikiraṇasambandhārthamityavagantavyam | nayanapakṣe nālaśabdena sauṣṭhavāpādakasirāviśeṣo⁴ grāhyaḥ | etādṛśaṃ nayananalinaṃ netrapadmākhyaṃ karma jalakaṇā aśrubindavaḥ teṣāṃ jālaḥ samūhaḥ tatsahitaṃ yathā tathā | diśi diśi pratidiśaṃ, kirati vikṣipati | nakhāgrairaśrubinduprakṣepapūrvakaṃ tavāgamanamārgadigavalokanaṃ⁵ ⁶kurvatī satītyarthaḥ⁻⁶ | sajalakaṇajālamityetannayanakamalaviśeṣaṇaṃ vā | vigalitanālamityetanna viśeṣadyotanārtham¹ | tathā ca kamalasya vikiraṇaṃ nayanopamānaṃ kartuṃ sambhavati | bhavadāgamanaparyantaṃ galadaśrudhārairāsta iti tātparyam | nayanaviṣayamiti || he keśava sā rādhikā tava virahe nayanaviṣayamapi netragocaraṃ purataḥ paridṛśyamānamapi kisalayatalpaṃ pallavaśayanaṃ 'pallavo'strī kisalaya' mityamaraḥ | vihitaḥ prajvalito yo hutāśano vahniḥ tatkalpaṃ tatsaddaśaṃ gaṇayati | kalayatīti keṣucit² pāṭhaḥ | manuta ityarthaḥ | atra pallavānāṃ aruṇatvāt³ uddīpakatvena tāpakāritvācca hutāśanasāmyaṃ jñeyam | tava viyoge sukhagoṣṭhī pūrvanidrāyā abhāvāt śayanamapi nāṅgīkarotīti bhāvaḥ | anena caturthāvasthā sūcitā 'dṛṅ‍manassaṅgasaṃkalpau jāgaraḥ kṛśatā'ratiḥ | hītyāgonmādamūrcchāntā ityanaṅgadaśā daśa' iti | saṅkalpaḥ kṛśatā'ratiriti cāpi pāṭhaḥ⁴ aratistu sarvatra samaḥ |

10.8.3

tyajatīti || he keśava, seyaṃ rādhā | sāyaṃ śuklapakṣatithiṣu sāyaṅkālaḥ | alolaṃ acañcalaṃ sthiramiti yāvat | bālaśaṃśinamasaṃpūrṇaṃ candramasamardhacandramiva | pāṇitalena karatalena⁵ kapolaṃ na tyajati na muñcati | karatalanihitakapolā jātetyarthaḥ | alolamityetat candracāñcalyasya apratyakṣatvāt uktamiti jñeyam | kriyāviśeṣaṇaṃ vā | alolaṃ acañcalaṃ yathā bhavati tathā | pāṇitalena kapolaṃ na tyajatītyarthaḥ | yathā śuklapakṣasāyaṃkālaḥ ⁶bālacandrāvinābhūtaḥ tathā rādhāpi bhavadviyogakālamārabhya karatalāvinābhūtakapolā jātetyupamā⁶ | atra vadanasya paripūrṇaśaśikalpatvāt tadekadeśa- kapolasyāpi candraikadeśasāmyaṃ yuktamiti bālaśaśinamityuktamiti jñeyam | atra vyabhicārī bhāvaḥ pratipādyaḥ | haririti || he keśava, sā rādhā viraheṇa durantabhavadviyogena vihitamāsannaṃ maraṇaṃ yasyāḥ tādṛśīva ; nikāmamatyartham | sakāmaṃ bhavatsaṃyogābhilāṣasahitaṃ yathā tathā | haririti harirityanena prakāreṇa japati | 'mahatyāṃ āpadi samprāptāyāṃ smartavyo bhagavān hari 'riti, purāṇavacanārthaṃ manasi nidhāya sarvaduḥkhahāritvena anvarthasaṃjñakaṃ bhavantameva nirantaraṃ smaratītyarthaḥ | atra sakāmaṃ nikāmamiti śabdato virodhaḥ | atha vastuvirodhaparihāro varṇita eva | śrī jayadeveti || iti pūrvoktaprakāreṇa jayadevena bhaṇitaṃ gaditam | keśavasya padaṃ caraṇayugalaṃ upanītaṃ bhaktyā prāpitaṃ, tasmai 'samarpitamityarthaḥ | etādṛśaṃ gīta sukhayatu gātṝṇāṃ śrotṝṇāñca ānandaṃ karotvityarthaḥ | evaṃ rādhāvirahavedanāyāṃ vijñāpitāyāmapi acalitahṛdayaṃ śrīkṛṣṇamupālabhate ||

10.8.4

surāsuramiti || daivatabṛndena devatāsamūhena vandyaḥ namaskāryaḥ samastāmarebhyaḥ paramakāruṇikatvena sarvadevatāsevya ityarthaḥ | anena agatikānāṃ tvameva gatiriti sūcitamiti sambodhanam | kvacit 'daivatavaidya hṛdya' ti pāṭhaḥ | tadā daivatamiṣṭadevatā sā cāsau vaidyaśca svanāmadvārā saṃsārapramukhanikhilāmayanirvartakāgadaṅkāratyarthaḥ | uktaṃ ca 'acyutānantagovindanāmoccāraṇa bheṣajāt | naśyanti sakalā rogāḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham iti | ata eva hṛdyaḥ daivatatvāt vaidyatvāt ca tasya hṛdyatvaṃ jñeyam¹ | ²athavā 'daivatavaidyahṛdye 'tyekaṃ padam | tadā daivatavaidyāvaśvinau | tato'pi hṛdyaḥ ; tau vyādhimātrameva nivartayataḥ, bhavāṃstu ādhiṃ saṃsārarūpamahāvyādhiśva nivartayatīti tasya tābhyāmadhikatvoktiḥ | athavā daivatavaidyāviva hṛdyaḥ etādṛśopendra he indrāvaraja 'upendra indrāvaraja ' iti kośarītyā² ca upendreti sambodhanam | daivatavaidya hṛdyeti padaccheda pakṣe ³yadā hṛdyetyetadaṅga viśeṣaṇaṃ tadāyamarthaḥ³ | hṛdyaṃ rogiṇaḥ sevākāle pariṇāmakāle hitaṃ idaṃ tu sarvadeti tasya hṛdyatvamalaukikamiti rahasyam | etādṛśaṃ yat tvadaṅgasaṅgāmṛtaṃ bhavadaṅgāśleṣasudhā, tanmātranivartyavyādhikaṃ na tu śarīrāyāsasādhyamadhikamapyauṣadhajālaṃ cikityasyārogamityarthaḥ | atra mātraśabdo ghuṭikāparaṃtvenāpi yojanīyaḥ | vaidyaiḥ mātraśabdasya auṣadhaparimāṇe prayogāt | etena ⁴prakṛtāgadaṅkārasya anāyāsaḥ sūcitaḥ⁴

10.8.5

etādṛśīṃ rādhāṃ vimuktabādhāṃ¹ tyaktapīḍāṃ yadi na kuruṣe na karoṣīti kriyāpadasya kartṛgāmitvāt ātmanepadam | 'svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale², ityādinā ca ātmanepadaṃ siddham | tarhi 'vajrādapyadhikaḥ dāruṇaścāsi śakravajrādapi³ atikaṭhinahṛdayo jāto'si ityarthaḥ | tathā ca nikhilanigamapurāṇaprasiddhabhavadīyaparamakāruṇikatvaṃ vyāhataṃ⁴ syāt | tataśca⁵ tadrakṣaṇasya tvayā śīghraṃ anugrahaḥ karttavyaḥ | anyathā mahatī apakīrtiḥ syādityarthaḥ | vajrādati iti keṣucit pāṭhaḥ | vajrādapīti ca⁶ pāṭhaḥ | sa tu na svaramaḥ | cāturyārthe kavivivakṣitastrīliṅgapratītiḥ⁷ chandovirodhāt | vṛttamupendravajrā | tallakṣaṇaṃ tu 'upendravajrā jata jāstato gā⁸, viti | asmin vṛtte padānte gurudvayaṃ prayoktavyam | 'dāruṇo'pītyatra yadyapyante gururna bhavati | tathāpi 'vā pādānta⁹, iti 'laṣāṃgurutvaṃ ¹⁰ce, ti cchandaśśāstrādikalpita gurutvamanusaṃdheyam || he svarvaidyapratima, svarvaidyayornāsatyoḥ aśvanīsutayoḥ pratimā sāmyaṃ yasya tasya sambuddhiḥ | 'svarvaidyāvaśvanīsutā' vityamaraḥ | sā rādhikā tvadekāyattacittena tvadāgamanārthinī satī romāñcena ānandasañjātapulakena vyāptā bhavati | evaṃ tvadekāyattacitteneti sarvatrānusandheyam | bhavantaṃ smṛtvā smaraṇaṃ prāpya vilapati jalpati | tvada............bhāṣaṇatatparāstīti ; bhāṣate ityarthaḥ | atyāsakteti bhāvaḥ | utkampate tvadaṅgasaṅgābhāvāt utkṛṣṭaṃ vepate iti yāvat | bhrāmyati tvadvinābhāvena ākulā satī paribhramatītyarthaḥ |

10.8.6

dhyāyati nirantaracittasaṃsthatvāt tvāmeva dhyāyati, udbhramati dṛggocarajanaṃ bhavantamiti kṛtvā bhrānti gacchati | prakṛṣṭena mīlati tvaddhyānena netronmīlanaṃ karotītyarthaḥ | patati me'nyo nāstīti buddhyā bhūtale patatītyarthaḥ | kiñca unmādya unmādāvasthāṃ prāpya mūrcchati, api ca visaṃjñā bhavati | īdṛgavasthāmupagamya mūrcchāmājagāma ityapiśabdārthaḥ | etādṛśi pūrvoktaguṇasampanne atanujvare na vidyate tanuryasya so'naṅgaḥ tasya jvaraḥ, tasmin virahajvara ityarthaḥ | atanuścāsau jvaraśceti karmadhārayasamāsena adhikajvara iti ca gamyate tasmin viṣaye, varatanuḥ, rasaiḥ śṛṅgārādirasaiḥ tvaṃ prasīdasi cet jīvet | anyathā tyaktā yadi anāyakā gatyantarābhāvā satī kathaṃ jīvet | na jīvatītyarthaḥ | yathā loke etādṛśādhikajvare vidyamānajanaḥ rasaṃ auṣadhaviśeṣaṃ vinā na jīvati tadvadiyamapi bhavatkaṭākṣavīkṣaṇarasaṃ vinā na jīvatītyarthaḥ | svarvaidyapratima ityetadviśeṣaṇaṃ jaganmohanākārarūpadyotanārtham | athavā svarvaidyāḥ amṛtarūpauṣadhena jīvayituṃ samarthāḥ | tadvadasyāpi tatsāmarthyaṃ vartata ityarthaḥ | vṛttaṃ tu śārdūlavikrīḍitam | 'sūryāśvairmasajāḥ statāssaguravaśśārdūlavikrīḍitam' 1 iti lakṣaṇāt || tasyā eva ceṣṭāntaraṃ darśayati kandarpeti ||

10.8.7

he keśava, kandarpeṇa kāmena kṛto jvaraḥ kandarpajvaraḥ tena sañjvaraḥ samyaktāpaḥ, ubhayatra 'tṛtīyā tatkṛtārthene'2 tyādinā samāsaḥ | tena ñjvareṇasa ākulā vyākulā tanuryasyāḥ tathāvidhāyāḥ cetaḥ cittaṃ kartṛ | ciraṃ cirakālaṃ candanacandramaḥkamalinīnāṃ pāṭīrasudhākarapadminīnāṃ cintāsu vicāragoṣṭhīṣu satīṣu santāmyati glāniṃ nivartakauṣadhajāte sambhavatyapi na kevalaṃ glāniṃ jahāti, parantu adhikāṃ glāniṃ prāpnotītyarthaḥ | teṣāmuddīpakatvāditi bhāvaḥ | tarhi daśamāvasthaiva syāt kimityāśaṅkyāha—kintviti | kintu klāntivaśena glānihetunā kṣīṇā prāṇamātrāvaśiṣṭā, sā rādhā śītalataraṃ atyantaśītalaṃ ekamevādvitīyaṃ na tu pūrvoktacandanādivattritvayuktamityarthaḥ | tvāṃ bhavantaṃ rahasi ekānte vikṣeparāhityasūcanārthametadviśeṣaṇam |3 sthitā vartamānā kṣaṇamalpakālameva na tu candanādicintāyāmiva cirakālam | 'atyantasaṃyoge dvitīyā'4 | dhyāyantī satī kathamapi atiprayāsena prāṇiti jīvati | etadāścaryamadbhutam | cirakālamaṃtarśītalacandanāditritayaviṣayacintāyāmapi¹ yā glāniṃ na jahāti ; kiñca na ca jīvati kila ; sā kṣaṇamātraṃ śītalamekākinaṃ ca tvāṃ dhyātvā glāniṃ jahāti ; prāṇiti cetyetad mahadāścaryamityarthaḥ | loke'pi hi auṣadhaṃ hitaṃ pītaṃ sat santāpanivartanadvārā prāṇino jīvayati | atra tu auṣadhadhyānāt tāpo gacchati ; prāṇiti | evamanyatrāpi dhyātād auṣadhāt āyāso² na gacchati | na jīvati ca atra tu tāpo gacchati, prāṇiti cetyetadāścaryamityarthaḥ ||

10.8.8

sarvadā tvadekāyattaṃ tasyāḥ jīvitamiti tātparyam | prāṇiti ityatra 'rudādibhyaḥ sārvadhātuke,³ itīḍāgamaḥ | atra sāmagryāṃ satyāmapi kāryānutpatterviśeṣoktiḥ | kāraṇena vinā kāryotpatteḥ vibhāvanā ca| taduktaṃ — 'kāraṇena vinā kāryotpattiḥ syādvibhāvanā, tatsāmagryāmanutpattirviśeṣoktirnigadyata ,⁴ iti || punarapi tasyā eva vṛttāntaṃ sāścaryamāha kṣaṇamapīti || he keśava, nayanayornimīlitaṃ nimeṣaḥ, bhāve niṣṭhā, tena khinnayā bhavaddarśanapratibandhakanimeṣaduḥkhitayetyarthaḥ | evaṃvidhayā yayā rādhayā te viraho viyogaḥ, virahalakṣaṇaṃ tu 'kālakṣepastu samprāptaḥ kāryādvā ratitandrayā | ekagrāmasthayūnoḥ virahaḥ parikīrtitaḥ' iti | purā prathamakāle kṣaṇaṃ kṣaṇamātramapi 'atyantasaṃyoge dvitīyā', | na sehe na soḍhaḥ; saheḥ karmaṇi liṭ | 'ata ekahal madhye'nādeśāderliṭi', ityetvābhyāsalopau | sā rādhikā idānīṃ te ciravirahe'pi cirakālaṃ tava viprayoge satyapi puṣpitāgrāṃ sañjātapuṣpāgrabhāgāṃ rasālaśākhāṃ uddīpikāṃ sahakāraśākhāṃ, vilokya vīkṣyāpi kathaṃ śvasiti prāṇiti | jīvanahetubhūtabhavatsannidhānābhāve virodhini ca vidyamāne prāṇadhāraṇasyāścaryakaratvaṃ sūcayituṃ kathaṃ śabdaprayoga iti bhāvaḥ | 'āmraścūto rasālo'sau sahakāro'tisaurabha' ityamaraḥ | ataścāsau śīghrameva tvayā anugrāhyeti tātparyam | vibhāvanālaṅkāraḥ śvasitītyatra pūrvavadiḍāgamaḥ | vṛttaṃ puṣpitāgrākhyam¹ || iti śrī gītagovindavyākhyāyāṃ lakṣmaṇasūri viracitāyāṃ śrutirañjanyāṃ caturthassargaḥ² ||

10.8.9

he sakhi, ahamiha dānīranikuñja eva nivasāmi tiṣṭhāmi | tvaṃ tu rādhāṃ prati yāhi gaccha | tāṃ rādhāṃ madvacanena anunaya madvacanaprakāraṃ² bhavadvacanena prārthayasvetyarthaḥ | anantaraṃ madvacanenaiva tāmānayethāḥ ānaya | athavā anunaya. madvacanenaiva priyapūrvakaṃmadvacanaparipāṭyaiva tāmānayethāḥ ityanvayaḥ | ‘ānayaterviddhyādiblack’ | iti pūrvoktaprakāreṇa madhuripuṇā kṛṣṇena, sakhī niyuktā preṣitā manā punarbhūyaḥ etya rādhāsamīpaṃ pratyāgatya ³vyāvṛtyāgateti yāvat³ | rādhāṃ svayamidaṃ vakṣyamāṇaṃ jagāda uktavatī | idaṃ jagādetyuktam | tatprakārameva gītena sphuṭayati | deśīrāgeṇa gīyate | athavā ghaṇṭārāgeṇa gīyate |

Linked texts (1)