Śrutirañjanī
Commentary on Gita Govinda (Gītagovinda)
Commentary on Gītagovinda; also attributed to Tirumalāraya.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1567–1575 CE
- Author
- Lakṣmīdhara
- Extent
- 236 passages, 23,630 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Gita Govinda Shrutirangyani Lakshmidhara By Jayadeva K S Ramamurthi Sanskrit English Kavya Tirupati 1990 Sri… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 1 part
- 2 — 6 parts
- 3 — 1 part
- 4 — 1 part
- 5 — 1 part
- 6 — 1 part
- 7 — 1 part
- 8 — 1 part
- 9 — 1 part
- 10 — 1 part
- 11 — 1 part
- 12 — 1 part
- 13 — 1 part
- 14 — 1 part
- 15 — 1 part
- 16 — 1 part
- 17 — 1 part
- 18 — 1 part
- 19 — 1 part
- 20 — 1 part
- 21 — 1 part
- 22 — 1 part
- 23 — 1 part
- 24 — 1 part
- 25 — 1 part
Text
1.18
ratyalaṅkārasaṅgītaśabdaśāstravicakṣaṇaiḥ | vilokanīyā vidvadbhirvyākhyā'sau' śrutirañjanī |
2.1
meghairiti || he rādhe! yasmātkāraṇādambaramākāśaṃ; meghairvārivāhaiḥ | 'abhraṃ megho vārivāha' ityamaraḥ | meduraṃ snigdhaṃ vyāptamiti yāvat | vartata iti śeṣaḥ2| yasmāttamāladrumaiḥ tāpiñchatarubhiḥ vanabhuvaḥ mārgasthalīvipinabhūmayaśca śyāmāḥ nīlavarṇāḥ; avispaṣṭamārgā iti yāvat | vartanta iti śeṣaḥ | tasmānnaktaṃ rātrau cāyaṃ śrīkṛṣṇaḥ bhīrurbhayaśīlaḥ³, ekākī san pratigantumasamarthaḥ4 athavā ayaṃ naktaṃbhīruḥ rātrāvatibhīruriti yāvat | pūrvoktāmbarameghameduratvādeḥ tvamevainaṃ bhayaśīlaṃ bālakṛṣṇaṃ gṛhaṃ svakīyāvāsamandiraṃ prāpaya naya nayasvetyarthaḥ⁵ | 'gatibuddhī' tyādinā dvikarmakatvam | tvamevetyatra tasyā eva tasminnanurāgadyotanārthaṃ evakāraḥ | ⁶ata eva tayoratra prādhānyena vakṣyamāṇavihāra-
sārasyam¹| itthamanena pūrvoktaprakāreṇa nandanideśataḥ nandasya nandagopasya nideśataḥ śāsanāt niyogāditi yāvat | ‘niyogaḥ syānnideśe'pi saṃyoge gumbhane'pi ce’ ti viśvaḥ| calitayoḥ kālindītaṭanivāsaṃ prati calitayorityarthaḥ²| rādhā nāma kācidgallavāṅganā, mādhavaḥ śrīkṛṣṇaḥ, tayordvayo rahaḥkelaya³ ekāntakrīḍāḥ yamunākūle kālindītaṭapradeśe kuñjāśca drumāśca kuñjadrumāḥ adhvani kuñjadrumāḥ adhvakuñjadrumāḥ, adhvakuñjadrumeṣu prati pratyadhvakuñjadrumam | ‘avyayaṃ vibhaktī⁴’ tyādinā padārthavīpsāyāmavyayībhāvaḥ | adhvani pratikuñjaṃ pratidrumamityarthaḥ | adhvanyapi ekāntakrīḍāssambhavantīti kaviprauḍhiḥ | atraikatra⁵ naikatyena krīḍāyāṃ anye jñāsyantīti bhiyā⁶ atiparicayādaruciriti⁷ nyāyaṃ manasi nidhāya vā⁸ vihārāṇāmabhyāsapravṛttisūcako⁹ vīpsārtha ityavagantavyam¹⁰ | kuñjo nāma latāgṛhaṃ tatra jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | pāko'tra drākṣākhyaḥ, talakṣaṇaṃ tu--‘drākṣāpākassa vijñeyo bahirantaḥsphuradrasa¹¹’ iti | vṛttaṃ śārdūlavikrīḍitam | ‘sūryāśvairmasajastatāssaguravaśśārdūlavikrīḍitamiti¹²’ lakṣaṇāt ||
atha kaviḥ svakavitāyāḥ¹ bījaśuddhiṃ darśayan² cikīrṣitaṃ pratijānīte³—
2.2
vāgdevateti | vāgdevatāyāḥ⁴ sarasvatyāścaritaṃ viharaṇaṃ tena citritaṃ citravatkṛtam | citraśabdāddarśāyajantāt tatkarotīti ṇici karmaṇi ktaḥ | sarasvatīcaritālaṅkṛtamityarthaḥ⁵ | tādṛśaṃ cittasadma cetomandiraṃ yasya saḥ tādṛśaḥ | nirantarasarasvatīnartanaraṅgasthānamānasa⁶ ityarthaḥ | yathā loke kayācitkāminyā vividhaiḥ⁷ śilpaḥ citritaṃ gṛhaṃ sarvānandakaraṃ⁸ bhavati tadvadeva prakṛte'pi dyotayituṃ citritamityuktamiti jñeyam | anena vakṣyamāṇaprabandhānugrāhakasagrasarasvatīprasādassūcitaḥ | iyameva kavitāyāḥ bījaśuddhirnāma | kiñca padmāvatī nāma kave⁹ rnijanāyikā | taduktamanenaiva daśamasarge¹⁰—'jayatu padmāvatīramaṇajayadevakavibhāratībhaṇita' miti | tasyāścaraṇayoḥ¹¹ cāraṇā
nṛtyaviśeṣāsteṣu cakravartī sārvabhaumaḥ tatrātipravīṇa ityarthaḥ | yastvayā ‘dharmaḥ kāryo'nayā saha’ti vacanāt sākalyabhagavadbhaktāgraṇīḥ svāṃ kāntāṃ padmāvatīmeva svenopāsyadevatāyāḥ śrīkṛṣṇasyāgre pūjānte2 pratidinaṃ nartayatītyanusandheyam | etādṛśo jayadevakaviḥ, śriyā yukto vāsudevaḥ śrīvāsudevaḥ | rākṣasavardhārthaṃ vasudevasūnutvenāvirbhūtaḥ puruṣottamaḥ | vasudevasyāpatyaṃ pumān vāsudevaḥ | ‘tasyāpatya’ mityaṇ 3, ‘ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaśce’ti iñaḥ pratiṣedhāt | athavā vasantyasmin bhūtānīti vāsuḥ, sa cāsau devaśceti vigrahaḥ | śrīgrahaṇaṃ tena saha lakṣmyā anapāyitvāduktamiti avagantavyam | yadvā śrīśabdena tatkalpā rādhā kathyate | tasya vāsudevasya yā ratikelayaḥ śṛṅgāraceṣṭāḥ tāsāṃ kathāḥ prabandhānupārūḍhatvena5 lokaprakhyātatayā sthitāḥ tābhirvarṇanaṃ tayā sametaṃ śrīvāsudevaśṛṅgāraceṣṭāvarṇanātmakadityarthaḥ | anena prabandhasya sāphalyaṃ sūcitam | taduktaṃ haribhaktisudhodaye-
sapaṅkā'pi kavervāṇī harināmāṅkitā yadi | sā vāṇī saphalā jñeyā niṣphalā'nyasamāśrayā ||
etaṃ vakṣyamāṇaprabandhaṃ karoti vakṣyati nirmāsyatītyarthaḥ | ‘vartamānasāmīpye vartamānavadvā’ti bhaviṣyati laṭ | etasya upapādyasya prabandhānta-
rgatatvena kāryāparisamāptipratipādane¹laṭaprayogopapattirvā | karotīti prathamapuruṣaḥ rāmaḥ karotītivat kañcana svātiśayaṃ² dyotayati—padyagītātmakaṃ prabandha racayituṃ svayameva³ samartho nānya ityabhiprāyaḥ | vṛttaṃ vasantatilakākhyam | ‘uktā vasantatilakā tabhajā jagau ga’⁴ iti lakṣaṇāt ||
atha kaviḥ svavāgvaibhavasya lokopādeyatāsāmagrīmāha—
2.3
yadīti | atra śloke⁶ śaṛṇumanaśśabdaprayogāt jana tava iti⁷ padadvayamadhyāhartavyam | he jana, tava manaḥ⁸ lokasyāvidyātat kāryāṇi⁹ pāpāni haratīti hariḥ | tasya smaraṇe cintanāirūpe, yadi sarasaṃ sarāgaṃ sābhilāṣamiti yāvat | bhavediti śeṣaḥ | vilāsakalāsu¹⁰ vilāseṣu¹¹ vibhrameṣu¹² kalāsu¹³ kāmakalāsu ca | salalitagīyamānaśaṛṅgāraceṣṭāsviti yāvat | yadi kutūhalaṃ
kautukaṃ syāt | kutūhalaśabdādaśadyac pratyayaḥ | 'kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam' tyamaraḥ | āmuṣmikaihikasaukhyāpekṣā yadi syāditi pādadvayasamudāyārthaḥ | anena lokopādeyatvaṃ sūcitam | tadā tarhi1 madhurāṇi mādhuryaguṇayuktāni komalāni prasādaguṇasampannāni kāntāni ojoguṇasampannāni yāni padāni teṣāmāvalissamūho yatra tādṛśīṃ jayadevasarasvatīṃ jayadevakṛtāṃ prabandharūpāṃ vāṇīṃ śṛṇu ākarṇaya ||
nanu jayadevasarasvatyeva haricaraṇasmaraṇapravaṇaiḥ2 vilāsakutūhalibhiśca3 kimiti śrotavyā ? umāpatidharaprabhṛtīnāṃ4 kavīśvarāṇāṃ vidyamānatvāttadvāṇyeva5 śrūyatāmityākāṅkṣāyāṃ6 teṣāṃ doṣāviṣkaraṇapūrvakaṃ svasya sārasyaṃ darśayati7— vāca iti ||
2.4
umāpatidharo nāma anvarthasaṃjñakaḥ kaścana kaviḥ, vācaḥ vāṇīḥ pallavayati pallavavatīḥ karoti | kevalaṃ mṛdupadavatīṃ kavitāṃ karoti, na tu rasaguṇālaṅkārādisampannāmityarthaḥ | pallavaśabdānmatvarthāntāṇṇici tatkarotīti8 iṣṭha-
vadbhāvena vinmatorluk iti matupo luk | caraṇo¹ nāma kaścana kavīśvaraḥ² | vācāṃ sandarbhaśuddhiṃ padaghaṭanāsauṣṭhavaṃ³ jānīte jānāti | kevalaṃ padaghaṭanāghaṭitāṃ kavitāṃ racayati natvalaṅkārādyalaṅkṛtāmityarthaḥ | śrutidharo nāmānvarthasaṃjñakaḥ kaścitkaviḥ | sa uktakavidvayādatyantāprasiddhaḥ⁴ | ata eva ko'pītyuktam | dhoyī nāma kaścitkaviḥ | sa tu na viśruto na prasiddhaḥ, na digantaviśrāntayaśā⁵ ityarthaḥ | ato durūhahṛte kutarkaṃ vinā | anyārādityādinā⁶ pañcamī | śṛṅgārottarāṇi śṛṅgārapradhānāni⁷ yāni⁸ satprameyaracanāni śrutikaṭutvādidoṣarahitāni nirmāṇāni tairhetubhiḥ ācāryagovardhanaspardhī | ‘ācinoti ca śāstrārthānnācāre sthāpayatyapi | svayamācarate yastu tamācāryaṃ pracakṣate’ ityuktalakṣaṇalakṣito⁹ lokaguruḥ jayadevaguruśca¹⁰ yo govardhanākhyavidvatkaviḥ tasya spardhī tatkalpa ityarthaḥ | ata eva kavīnāṃ kṣmāpatiḥ rājā sakalakavisārvabhauma ityarthaḥ | ata eva ślāghyaḥ loke mahanīyaḥ kavistu jayadeva eva nānya ityarthaḥ | tathā ca jayadevasyaiva sarasvatī śrotavyā na tu umāpatidharādīnāmiti bhāvaḥ |
1raseṣu śṛṅgārarasaḥ pradhānaṃ hareradhiṣṭhānamamuṃ vadanti | uddīpanaṃ tasya ca gītamāhustasmātpraśastaṃ pravadanti gītam ||
2bhaktyā budhāḥ svargadamāmananti || tāmbūlamapyabhisamarpya suvādyanṛtyagītaissutṛptimabhipūjayatāṃ purastāt3 ||
ityādisaṅgītamantraśāstroktavacanaiḥ gītasya sarveśvaraprītihetudvārā svargādiphaladāyakatvapratipādanāt padmāvatīcaraṇacāraṇānukūlaṃ śrotṛcittānurañjanaṃ gītamudāharati—pralayetyādi || gītalakṣaṇaṃ tu—rañjakaḥ svarasandarbha' gītamityabhidhīyate4, 'śrutyanantarabhāvī yaḥ snigdho'nuraṇanātmakaḥ| svato rañjayati śrotṛcittaṃ sa svara ucyate,5 |
prathamaśravaṇācchabdaḥ śrūyate hrasvamātrakaḥ | sā śrutiḥ saṃparijñeyā svarāvayavalakṣaṇā6 | iti ||
2.11.1
ādau daśāvatārān stauti--pralayetyādi || aṭatālena saha mālavīrāgeṇa gīyate | aṭatālalakṣaṇaṃ tu 'laghu drutau laghuścaikaḥ sā bhavedaṭṭatālikā' | mālavarāgasvarūpaṃ tu-- kālaniyamastuḥ-- alaṃ prapañcenātha prakṛtamanusarāmaḥ | pralayeti | tatra keśavetyādi hare ityantaṃ dhruvapadam8, anvarthasaṃjñā aṣṭapadāmanusyūtatvena sarvapadaphalabhāgapūrakatvāt | taduktaṃ saṅgītacūḍāmaṇau-- prabandheṣu dhruvatvena dhruvamityabhidhīyate | svayaṃ tattatprabandhe syādanenaiva hi pūraṇam || iti etadeva bhāṣāyāṃ¹ pallavīti vadanti | evaṃ sarvadhruvapadeṣvavagantavyam |
2.11.2
dhṛtaṃ mīnaśarīraṃ matsyagātraṃ yena sa tathoktaḥ, tasya saṃbuddhiḥ | kaśca brahmā ca īśaśca keśau tāvavati rakṣatīti | ‘mārute vedhasi brahmane puṃsi kaḥ’ ityamaraḥ | kaśca īśaśca tāvavati gacchatīti vā keśavaḥ | svaniyamyatvena tau prāptavānityarthaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | anena niyanturasya devottamatvaṃ sūcitam | ata eva jagadīśatvaṃ tasyeti bhāvaḥ | athavā mugdhasnigdhanīlakuṭilakuntala ityarthaḥ | ²‘vakeśādvo'nyatarasyāmi’ti va pratyayaḥ | anena alaukikaniravadhikātiśayasvābhāvikadivyalāvaṇyamasya dhvanyate² | prakarṣeṇa layo bhūtānāṃ asminniti pralayaḥ ; payāṃsi dhīyante'treti payodhissamudraḥ| pralayaścāsau payosurface(dhi)śceti karmadhārayasamāsaḥ | tasya jale ekārṇavībhūtasamudratoya ityarthaḥ | athavā pralayassaṃhārakālaḥ, tatra jaladhiḥ, tajjale'dhikaraṇe, somakāsureṇa saha magnamiti śeṣaḥ | kiñca uhyante pratyāhiyante³ janāḥ⁴ pāraṃ tīraṃ amībhiriti vahitrāṇi⁵ saṃsārajaladhitārakāṇi | tādṛśāni caritrāṇi karmāṇi vihitāni vidhānakarmībhūtāni⁶ vahitracaritrāṇi yena tādṛśam | sugatiprāpaṇavidhāyakamityarthaḥ | uktaṃ ca⁷ ‘.......tadvijātīnāṃ
2.11.3
niḥśreyasakaraṃ para' miti | atha vā vihitaṃ vahitrasya ¹tārakabhūtaṃ naukādeścaritramiva caritraṃ yena tādṛśam | yathā naukādeḥ samudratārakatvaṃ tathā vedasya saṃsāratārakatvam | ²na vidyate khedo yasminnityakhedaṃ sarvakeśāpahamityarthaḥ | ³tasya kleśāpahatvaṃ niḥśreyasasādhanatvāt⁴ | niḥśreyasasya ca kleśanivṛttyavinābhūtatvāt tadapahartṛtvamavagantavyam | etādṛśavedaṃ' anitaragatikāraṇajñānakāṇḍakarmakāṇḍātmakanigamakadambakam | vedamiti jātāvekavacanam | dhṛtavānasi vedān kukṣau nikṣipya sindhau nimagnaṃ somakāsuraṃ hatvā punarvedān brahmaṇe prādāḥ khalvityarthaḥ | tathā hi śrutiḥ--'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' iti | vihitavicitracaritramiti ca pāṭhaḥ | he jagadīśa jagannātha he hare jaya | duṣṭanigrahaṃ śiṣṭaparipālanaṃ ca kurvan sarvotkarṣeṇa vartasvetyarthaḥ | akhedaṃ dhṛtavānasīti kriyāviśeṣaṇaṃ vā | atha kramaprāptamavatārāntaraṃ prastauti — kṣitiriti || dhṛtaṃ kacchaparūpaṃ kamaṭhaśarīraṃ⁵ yena tasya saṃbuddhiḥ, he keśava, ativipulatare ⁶atyantaviśāle 'atyantārthe taraptamāviti' vaijayantī (?) | dharaṇīdharaṇena nirantarabhūdharaṇena parvatena vā | kamaṭhaśarīrāvatāre mandaradhāraṇaṃ prasiddham | tato jāto yaḥ kiṇaḥ
2.11.4
granthākāraḥ śuṣkavraṇaḥ| 'tṛtīyā tatkṛtārtheneti', samāsaḥ| cakramiva cakrākāraḥ kiṇaḥ 'upamitami²'tyādinā samāsaḥ| tena gariṣṭhe atyantagurau vartuladharaṇīmaṇḍalasantatadharaṇasañjātakiṇadraḍhīyasītyarthaḥ³| tava pṛṣṭhe gātrasyapaścādbhāge kṣitirbhūmistiṣṭhati| akleśaṃ nivasatītyarthaḥ| tena sarvasevyastvamasīti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati — vasatīti| he keśava, dhṛtaṃ sūkararūpaṃ varāhaśarīraṃ yena tasya saṃbuddhiḥ| ⁴-hiraṇyākṣarakṣaḥśikṣaṇāya dhṛtavarāhāvatāra ityarthaḥ-⁴ tava daśanaśikhare daṃṣṭrāgre lagnā āsaktā, madhye lagnetyartha⁵| eva rūpā dharaṇī⁶ kṣitirmedinī| asyāḥ nīlarūpatvaṃ citrarūpatvādityavagantavyam| ⁷-bhūmirūpaṃ catuṣkoṇaṃ pītavarṇasamāyutami-⁷ti| śaśini candramasi nimagnā kalaṅkarekheva vasati tiṣṭhati| yathā candramasi kalaṅko'vabhāsate tathā tava daṃṣṭrāgre dharaṇī rājata ityarthaḥ| kalevetyekaṃ padam| 'ivena samāso vibhaktyalopaśca⁸'| tenāsya ca sarveśvarasya daṃṣṭrāgreṇaiva dharaṇīdharaṇasāmarthyamalaukikarūpaṃ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇānuraṇitavastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati—taveti| dhṛtaṃ naraharirūpaṃ⁹ ākṛtiryena tādṛśa hare he keśava, tava kara eva kamalavaraṃ nīruhaśreṣṭhaṃ tasminnadhi-
2.11.5
karaṇe adbhutamatyantāścaryakaraṃ śṛṅgamagrabhāgo¹ yasya tādṛśam | kiñca dalitaḥ vidāritaḥ hiraṇyakaśipoḥ prahlādapituḥ² tanureva bhṛṅgaścañcarīko yena tādṛśaṃ ; bhṛṅgasamāna hiraṇyakaśipuśarīravidārakamityarthaḥ | nakhaṃ nakhāni ; jātāvekavacanam | vasatīti pūrvagītasya kriyāpadenānvayaḥ³ | atra karasya kamalatvanirūpaṇāt nakhānāṃ dalatvarūpaṇāt hiraṇyakaśiputanoḥ dalāntaravartibhṛṅgatvarūpaṇaṃ⁴ ceti ekadeśavivartirūpakam | tena ca bhagavato nṛsiṃhasyā— laukikaparākramarūpaṃ⁵ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | avatārāntaraṃ varṇayati - chalayasīti | adbhutāyantītyadbhutāḥ ; svapratāpena sarvāścaryakāriṇa ityarthaḥ | adbhutaśabdāttatkarotīti ṇyantāt iṭo lopaḥ | tādṛśānapyasurān⁶ vāmanayatīti adbhutavāmana | mattarakṣaśikṣaketyarthaḥ | kiñca⁷ padnakhānāṃ yannīrudakaṃ brahmakṛtakṣālanena yannakhebhyo galitaṃ⁸ gaṅgākāraṃ jalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ lokānāṃ pāvanaṃ śuddhikaraṇaṃ yena⁹ svapādodakena sakalajanapāpanivartaketyarthaḥ | uktaṃ ca¹⁰— 'ādāvādipitāmahasya niyamavyāpārapātre jalaṃ paścātpannagaśāyino bhagavataḥ pādodakaṃ pāvanam || iti ||
2.11.6
atra niṣiddhasyāpi nakhodakasya śambhvādisakalajanapāvanapratipādanaṃ² bhagavataḥ śrīkṛṣṇasyālaukikamahima sampannatvasūcanārthamityavagantavyam³ | dhṛtaṃ vāmanarūpaṃ yena sa, tathābhūtavikrameṇa⁴ viśeṣeṇa pādavikṣepeṇa trilokīvyāsapādavinyāsenetyarthaḥ | baliṃ balināmānamasuraṃ chalayasi svasthānād bhraṃśayasi | rājyabhraṃśaṃ kṛtvā pātāle pātayasītyarthaḥ | upāyaparākramābhyāṃ dānavamardanatvaṃ⁵ tavaiva nānyasyeti asya sarvotkarṣatvaṃ⁶ sūcitamiti bhāvaḥ | avatārāntaraṃ prastauti-kṣatriyeti | bhṛgupatirjamadagniḥ⁷ tasya rūpamiva rūpaṃ yena sa tathoktaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | dhṛtaparaśurāmāvatāretyarthaḥ | bhṛgupatirūpatvaṃ cāsya 'ātmā vai putranāmāsī'ti⁸ śruteḥ | he keśava, kṣatriyāṇāṃ ⁹jamadagnidrohijātīyabāhujānāṃ yadrudhiraṃ raktaṃ tanmaye tatsvarūpe 'svarūpārthe maya'ḍiti keṣāṃcidvacanānmayaṭ | payasi toye | pāpaṃ eṣāmastīti pāpāḥ pāpakarmāṇaḥ jamadagnivadhakāriṇaḥ kṣatriyā ityarthaḥ | pāpaśabdādarśaādyac pratyayaḥ | apagatā apetāḥ pāpā yasmin karmaṇi tat | kiñca śamitaḥ śāntiṃ¹ gamitaḥ, nāśita iti yāvat | bhavatāpaḥ kṣatriyabādhājanitajanasaṃsāratāpo yasmin karmaṇi tat² | jagadbhūlokaṃ snapayasi abhiṣecayasi | atrāpagatapāpaṃ śamitabhavatāpamiti padadvayaṃ jagadviśeṣaṇatvena³ kaiścidvyākhyātam | tadasvarasam, ⁴snānātpūrvaṃ viśeṣaṇadvayasyāpi aghaṭanāt | avatārāntaraṃ varṇayati⁵—vitarasīti | dhṛtaṃ rāmaśarīraṃ yena | kṛtarāmāvatāretyarthaḥ | he keśava, dikpatīnāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ ata
2.11.7
eva ramaṇīyaṃ sarveṣāṃ manoharaṃ daśamukhasya maulibaliṃ1 śiraḥparamparālakṣaṇopahāraṃ,2 'baliḥ pūjopahārayoriti viśvaḥ | raṇe yudhde3 dikṣu aṣṭadiśāsu vitarasi vidadāsi4 | 5trilokīkaṇṭakadaśamukhanidhanena tadbādhitadikpatīn saṃtoṣayasītyarthaḥ | avatārāntaraṃ varṇayati-vahasīti | dharatīti dharaḥ 'pacādyac' | halasya lāṅgalasya dharaḥ, halaṃ dharatīti vā | 'sīre syāllāṅgalaṃ hala'mityutpalaḥ | balabhadraḥ ; dhṛtaṃ haladharasya rūpaṃ yena tādṛśa he keśava, jaladābhaṃ nīlameghaśyāmalaṃ, kiñca halasya hatirākarṣaṇaṃ tasmādyā bhītistayā militā sānunayamevāgatya6 kaṭipradeśe sthitā yā yamunā kālindī tadābhaṃ tatkalpaṃ, halahatibhītyā kaṭipradeśamāgatya7 vartamānayamuneva bhāsamānamityarthaḥ | etādṛśaṃ vasanaṃ nīlāmbaraṃ, viśade nirmale śāradaśarvarīśakalavat8 dhavala ityarthaḥ | vapuṣi śarīre vahasi dharasi | avatārāntaraṃ prastauti - - nindasīti | ¹dhṛtaṃ budhdaśarīraṃ bauddhamatapravartakamuniveṣagātraṃ yena tādṛśaḥ, sadayaṃ kṛpāparatantraṃ hṛdayaṃ² tatprāṇihiṃsādussahamityarthaḥ³ | etādṛśaṃ hṛdayaṃ ceto yasya he keśava dhṛtabudhdaśarīra, darśitāmuṣmikaphalasādhanatvena vihitaṃ paśughātaṃ yāgīyapaśuviśasanaṃ yena tādṛśaṃ śrutijātaṃ 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta'⁴ ityādi vedavākyakadambakaṃ ahaha dhikdhigiti nindasi | 'yā'hiṃsā paramo dharmastvadharmaḥ prāṇināṃ vadhaḥ' iti yajñavidhervākyakalpanayā hiṃsāpūrvakaṃ vākyajātamapramāṇamiti mandabudhdīn kāṃścidbodhayasītyarthaḥ⁵ |
2.11.8
avatārāntaraṃ varṇayati - mleccheti | dhṛtaṃ kalkiśarīraṃ yena tādṛśa he keśava, mlecchānāṃ mūrkhāṇāṃ devabrāhmaṇabādhakānāmityarthaḥ | teṣāṃ nivahḥ samūhaḥ tasya nidhane māraṇe viṣaye karālamatibhayaṅkaramatikrūramiti yāvat | tādṛśaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ, ¹dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa dhūmaketuḥ | pralayakālavartijvālājālamiva kimapi āścaryaṃ yathā syāttathā | kalayasi bhramayiṣyasi | ‘vartamānasāmīpye vartamānavadve’ti² bhaviṣyati laṭ ³| kimapītyetadavyayam ⁴| mlecchaiḥ dharme mandīkṛte duṣkṛte ca pravardhite sati taddhanmlecchanidhanapūrvakaṃ dharmasaṃsthāpanāya kalkyavatāraṃ kariṣyasīti vākyasamudāyarthaḥ | dhūmaketumivetyekaṃ padam | pūrvavat samāsaḥ | uktaṃ gītaṃ bhagavate samarpayati—śrījayadeveti | dhṛtāni bhṛtāni daśavidharūpāṇi yena sa tādṛśadhṛtadaśāvatāretyarthaḥ | he keśava, udāraṃ dhvaniguṇālaṅkārādisampattyā gambhīramityarthaḥ | ata eva sukhadaṃ sarasacittākarṣaṃ⁵ śubhadaṃ tvadaṅkitatayā⁶ śrotṝṇāṃ gātṛśca⁷ maṅgaladāyakam | ata eva bhavasya saṃsāraduḥkharūpasya sāraḥ, apasaraṇaṃ yasmāttādṛśam | saṃsāra- duḥkhāpahāramityarthaḥ | athavā janmasāphalyakaram | etādṛśaṃ śrījayadevakaveḥ idaṃ pūrvoktadaśāvatāravarṇanātmakaṃ uditaṃ gītarūpaṃ vacanamityarthaḥ | śṛṇu ākarṇaya avabodhaya ityarthaḥ | evamavatārān prastutya anantarakartavyaṃ daśāvatārarūpaṃ kṛṣṇanamaskāramācarati—vedāniti ||
2.12
he keśava, vedān somakāsurāpahṛtānrigamānuddharate uddhartre | tamamuraṃ hatvā tajjalanimagnanigamān punarbrahmaṇe dattavate ityarthaḥ | jaganti lokān vahate lokabhartre ityarthaḥ | bhūgolaṃ saptadvīpasāgaraparvatādisahitabhūmaṇḍalaṃ udbibhrate | pralayakāle daṃṣṭrāgreṇa mahārṇavamagnamedinīṃ udbibhrāṇāyetyarthaḥ | daityaṃ hiraṇyakaśipuṃ dārayate | śatruhiraṇyakaśipuśarīravidāraṇaṃ kurvāṇāyetyarthaḥ | baliṃ balicakravartinaṃ chalayate bhraṃśayate | balau mahattvena sthānabhraṃśamātraṃ kṛtvā taṃ pātālaṃ prati prasthāpayata ityarthaḥ | kṣattriyāṇāṃ jamadagnighātukajātīyānāṃ bāhujānāṃ kṣayaṃ nāśaṃ kurvate kurvāṇāya | sakaladuṣṭakṣatriyāntakāyetyarthaḥ | śatrukṣayamiti ca pāṭhaḥ | pulastyasyāpatyaṃ pumān paulastyaḥ rāvaṇastaṃ jayatīti
tasmai jayate vijayamānāya | halaṃ lāṅgalaṃ kalayate āyudhatvena bibhrāṇāyetyarthaḥ| kāruṇyaṃ karuṇāmnātanvate ātanvānāya | bhūtamātrahiṃsā na kartavyeti sarvaprāṇiṣu dayāṃ kurvate ityarthaḥ | 'kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā' ityamaraḥ | mlecchān sarvadharmavilopakakrūrakarmaṇaḥ¹ | pāpiṣṭhān mūrcchayate vināśayate | evaṃ daśākṛtikṛte daśāvatārakartre daśākāradharāyetyarthaḥ | daśākṛtikṛta ityatra daśa ākṛtīḥ karotīti vigrahaḥ | evaṃvidhāya tubhyaṃ² namaḥ |
evaṃ daśāvatārānupavarṇya tanmadhye svakṛtināyakaṃ śrīkṛṣṇaṃ viśeṣeṇa varṇayati—śriteti | gurjarīrāgeṇa gīyate—
3.8.1
śriteti | aṭṭatālena² saha gurjarīrāgeṇa gīyate³ | tālalakṣaṇamuktam | rāgasvarūpaṃ tu—śyāmā sukeśī malayadrumāṇām , mṛdūllasatpallavatalpayātā⁴ | śrutiḥ svarāṇāṃ dadhatī vibhāgaṃ, tantrīmukhāddakṣiṇagūrjarīyam || atra jayetyādi hara ityantaṃ dhruvapadam | kamalā lakṣmīstasyāḥ kucau stanau tayormaṇḍalaṃ pradeśaḥ agrabhāga ityarthaḥ | śritaṃ sevitaṃ gṛhītamiti yāvat , kucamaṇḍalaṃ yena tasya sambuddhiḥ | kucakalaśe¹ prasāritakarāgra² ityarthaḥ | dhṛte kuṇḍale karṇābharaṇe yena tasya sambuddhiḥ | kiñca kalitā dhṛtā lalitā ramaṇīyā vanamālā mālikāviśeṣaḥ yena tasya sambuddhiḥ | he hare bhaktābhīṣṭadāyakassan sarvotkarṣeṇa varttasvetyarthaḥ | bhaktyatiśayadyotanārthe dviruktiḥ³ | dinamaṇīti | dinamaṇissūryastasya maṇḍalaṃ bimbaṃ, 'bimbo'strī maṇḍalaṃ triṣu' ityamaraḥ | tatkalpaṃ maṇḍanaṃ ābharaṇaṃ yasya tādṛśaḥ | divākaravadvibhāsamānabhūṣaṇa⁴ ityarthaḥ | tasya sambuddhiḥ | athavā⁵ dinamaṇimaṇḍalasya maṇḍanamalaṅkārabhūta iti | ⁶⁻'dhyeyassadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī' tyādyuktyā pāṭho'nyaḥ⁻⁶ | bhavasya saṃsārasya khaṇḍana jñānapradānena bhaktajanasaṃsāraduḥkhanirvartaketyarthaḥ⁷ | 'bhavassaṃsāra janmano'riti vijayaḥ | ata eva munijanamānasaṃ antaḥkaraṇameva mānasasara iti śliṣṭarūpakam | tatra haṃso marālaḥ sa iva vidyotamāna ityarthaḥ | athavā munijanamānaseṣu haṃsassūrya iva | yathā loke bhānurbhā- sate tathā munijanahṛdayeṣu¹ dedīpyamāna ityarthaḥ | munijanasārasahaṃseti ca pāṭhaḥ |
3.8.2
kāliyeti | kāliyasya viṣadharasya sarpasya bhañjana hiṃsana iti yāvat | ata eva janānāṃ rañjana āhlādakara | ata eva yadukulameva nalinaṃ kamalaṃ tasya dineśa sūrya | yadukulakamalollāsahetubhūtetyarthaḥ | duṣṭanigrahaśiṣṭapālanakṣamasya vaṃśahetutvāditi² bhāvaḥ | madhumureti | madhumuranarakāḥ asuraviśeṣāḥ teṣāṃ vināśana nāśaka ; garuḍassuparṇaḥ sa evāsanaṃ vāhanaṃ yasya tasya sambuddhiḥ | ata eva surāṇāṃ devānāṃ kulaṃ samūhaḥ tasya kelayaḥ śṛṅgāraceṣṭāḥ tāsāṃ³ nidānamādikāraṇam | ‘nidānaṃ tvādikāraṇam’tyamaraḥ | pūrvaṃ surakāminīṣu asurairvirodhibhirvandīkṛtāsu surāṇāṃ śṛṅgāraceṣṭābhāvāt⁴ | paścādbhagavatā garuḍavāhanena kṛṣṇena teṣu suravirodhiṣuiirvāpiteṣu surāṇāṃ nivahe⁵ śṛṅgāraceṣṭāsambhavāt tasya nidānatvamiti bhāvaḥ| amaleti | amalaṃ niṣkalaṅkaṃ yatkamalaṃ puṇḍarīkaṃ tasya dalaṃ paṇa tatkalpe locane yasyeti madhyamapadalopisamāsaḥ | kamalapatraviśālanetra puṇḍarīkākṣa ityarthaḥ | ‘dalaṃ parṇa chadaḥ pumān’ ityamaraḥ | kiñca bhavasya saṃsāraduḥkhasya mocana nivartaka ityarthaḥ¹| kiñca trayāṇāṃ bhuvanānāṃ samāhārastribhuvanam; pātrāditvātna strītvam | tribhuvanameva bhavanaṃ gṛhaṃ tasya nidhānaṃ tribhuvanākhyagṛrhanirmāpaka² ityarthaḥ|
3.8.3
janaketi | janakasutāyā³ ākṛtamākāraḥ, bhāve ktaḥ | tadeva bhūṣaṇaṃ yasya tādṛśa | vāmāṅkasthitajanakasutākārakaladhautabhūṣaṇetyarthaḥ⁴| yadvā janakasutayā⁵ kṛtaṃ racitaṃ bhūṣaṇaṃ yasya | janakasutālaṅkṛtasnigdhāṅgetyarthaḥ | jito dūṣaṇākhyo yena tasya⁶ sambuddhiḥ | samare yuddhe śamito mārito daśakaṇṭho rāvaṇaḥ yena sa tādṛśastasya sambuddhiḥ| abhinaveti| dharatīti dharaḥ, pacādyac| abhinavo nūtanaḥ sa cāsau jaladharaśca sa iva sundara¹| nūtanajaladharavanmohana ityarthaḥ| dhṛto mandarākhyo giriryena sa tathābhūtaḥ²| tasya sambuddhiḥ| śriyo mukhameva candraḥ tasya cakoraḥ| yathā³ cakoraścandramarīciṣu sudhāpānena sauhityaṃ labhate tathā ramādharasudhāpānena labdhasauhityetyarthaḥ | śrī jayadeveti| maṅgalaṃ maṅgalahetuḥ| jayadevakaveridamujjvalaṃ dhvaniguṇālaṅkārabhāsuraṃ gītaṃ mudaṃ śṛṇvatāṃ gātṛṇāṃ ca saṃtoṣaṃ kurute karoti | evaṃ sarveśvaraṃ prastutya tasyaiva bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya rādhāpramukhavallavāṅganāviṣayaṃ śṛṅgāraṃ varṇayitukāmaḥ ādau pradhānanāyikārūpalakṣmīviṣayakaśṛṅgāravarṇanāpūrvakaṃ⁶ āśīrvādena śrotṛjanānabhinandayate-padmeti ||
3.8.4
padmāyāḥ lakṣmīdevyāḥ| payodharataṭī kucataṭaṃ tatparisarapradeśaḥ| stanamaṇḍalamivi yāvat| tasya parirambhaḥ āliṅganaṃ tena lagnamāsaktaṃ; saktamityarthaḥ| yatkāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritaṃ cihnitamiti¹ yāvat| ata eva vyaktaḥ bahiravabhāsamānaḥ anurāgaḥ hṛdyāntaritalakṣmīviṣayānuvṛttarāgo yasya tadviva sthitamiti śeṣaḥ| vyaktānurogamivetyekaṃ² padam| ata eva khelan yuvatijanacittacāpalyaniṣpādanārthaṃ sarvatra krīḍan yo'naṅgaḥ tena khedaḥ ratijananadvārā tanniṣpāditāyāsaḥ| tena hetunā khedāmbupūraḥ śramajalapravāho yatra tādṛśam| anenāntaraśṛṅgāraḥ sūcitaḥ| madhusūdanasya³ uraḥ vakṣaḥsthalaṃ vo yuṣmākaṃ priyamabhilaṣitavastujātaṃ anupūrayatu punaḥ punaḥ parivardhayatu| saṃsāraduḥkhāpaharaṇadvārā svadhāmaiva⁴ prayacchatu ityarthaḥ|| evaṃ pradhānanāyakaśṛṅgāramupavarṇya kṛtyardhabhūtaṃ rādhāmādhavavihāraṃ pratijñātuṃ¹ sakhyuktivyājena prastauti—vasanta iti ||
3.8.5
vasante vasantasamaye valantī vardhamānā bādhā virahavedanā yasyāḥ sā tādṛśīm | vasantasyoddīpakatvāt bādhāyā vṛddhiriti bhāvaḥ | ata eva bahu anekaprakāraṃ yathā tathā vihitamācaritaṃ kṛṣṇasya svavallabhasya mādhavasya anusaraṇamanveṣaṇaṃ yayā tādṛśīm | virahavedanādinivṛtteḥ vallabhalābhasādhyatayā tadarthaṃ tanmārgaṇamiti bhāvaḥ | kandarpajvaraḥ virahavedanājanitaḥ kāmajvaraḥ tena janitā utpāditā yā cintā manaḥpīḍā tayā ākulatā vyākulībhāvaḥ| kāryākāryavicārāpāṭavamityarthaḥ | tayā hetunā kāntāre kaṇṭakapāṣāṇādisaṃkīrṇe durgeme pathi vāsantīkusumāni mādhavīlatāprasūnāni | ‘vāsantī mādhavīlate’ tyamaraḥ | tadvatsukumārairatyantakomalaiḥ | bhramaṇāyasamarthairiti yāvat | etādṛśairapi avayavaiḥ caraṇādibhiḥ karaṇaiḥ amandaṃ śīghraṃ yathā bhavati tathā bhramantīṃ paryaṭantīm² | anena kṛṣṇānveṣaṇe atyādaraḥ sūcitaḥ | etādṛśīṃ³ rādhāṃ⁴ sahacarī sakhī sarasaṃ manoharaṃ yathā tathā | idaṃ gīta—5 sahacaryuvācetyuktaṃ, tatprakārameva sphuṭayati|
4.8.1
laliteti | eṣā'ṣṭapadī aṭatālena¹ saha vasantarāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇamuktam | ayaṃ na śuddhavasantaḥ | hindolavasantasyaiva vasantakrīḍoyogitvena parigaṇanāt | taduktaṃ ṛtukrīḍāviveke - vasantacūrṇanikṣepo² malikaireva bhūṣaṇam | hindolarāgagānaṃ ca puṣpāpacaya eva ca | ḍolākelī vivāhaśca mādhavīsahkārayoḥ | aśokavakulādīnāṃ tarūṇāṃ dohadakriye' ti | vasantarāgasvarūpaṃ tu - sikhaṇḍināṃ barhinibaddhacūḍaḥ puṣpan pikaścūtalatāṅkureṇa | bhraman madāvāsamanaṅgamūrtiḥ mato mukundasya vasantarāgaḥ³ || tatra viharatītyādi durante ityantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākriyate | atra kṛṣṇaṃ mṛgāyamāṇāyai rādhāyai sakhī tatkṛtaceṣṭāṃ kathayati - he sakhi rādhe virahijanasya priyeṇa priyatamayā vā viyuktasya janasyetyarthaḥ | idaṃ strīpuṃsasādhāraṇam | durante niravadhike yāpayitumaśakya ityarthaḥ | vasantasyodvejakatvāddhirahijanaṃ prati tasya durantatvamiti bhāvaḥ | iha asmin sarasaḥ virahiyuvatighaṭane caturaḥ sa cāsau vasantaśca tasmin ghaṭanācāturyaṃ cāsya udvejakatvādityavagantavyam | hariḥ patnyādīnparityajya āgatagopikājanavirahatāpān
4.8.2
haratīti hariḥ | yuvatijanena samaṃ saha viharati cūrṇavikṣepādinā krīḍati | na kevalaṃ krīḍāmātraṃ api tu tena samaṃ nṛtyati | krīḍājanitasantoṣeṇa tena saha¹ nṛtyati abhinayatītyarthaḥ | kīdṛśe vasante viharatītyākāṃkṣāyāmāha — laliteti | lalitā ramaṇīyā yā lavaṅgalatā devakusumavallī | 'lavaṅgaṃ devakusuma' mityabhidhānāt | tayā pariśīlanaṃ samparkau yasya² tādṛśaḥ | anena saurabhyaṃ sūcitam | komalaḥ malayācalasthaḥ³ malayasamīraścandanānilo⁴ yasmiṃstathokte | kiñca madhu Netto madhukarāṇāṃ madhuvratānāṃ nikaraḥ samūhaḥ tena karambitāmilitāḥ ye kokilāḥ pikāḥ teṣāṃ kūjitamavyaktaśabdaḥ yeṣu tāni | madhukarajhaṅkārakokilārāvairmukhiratānītyarthaḥ | 'madhuvrato madhukaro madhuliṇmadhupāyinaḥ', 'kokilaḥ pika ityapi', ityamaraḥ | evaṃvidhāni kuñjakuṭīrāṇi latāgṛhasvarūpakalpitamandirāṇi⁵ yasmiṃstathokte vasante viharati cetyanvayaḥ | anena vasantasya atyantodvejakatvamuktam | 1 || unmadeti | uddhato mado yasya sa madoddhataḥ; kāryākāryānabhijña ityarthaḥ | tadanabhijñatvaṃ ca tasya asahāyabādhakatvādavagantavyam | etādṛśo madano
4.8.3
manmathaḥ tena manorathaḥ priyatamāliṅganādyabhilāṣaḥ yeṣāṃ te tathoktā eva pathikavadhūjanāḥ proṣitabhartṛkāḥ tairjanita utpāditaḥ vilāpaḥ paridevanaṃ yasmin tathokte| vasantasya virahijanodvejakatvāt virahāturavadhūjanavilāpastatra yukta iti bhāvaḥ | kiñca alikulena makarandapānārthamāgatarolambakadambena saṃkulāni vyāptāni yāni kusumāni teṣāṃ samūhaḥ puñjaḥ tena nirākulamatyantaṃ vyāptam | bakulānāṃ sugandhi kusumadrumaviśeṣāṃ kalāpaḥ samūhaḥ yasmin tādṛśe vasante viharatītyanvayaḥ | ‘kalāpo bhūṣaṇe barhe kadambe kacchape'pi ca’ ityutpalaḥ | mṛgamadeti | mṛgamadaḥ kastūrikā tasya saurabhaṃ parimalaḥ tasya rabhasena vegena harṣeṇa vā | ‘rabhaso vegaharṣayo’ riti viśvaḥ | vaśaṃvadāni tadāyattāni tatkalpāni tadvatsugandhīnītyarthaḥ | navāni nūtanāni yāni dalāni parṇāni teṣāṃ mālā paramparā yeṣu tathoktāḥ tamālāstāpiñchataravo yasmiṃstathokte | kiñca yuvajanānāṃ taruṇapuruṣāṇāṃ yāni hṛdayāni teṣāṃ vidāraṇe¹ chedakārye manasijanakhāḥ kāmakarajāḥ teṣāṃ ruciḥ kāntiriva kāntiryeṣu tathāvidhāni kiṃśukajālāni palāśakusumamandohā yasmiṃstathokte | kandarpasya śrīpatiputratvena sakalasaubhāgyasukhakaratvasaṃbhavāt ² | kiṃśukānāṃ tatkalpatvam | uktaṃ ca sāmudrike— ‘pāṇipādatale rakte netrānteṣu³ nakheṣu ca | tālujihvādharoṣṭhaṃ saptaraktaṃ prasasyate’ iti | tādṛśe vasante harirviharatītyanvayaḥ |
4.8.4
madaneti | madanamahīpatiḥ kandarpabhūpālaḥ, tasya kanakamayo daṇḍo yasya tatkanakadṇḍaṃ śvetacchatraṃ tasya ruciriva ruciḥ kāntiryeṣāṃ tāni kesarakusumāni| devavallabhākhyadrumaviśeṣapuṣpāṇi | 'kesaro devavallabha' ityamaraḥ | teṣāṃ vikāso yasmiṃstathokte | kiñca militā ghaṭitāḥ śilīmukhā dvirephāḥ yeṣu tāni | pāṭalakusumāni teṣu paṭalaṃ samūhaḥ tena kṛtaḥ smaratūṇavilāsaḥ madanatūṇīravibhramo yasmiṃstathokte | 'tūṇopāsaṅga tūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayo' rityamaraḥ | atra śilīmukhaśabdena bāṇā api grāhyāḥ | tathā ca pāṭalānāṃ tūṇatvarūpaṇaṃ samañjasaṃ bhavati¹ | vigaliteti | vigalitaṃ apagataṃ² lajjitaṃ lajjā yebhyaste tathoktāḥ | lajjitamiti bhāve ktaḥ | ata eva jagat janajātaṃ avalokayantīti jagadavalokanāḥ | asmin samaye nirlajjānasmānavalokya janāḥ kiṃ vadantīti tān paśyantītyarthaḥ | ye taruṇā yuvānaḥ teṣu viṣaye karuṇaiḥ karuṇakusumaiḥ kṛto hāso yena tathokte | vikasitakaruṇakusumavyājena³ kāmodrekeṇa nirlajjān janānavalokya vasanto hasatīti bhāvaḥ | kiñca virahiṇāṃ viyogināṃ nikṛntanaṃ nitarāṃ khaṇḍanaṃ yasmin viṣaye kuntamukhānāṃ prāsāgrāṇāṃ ākṛtirivākṛtiryeṣāṃ tādṛśāni yāni ketakāni ketakakusumāni tairdanturitāḥ vyāptāḥ āśā diśo yasmiṃstathokte viharatītyanvayaḥ⁴ |
4.8.5
mādhaviketi | mādhavikāyāḥ puṣpitavāsantīlatāyāḥ parimalo gandhaḥ tena milite vyāpte | kiñca navamālikayā navamālikā nāma latāviśeṣaḥ | 'saptalā navamālike' tyamaraḥ | navamālikākusumaiḥ jātāvekavacanam | atisugandhau sugandhāvityatra 'gandhasye'tyādinā¹ bahuvrīhisamāse itsamāsāntam | anyatra parimalavatī | kiñca munimanasāmapi, munīnāṃ viṣayavimukhānāṃ manasāmantaḥkaraṇānāmapi kimuta rāgiṇāmityarthaḥ | mohanakāriṇi vikārasaṃpādanaśīle² | 'supyajātau'³ viti ṇiniḥ | kiñca taruṇāśca taruṇyaśca taruṇāḥ | 'pumān striye'⁴tyekaśeṣaḥ | teṣāmakāraṇabandhuḥ | anyonyasaṃbandhaghaṭakatvāt⁵ avyājasakhaḥ | nirvyājamitrabhūta ityarthaḥ | tādṛśe | navamallikayeti ca pāṭhaḥ | sphuraditi | sphurantī bhāsamānā atimuktalatā mādhavīlatā | atimuktaḥ puṇḍrakaḥ syādvāsantī mādhavīlate' tyamaraḥ | tayā parirambhaṇamāliṅganaṃ tena mukulitaḥ sañjātamukulaḥ | ata eva pulakitaḥ sañjātapulaka iva vikasita ityarthaḥ, etādṛśaścūto yasmiṃstādṛśe | atra latācūtayoḥ parirambhaṇādeḥ pratipādanāt tayārnāyikānāyakasāmyaṃ dhvanyate | kiñca parisare paryantabhuvi 'paryantabhūḥ parisara' ityamaraḥ | parigatā parito vyāptā yā yamunā tasyā jalaṃ tena pūte pavitrīkṛte | surataśramāpanodanapaṭutarayamunāpayaḥkaṇālaṃkṛte' ityarthaḥ | etādṛśe vṛndāvanākhye pradeśe vasantasamaye viharatītyanvayaḥ |
4.8.6
śrījayadeveti | haricaraṇasmṛteḥ śrīkṛṣṇapādasmaraṇasya sāro balaṃ yasya tattādṛśam | santataharismaraṇamūlakāraṇamityarthaḥ | anenaitasya gītasya āmuṣmikaphalasādhanatvamuktam | na kevalamāmuṣmikaikaphalasādhanatvaṃ api tvaihikasukhasaṃpādakatvamapyastītyāha -- saraseti | rasāḥ śṛṅgārādayaḥ taiḥ saha vartata iti sarasaḥ etādṛśo vasantasamayaḥ tasya varṇanaṃ yasmiṃstādṛśam | sarasamiti varṇanaviśeṣaṇaṃ vā ata eva anugatāḥ anusṛtāḥ madanavikārāḥ strīpuṃviṣayakāmaceṣṭāḥ yatra tādṛśam | anena aihikasukhasādhanatvamuktam | etādṛśaṃ śrījayadevena bhaṇitaṃ gaditaṃ vā idaṃ gītaṃ udayati sakalajanāhlādakatvena candra iva udayamāsādayatītyarthaḥ |
4.8.7
daravidalitati | he rādhe daraṃ īṣat viṃdalitā vikasitāḥ¹ yāḥ mallīvallayaḥ mallikā can latāḥ² tāsāṃ cañcantaścalantaḥ bhāsamānā ye parāgāḥ sumanorajāṃsi 'parāgassumano raja' ityamaraḥ | tānyeva prakaṃṭitāḥ sphuṭīkṛtāḥ ye paṭavāsāḥ nānāvidhakusumādisugandhadravyaparimilitagandhacūrṇāni | 'paṭavāso gandhavāsaṃ kusumādadhivāsita' mityabhidhānāt | taiḥ kānanāni kṛṣṇavihārayogyāni vipināni vāsayan adhivāsayan parimalayutāni kurvanniti yāvat | kiñca³ ketakīgandhabandhuḥ gandhasugandhuḥ | gandho vā bandhuḥ sahacaro vā yasya tadgandhādhivāsita ityarthaḥ⁴ | gandhaṃ vahatīti gandhavāho malayanilaḥ kartā prasaran viyogijanapīḍānivartanāya bahirapi sañcaran yaḥ asamabāṇastasya manmathasya prāṇastadvat sa iva | 'tena tulyaṃ kriyā cedvati⁵' riti vati pratyayaḥ | prāṇa iti jātāvekavacanam | iha vasantasamaye cetaḥ viyogināṃ cittāni dahati bhasmīkaroti | hiḥ prasiddhau | dahati⁶ khalvityarthaḥ paśyeti vākyaśeṣaḥ⁷ ||
4.8.8
sakhī rādhāyai prakārāntareṇāpi vasantarūpaṃ kathayati—unmīladiti || madhu puṣparasaḥ | 'madhu madye puṣparase' ityamaraḥ | tacca gandhaśca madhugandhau | unmīlantau vasantasamayapravardhamānau yau madhugandhau tayālubdhāḥ|¹ āsaktā ye madhupāḥ madhukarāstaiḥ vyādhūtāḥ mandāndolitāḥ ye cūtāṅkurāḥ sahakārapallavāḥ tatra krīḍantaḥ caraṇārthaṃ viharamāṇāḥ ye kokilāḥ parapuṣṭāḥ teṣāṃ² kākalī³ madhurāsphuṭasūkṣmadhvaniḥ⁴ tasyāḥ kalakalaiḥ utjṛṃbhamāṇarūpakolāhalaiḥ 'kākalī tu kale sūkṣme dhvanau tu madhurāsphuṭe | kalo mandrastviti, kolāhalaḥ kalakala' iticāmaraḥ | tai hetubhirudgīrṇā antarānestedvasthāṃ parityajya sphuṭabhāvena bahirudgatāḥ karṇajvarāḥ viyogiśokajā śrotratāpāḥ1 yeṣu tādṛśāḥ2| amī paridṛśyamānāḥ vāsaśaḥ vasantadivasāḥ| evaṃ3 prāpte yo duḥsahaḥ karṇajvaraḥ tannivartakatvena yadgṛhasthitakāminīdhyānamanucintanaṃ tatrāvadhāna nāma cittaikāgryaṃ tasya kṣaṇaḥ tatsamaya ityarthaḥ| tasmin prāptāḥ aparokṣatvena antaḥkaraṇe āvirbhūtāḥ yāḥ prāṇasamāḥ nijakāntāḥ tāsāṃ samāgamaḥ saṅgamaḥ āliṅganādikamiti yāvat| tena saha saukhyaṃ tasyollāsaḥ udayo yeṣāṃ taiḥ4 pāthakaiḥ pānthaiḥ5| kathaṃ kathamapi atikṛcchreṇa nīyante gamyante apanītāḥ kriyanta iti yāvat 6| yatra kānane paryaṭatāṃ sarvaviyogināmayaṃ samayo maraṇaprāya iti bhāvaḥ| paśyeti vākyaśeṣaḥ|| evaṃ vasantasamayamupavarṇya atra samaye anekanārībhiḥ saha viharamāṇaṃ śrīkṛṣṇaṃ pratyakṣeṇa darśayantī sakhī rādhāṃ prāha—aneketi ||
4.8.9
aneka nārīṇāṃ yaḥ parirambhaḥ āliṅganaṃ tatra sambhramastvarā¹ tayā sphuran bhāsamānaḥ manohārī cittākarṣaṇaśīlaśca yo vilāso vibhramaḥ tatra lālaso lampaṭaḥ | paravaśa iti yāvat | 'lolupo lolubho lolo lālaso lampaṭo'pi ca , iti pratāpamārtaṇḍaḥ² | tādṛśaṃ murāriṃ kṛṣṇaṃ ārātsamīpaṃ samakṣaṃ pratyakṣaṃ yathā tathā³ darśayantī asau sakhī⁴ rādhikāṃ punarāha brūte | ' ārāddūrasamīpayo ' rityamaraḥ | rāmakriyā⁵ rāgeṇa gīyate—
5.8.1
bhūyo'pyāhetyuktaṃ; tatprakārameva viśadayati-candanacarciteti || idaṃ gītamekatālena saha rāmakriyārāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇaṃ- ' ekenaiva drutena syādekatālīti kathyate¹ | tatra harirityārabhya kelirara ityantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākhyāyate || he rādhe vilāso'syāstīti vilāsī tasmin vilāsini vilāsavati vibhramavati | ata eva kelipāre vihāratatpare, iha paridṛśyamāne mugdhavadhūnikare atidarśanīyakāminīkadambake, gopikānāṃ mano haratīti hariḥ śrīkṛṣṇaḥ vilasati krīḍati | kīdṛśo harivilasatītyākāṅkṣāyāmāha—candaneti | candanena paṭīreṇa carcitaṃ rūṣitaṃ ālisamiti yāvat | nīlaṃ śyāmavarṇaṃ kalebaraṃ śarīraṃ taṃtra pītaṃ suvarṇavarṇaṃ vasanamambaraṃ yasya, sa cāsau vanamālī ca² | kiñca keliṣu vihāreṣu calatī valamāne ye maṇikuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitamalaṅkṛtaṃ³ bhūṣitamityarthaḥ⁴ | gaṇḍayugaṃ kapoladvayaṃ yasya⁵ sa cāsau smitaṃ mandahāsaḥ tena śālī ramaṇīyaśca sa hariḥ vilasatītyanvayaḥ | 1 || pīnapayodhareti | yasmin mugdhavadhūnikare kācidgopavadhūḥ kācilla- vāṅganā | pīnau pīvarau yau payodharau kucau tayoḥ bhārabhareṇātyantabhāreṇa¹ sarāgaṃ sābhilāṣaṃ yathā tathā, hariṃ parirabhyāliṅgya² udañcitaḥ pañcamākhyo rāgaḥ³ svaraviśeṣo yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā | 'ṣaḍjaṃ mayūro vadati pikaḥ kūjati pañcamam', iti ; uktaṃ ca--rere kokila mā bhaja maunaṃ kiñcidudañcaya pañcamarāgam | nocettvāmiha ko jānīte kākakadambakapihite cūte, iti | anugāyati vadati, tasminmugdhavadhūnikare harivilasatītyanvayaḥ⁴ | evamanyatrāpi yattacchabdādhyāhāreṇa⁵ dhruvapadānvayaḥ |
5.8.2
kāpīti | yasmin mugdhavadhūnikare kāpi ⁶⁻kācid gopavadhūḥ | atisundaraśṛṅgāragopakāminī,⁻⁶ vilāsena vibhrameṇa, vilole cañcale ye locane tayoḥ khelanaṃ viharaṇaṃ tena janita utpāditaḥ, manojaḥ kāmo¹ yena tādṛśamatyantakāmoddīpaka mityarthaḥ | madhusūdanasya kṛṣṇasya vadanasarojaṃ mukhakamalaṃ adhikamatyantaṃ dhyāyati | madhusūdanavadanasaundaryaṃ bahiravalokya ²—atyantasamuditakāmāt tad dhyāyatītyarthaḥ—² | tasminityanvayaḥ³ nena⁴— kṛṣṇena tasyā atyantānuraktiḥ sūcitā—⁴ | kāpi kapoleti | yasminmugdhavadhūnikare kācincitambavatī gopāṅganā śrutimūle kṛṣṇasya karṇamūle kimapyanirvācyamālapituṃ vaktuṃ pulakaiḥ romodgamaiḥ anukūle cumbanayogye⁵ | atra pulakānāṃ cumbanātpūrvameva āvirbhāvapratipādanāt tasya tasyāmatyantāsaktiḥ sūcitā | kapolatale kṛṣṇasya gaṇḍapradeśe militā ghaṭitā⁶ āsaktavatītyarthaḥ⁷ | cāru sukhodayo yathā syāttathā dayitaṃ śrīkṛṣṇaṃ cucumba cumbanaṃ kṛtavatī | rahasyakathanavyājena śrīkṛṣṇasya kapolacumbanaṃ cakāretyarthaḥ | kapolasya cumbanasthānatvamuktaṃ ratirahasye— ‘ nayanayugakapolaṃ dantavāso mukhāntaḥ stanayugalalalāṭaṃ cumbanasthānamāhuḥ⁸ iti ⁹tathā ca kāmatantre— 'bhālasthale'dharakapolavilocanānte kaṇṭhe ca manmathagṛhopari mūrdhni deśe | nābhau kṛtī vividhacumbanamāsamantāt kuryātsadā madanatantraviśārado'yam || iti || tasminnityanvayaḥ¹ |
5.8.3
kelikaleti | yasmin mugdhavadhūnikare kācidgopikā keliṣu rāsakrīḍāsu yāḥ kalāḥ kāmakalāḥ tadarthaṃ yatkutukaṃ tena² kutūhalena hetunā amuṃ³ yoṣijjaneṣu paridṛśyamānaṃ kṛṣṇaṃ yamunāvanakūle kālindyāḥ⁴ vipinamayatarapradeśe; taṭasamīpa iti yāvat | mañjulo⁵ manohāro yo vañjulakuñjo vānīralatāgṛhaṃ tasmin gataṃ gamanaṃ yasmin karmaṇi tadyathā tathā; kareṇa hastena; dukūle kṣaumavasane vicakarṣa celamākṛṣṭavatī; yoṣinmaṇḍalagataṃ kṛṣṇaṃ vañjulatāsaṅketamandire⁶ krīḍārthamāgacchedityācakarṣetyarthaḥ | ⁷tasminnityanvayaḥ | karataleti | karatalayorhastāgratalapradeśayoḥ yau tālau mayūrādhārṇḍasadṛśau¹ kālakriyāmānasādhanadhvanijanakau kāṃsyapātraviśeṣau tābhyāṃ taralā cañcalā tālaghātavyāpāreṇaiva itastataścalantītyarthaḥ | evaṃvidhā yā valayāvaliḥ kaṅkaṇamālikā tayā kalitaṃ miśritaḥ | ata eva kalaḥ avyaktamadhuraḥ svano ravaḥ yasmin tādṛśaṃ| vaṃśo veṇunālaṃ| yasmin² | atha vā karatalābhyāṃ hastāntapradeśābhyāṃ jāyamānastālaḥ³ cañcatpuṭādiḥ tannimittatayā taralā valayāvalirityādi; pūrvavat⁴ ubhayatra tālotpādanāya ⁵─calatāṃ tadvalayānāṃ kaṅkaṇānāmāvaliḥ tayā kalitaḥ kalaravaḥ─⁵ gṛhītavaṃśanikhanasaṃpanna ityarthaḥ| etādṛśe rāsarase nṛtyaviśeṣasaukhye| rāsalakṣaṇaṃ tu raṅgalakṣmīvilāse─ "yatra saṃbhūya⁶ banitāḥ parasparamanoharāḥ | nṛtyanti yaṣṭihastāstaṃ daṇḍarāsaṃ pracakṣata"'⁷ iti⁸ | saha nṛtyaparā hariṇā sārdhaṃ nṛtyāsaktā yasmin vadhūnikare kācidvallavī taruṇī hariṇā kṛṣṇena praśaṃsaṃse tuṣṭuve | karmaṇi liṭ | śaṃsastutāviti
5.8.4
dhātuḥ| veṇunādānuguṇakaratālaḥ tayā samyagācarita iti kṛṣṇena stutetyarthaḥ| tasminnikare vilasatītyanvayaḥ¹| itthaṃ pratyekamanekanārīśṛṅgāraceṣṭāceṣṭito harirekadaiva bahuviharaṇaistāḥ paravaśāyatītyāha śliṣyatīti| yasmin vadhūnikare kāmapi kāñcidgulavāṅganāṃ śliṣyati āśliṣyati; āliṅgitīti yāvat²| kāmapi kāñcidgallavāṅganāṃ cumbati; kāmapi rāmāṃ ramaṇīṃ ramayati| smitena mandahāsena sahitāṃ ata eva cārutarāṃ atyantamanoharām aparāṃ gopikāṃ paśyati vīkṣate³| parāmanyāṃ vāmāṃ⁴ sundarīm anugacchati| ‘vāmaṃ savye pratīpe ca draviṇe cāti sundare’ iti viśvaḥ| anusṛtya¹ saṅketasthalaṃ prati nayatītyarthaḥ²| anena³⁻pareṅgitajñānakuśalaḥ kṛṣṇastā ekadaiva āliṅganacumbanakrīḍanavīkṣaṇānugamanorastāḍananakhavilekhanadibhiḥ tattadabhimataiḥ śṛṅgāraceṣṭitaiḥ sītkṛta-maṇita-karuṇavacanasnigdhabhāṣaṇālāmuktiprabhṛtīn tattatsamayocitānavaśadiracitān vividhān vikārān darśayan vallavījanān sarvānapi paravaśastaten krīḍatītyanenāsyātisambhogaśṛṅgārānubhavacāturī sūcitetyavagantavyam ⁻³ | śrījayadeveti | adbhutānāṃ⁴ sarvalokāścaryakarāṇāṃ⁵ keśavakelīnāṃ vihārāṇāṃ rahasyaṃ vivicya varṇanānaīṃ vastu yasmin tādṛśam | kiñca vṛndāvanākhye vipine vane ācaritāni kṛṣṇacaritrāṇi yasmin tādṛśam | ata eva yaśasyaṃ kīrtanādibhiḥ⁶ śrotṛgātṛyaśaskaramityarthaḥ | ⁷⁻idaṃ sarvaphalopalakṣaṇaṃ ; tathā ca aihikāmuṣmikasaukhyajanakamityāśayaḥ⁻⁷ | idaṃ śrījayadevaphaṇitaṃ gītaṃ śubhāni kalyāṇāni vitanotu śrotṝṇāṃ⁸ vistārayatvityarthaḥ⁹ |
5.8.5
prakārāntareṇāpi sakhī rādhāyai kṛṣṇacaritaṃ nivedayati-viśveṣāmiti || he sakhi, viśveṣāṃ samastaprāṇināmanurañjanena svaviṣayānurāgajanakavyāpāreṇa, ānandaṃ niravadhikapramodaṃ janayan utpādayan¹ | kiñca indīvaraśreṇī nīlotpalasamūhaḥ tadvat śyāmalāni nīlavarṇāni | 'upamānānī'tyādinā samāsaḥ | komalāni atimṛdulāni āliṅganasaukhyasampādanasamarthānītyarthaḥ | tānyaṅgāni taiḥ bāhuprabhṛtibhiravayavaiḥ ; anaṅgasya kāmadevasyotsavaḥ; aṅgahīnasya kāmasya kāminījanavijayaḥ etairevāṅgaiḥ² aṅgasaṅgasaṃpūrtirjaniteti³ yassaṃtoṣaḥ tamupanayan tatsūnārthamiva⁴ anaṅgapadena manmathabodhanamityāśayaḥ | anena sākṣānmanmatha ivābhātītyuktaṃ bhavati⁵ | ata eva mugdho'tisundaraḥ, ata eva vrajasundarībhiḥ vallavataruṇībhirabhitaḥ sarvataḥ pratyaṅgaṃ pratyavayavaṃ svacchandaṃ yatheṣṭamasaṅkocamiti yāvat yathāsyāttathā āliṅgitaḥ āśliṣṭo hariḥ kṛṣṇaḥ mūrtimān vigrahavān ‘mūrtiḥ kāṭhinyakāyayo’ rityamaraḥ | śṛṅgārarasa iva madhau vasantasamaye krīḍati kāminīkadambena saha viharatītyarthaḥ | paśyeti vākyaśeṣaḥ | bahusundarībhiriti ca pāṭhaḥ ||
5.8.6
prakārāntareṇa vasantasamayaṃ² varṇayati—adyotsaṅgeti || adyāsmin vasantasamaye śrīkhaṇḍaśailānilaḥ candanagirisamīraṇaḥ, utsaṅge paṭīratarupradeśe vasantaḥ, niṣaṇṇā ye bhujaṅgāḥ suratakhinnāḥ pavanāśanāḥ taiḥ kabalaḥ grasanaṃ tena yaḥ kleśaḥ sarvāṅgeṣu vyathā tasmādiva prāleyaṃ himaṃ tatra plavanecchayā sarpadaṃśanajanitaviṣanirharaṇārtham avagāhanecchyā³ īśācalaḥ sarveṣāmacalānāṃ svāmī yaḥ śailaḥ himavān tamabhisarati abhigacchati | tadābhimukhyena yātītyarthaḥ | śītajalāvagāhanena viṣanivṛttiḥ lokāyurvedayoḥ prasiddhā | kiñcāsmin samaye pikānāṃ kokilāṃnāṃ giraḥ kūjitāni kiṃcit īṣat snigdhāni vikasitāni rasālamaulimukulāni ālokya⁴ cūtāgrasthitakorakānālokya⁵ dṛṣṭvā, harṣādayādasmākaṃ sahajasiddho yaḥ sahakārakorakāderghrāsaḥ¹ sa idānīmāvirbhūta iti yaḥ santoṣaḥ tasya udayādutpatteḥ yaḥ kuhūḥ kuhūḥ ityanukaraṇaśabdaḥ, loke'pi hi iṣṭavastulābhajanitasantoṣāt² janānāṃ kūtkaraṇāni saṃbhavanti | tadvadatrāpītyarthaḥ | iti anena prakāreṇa kalā avyaktamadhurāḥ uttālāḥ gaṃbhīrāśca satyaḥ unmīlanti virahijanakarṇaśūlāyamānatvena priyāliṅgitajanaśrutisudhādhārāyamānatvena³ codbhavanti | ākarṇayeti vākyaśeṣaḥ⁴ || iti⁵ śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ gītagovindavyākhyāyāṃ śrutirañjanīsamākhyāyāṃ prathamaḥ sargaḥ⁶ evaṃ sakhīvākyena²- vasantasamayaṃ tatra ca bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya vihārāṃścopavarṇya anantaraṃ rādhāyāścaritāni varṇayati -
5.8.7
viharatīti || rādhā kartrī, sādhāraṇapraṇaye svasmin anyasyāṃ ca samānānurāge harau kṛṣṇe vane bṛndāvane viharati³ yuvatimitsahakrīḍati sati⁴ vigalitaḥ srastaḥ yo nijotkarṣaḥ anyakāntāpapekṣayā svasyāḥ pūrvatanātyantasammānaḥ⁵, tasmādidānīṃ galitasvakīyapūrvatanasammānāddhetorityarthaḥ⁶ | tato heto ryā īrṣyā anyasammānajanitā'sūyā⁷, tadvaśena tena nimittenetyarthaḥ⁸ | anyataḥ vihāravyāsaktakṛṣṇavāsasthalādanyatra¹ gatā rādhā | kiñca guñjantī jhaṃkṛtiṃ kurvatī yā madhuvratamaṇḍalī rolambakadambakaṃ, tena mukharāṇi nadanti, śikharāṇi agrabhāgā yasmin tādṛśe kvacidapi kutracillatākuñje latānirrmite kuṭīre, pūrvaṃ² la.nā yastu sammānaṃ kṛtavān, tasyaiva purataḥ sāvamānamavasthānamanucitamiti nilīyāvasthitetyarthaḥ | na kevalaṃ līnā api tu dīnā | ananyagatikā ca kṛṣṇavyatirekeṇa tadavasthānamasahamānā³ sāṅketyabhāvāditi bhāvaḥ | evaṃ rūpaviśeṣaṇatrayaviśiṣṭā satī rahaḥ ekānte sakhīmuvāca | tatra ‘bruvo vaci’ rādeśaḥ⁴ uvācetyuktam | tatprakārameva viśadayati | —
6.8.1
idaṃ gītaṃ rūpakatālena⁶ saha gurjarīrāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇaṃ tu— ‘drutadvandvaṃ⁷ virāmantaṃ rūpakaṃ parikīrtita’miti | tatra rāse harimityārabhya kṛtaparihāsamityantaṃ dhruvapadam | sādhāraṇatvāt tadādau vyākhyāyate | rāsa iti || he sakhi, rāse rāsakrīḍāyāṃ, vihitāḥ vyatiriktakāminīcaritāḥ vilāsāḥ vibhramāḥ yena tādṛśam | kiñca rāsa eva kṛtaḥ madvyatiriktakāminīṣu kṛtaḥ parihāso narmavacanaṃ yena tādṛśaṃ hariṃ śrīkṛṣṇamiha kuñje2 mama manaḥ smarati, pratyakṣataḥ tatsaṃyogābhāve'pi nirantaraṃ tanyamānacintanayā tatsaukhyamanubhavatītyarthaḥ3 | kīdṛśaṃ hariṃ4 ityākāṃkṣāyāṃ śliṣṭapadasthaṃ viśinaṣṭi saṃcaraditi | saṃcaran dhvanyutpādanārthaṃ vyāpāravān yo'dharaḥ tatra yā sudhā amṛtaṃ tena madhuraḥ śrutisukhāvaho yo dhvaniḥ tena mukharitaḥ nāditaḥ5 | ata eva mohanaḥ svanādena sarvacittākarṣakaḥ vaṃśo veṇunālaḥ yasya tādṛśam | kiñca calitau kāminīcittākarṣaṇārthaṃ vyāpāritau6, athavā svaratālānukaraṇārthaṃ calitau dṛgañcalau apāṅgapradeśau yena sa tādṛśaḥ cañcalaḥ svaratālānukaraṇārthameva calanmauliyasya, ata eva kapolayorgaṇḍasthalayoḥ, vilolo valamānau vataṃsau karṇābharaṇau yasya taṃ7 hariṃ smaratītyanvayaḥ | avataṃsamityatra ‘vaṣṭi vāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ’ ityādinā akāralopaḥ | bhāṣāntare śasayorbhedābhāvāt antyaprāsopapattiḥ |
6.8.2
candraketi || candrakairmecakaiḥ cārūṇi ramaṇīyāni yāni mayūraśikhaṇḍakāni barhibarhāṇi teṣāṃ maṇḍalaḥ samūhaḥ tena valayitāḥ sañjātavalayāḥ tairveṣṭitā ityarthaḥ | tathāvidhāḥ keśāḥ yasya tādṛśam | mayūrapiñchālaṅkṛtamaulimityarthaḥ | ata eva pracuramāyataṃ yatpurandaradhanuḥ indracāpaḥ, tenānurañjitaḥ alaṅkṛtaḥ, meduraḥ snigdhaśca, mudiro meghaḥ ‘ghanajīmūtamudirajalamugdhūmayonayaḥ’ ityamaraḥ | tasya sureśaḥ śobhanaveṣa iva veṣo yasya tam | indracāpasavarṇamayūrabarhālaṅkṛtattvena tasyendracāpālaṅkṛtameghasāmyamityarthaḥ | etādṛśaṃ harimityanvayaḥ¹ | deśāntare śaṣayorvailakṣaṇyādantyaprāsopapattiḥ | gopakadambeti || gopakadambe² gopakule yāḥ nitambavatyo yuvatayaḥ tāsāṃ mukhacumbane vadanāsvādane lambhitaḥ āsaktaḥ lobho vāñchā yasya tam | sakalagopakāminīmukhacumbanalālasamityarthaḥ | kiñca bandhujīvo nāma raktapuṣpaḥ palvalāsthāyī³ gulmaviśeṣaḥ | tasya puṣpamapi bandhujīvam⁴ | ‘bandhūko bandhu jīvaka’ ityamaraḥ | tadvanmadhuro yo adharapallavaḥ dantavāsaḥ kisalayaḥ tatra kalitā prastutā darasmitaśobhā mandahāsakāntiryasya etādṛśam | mandahāsabhāsurādharbandhūkamityarthaḥ | taṃ harimityanvayaḥ |
6.8.3
vipulapulaketi || vipulā vistṛtā aviralā iti yāvat | tādṛśāḥ pulakāḥ romodgamāḥ yeṣu, tathāvidhānāṃ bhujānāṃ pallavairagrabhāgaiḥ, agrāvasthānasāmyāt pallavaśabdenāgrabhāgavyavahāraḥ| karatalapallavayorutsāvarṇyādvā atra karatalasya pallavatvarūpaṇaṃ, bhujānāṃ śākhātvarūpaṇamavagantavyam | ata eva ekadeśivivartirūpakam | tairvalayitaṃ veṣṭitam¹, āliṅgitamiti yāvat | yadvā² pallavaśabdo lakṣaṇayā svādhiṣṭhānaśākhāṃ bodhayati | tathā ca bhujā eva pallavāḥ śākhāḥ tairāliṅgitaṃ², vallabhayuvatisahasraṃ, gopakāminīṣoḍaśasahasrāṇi yena tādṛśam | kiñca karāśca caraṇāśca uraśca karacaraṇoraḥ | prāṇyaṅgatvāt dvandvaikavadbhāvaḥ | kramadīpikādimantragrantheṣu bhagavato bahubhujavattvāyāḥ pratipādanāttathā vyākṛtamityavagantavyam | bahucaraṇavattā ca ‘sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapā’³dityādi śrutyavagantavyam | tasminsthitāni yāni maṇigaṇabhūṣaṇāni navaratnanirmitālaṅkaraṇāni, svarṇamayaviśiṣṭasamastābharaṇānītyarthaḥ | teṣāṃ kiraṇaiḥ mayūkhaiḥ vibhinnamapākṛtaṃ, tamisraṃ⁴ gāḍhāndhakāro⁵ yena tathāvidhamityarthaḥ⁵ | ‘tamisraṃ timiraṃ tama’ ityamaraḥ |
6.8.4
jaladapaṭaleti || jaladapaṭalena vārivāhasandohenopādhinā', calan cañcala ivābhāsamāno ya induḥ pūrṇacandraḥ, tasya vinindakaḥ nirāsakaḥ tiraskāraka yaścandanabinduḥ pāṭīratilakaṃ lalāṭe yasya saḥ tādṛśam | caladgrahaṇaṃ candrasyātiprakāśadyotanārtha, niścalajalade' satprakāśāsyābhāvāt | suratasamaye calatkuntalālaṅkṛtalalāṭe bhāsuracandanatilakamiti bhāvaḥ | pīnau' pīvarau payodharau, tayoḥ parisaraḥ paryantaḥ 'paryantabhūḥ parisara' ityamaraḥ| tatra nirdayaṃ dayāparā'ṅmukhaṃ hṛdayakavāṭaṃ kavāṭavadvistīrṇahṛdayaṃ yasya tādṛśam | gāḍhāliṅganatatparamityarthaḥ | parisaragrahaṇaṃ payodharayoratyantakāṭhinyasūcanārtham | anyathā tayoreva pīḍane tatkāṭhinyaṃ hrīyeta | tathā ca rasabhaṅga iti bhāvaḥ | maṇimayeti || maṇimaye ratnavikāre makarākāre manohare cittānandakare ye kuṇḍale¹ tābhyāṃ maṇḍitāvalaṅkṛtau gaṇḍau kapolau yasya tam² | udāraṃ gambhīram³ | iṣṭārthadānasamarthamityarthaḥ | kiñca pītavasanaṃ suvarṇavarṇāmbaram , kiñca anugatā anusṛtā, ye munimanujasurāsuravarāḥ munimanuṣyavidyādhararākṣasaśreṣṭhāḥ, ta eva parivārāḥ paricārakāḥ yasya tādṛśam⁴ | idaṃ tu bhūtagatyā bhāvigatyā⁵ vā hariviśeṣaṇaṃ na tu rāsakrīḍāsamaye | tadānīṃ munimanujādisannidhāne rasābhāsāpatteḥ | athavā bhagavataḥ śrīkṛṣṇasya viśvarūpatvāt tādṛśaṃ rūpāntaramaṅgīkṛtya vā virodhassamādheyaḥ |
6.8.5
viśadakadambeti || atra kadambaśabdena dhūlīkadambo grāhyaḥ, na kadambamātram | vasantakāle tasya puṣpodgamābhāvāt | viśadaṃ puṣpodgamena manoharaṃ yat kadambatalaṃ kadambavanapradeśaḥ tasmin militaṃ gopikābhiḥ pariveṣṭitaṃ, kalau yatkaluṣaṃ pāpaṃ tasmāt yad bhayaṃ tat⁶, śamayantaṃ svacaritraśravaṇena nivartayantam| sakalakalimalāpahamityarthaḥ⁷ | kiñca taraṅgati taraṅga ivācarati tadvat- vartamānā¹ yā anaṅgadṛk manmathoddīpakadṛṣṭistathā | athavā taraṅgantī dṛgyasmin manasi tādṛśena manasā | dṛksahāyacittākhyena hetunetyarthaḥ | dṛksahāyatvaṃ ca 'bahirasvatantraṃ mana' iti nyāyādavagantavyam | kimapi kiñcit svalpamityarthaḥ| māmapi davīyasīmapi ramayantaṃ² nikaṭasthagopikāṃ iva ramayantam³ | sudṛśā manasā ca davīyasīmapi māṃ ramayantamityapiśabdārthaḥ | athavā parisare vartamānāṃ māmapi saṃtoṣitām,⁴ anaṅgoddīpakadṛśā manasā ca ramayantamityarthaḥ | dūrasthavastudarśanaṃ kṛṣṇasya na viruddhaṃ ‘viśvataḥ cakṣuriti’ śruteḥ | gaditaṃ⁵ gītaṃ phalena yojayati śrījayadeveti || rāse śrījayadevena kavinā bhaṇitaṃ kathitaṃ⁶ adbhutaṃ sarvāścaryakaraṃ ata eva mohanaṃ sarvacittākarṣakaṃ madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya rūpaṃ yasmin tādṛśam | ata eva saṃprati idānīṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati śrīkṛṣṇacaraṇāravindasmṛtiṃ prati anurūpamanukūlaṃ sādhanamidaṃ gītaṃ puṇyavatāṃ pūrvapuṇyaparipākaśā़lināṃ gātṛṇāṃ śrotṝṇāṃ ca śreyassādhanaṃ bhavatīti śeṣaḥ | viśeṣaṇaviśiṣṭamidaṃ gītaṃ puṇyavatāṃ haricaraṇasmaraṇaṃ prati anurūpamanuguṇasādhanaṃ bhavatīti vā śeṣaḥ⁷ |
6.8.6
gaṇayatīti || he sakhi | manaḥ madīyaṃ cetaḥ kartṛ valattṛṣṇe madriṣaye cañcalapremṇi asthirānurāga iti yāvat | ata eva māṃ vinā yuvatiṣu svacaraṇakamalaikaśaraṇāṃ māṃ vihāya maddyatiriktāsu gopakāminīṣu vihāriṇi satyapi evamaparādhaśālinyapi kṛṣṇe, bahirivāntarapi malinamanaske aviśvasanīya guṇagrāmaṃ guṇasamūhameva gaṇayati saṃkhyāti | natvavaguṇaleśa mityarthaḥ² | na³kevalaṃ kṛṣṇaguṇasaṃkhyānānuraktaṃ etat apitu madabhimateṣvaśanodakatāmbūlādiṣvanyaviṣayeṣu prasajya preritamapi tatra gamanameva mano'nukarotītyāha bhrāmamiti³ | bhramāt⁴ pramādādapi, kimuta yatnāditi bhāvaḥ | bhrāmaṃ bhramaṇaṃ guṇasakhyānatyāgamiti yāvat | nehate na kāṃkṣate | tādṛśasāpa rādhāvasthāyāmapi taṃ⁵ parityajya anyatra⁶ preritamapi mama manaḥ bhrāmaṃ necchatītyarthaḥ | svayaṃ sarvada|
6.8.7
cañcalasvabhāvo'pi¹ idānīṃ svaviṣayamahāparādhaśālī vartate | ata eva mattyāgasamayaśca² prāptaḥ | tathāpi na tyajati, aho kṛṣṇe³ dākṣiṇyamiti bhāvaḥ | na⁴- kevalaṃ manasaḥ kṛṣṇe'vasthānamātrābhāvamapi tu tasmin santoṣama pe dhārayatītyaha-⁴ vahatīti | aparādhaśālini kṛṣṇe paritoṣaṃ sarvadā santoṣameva vahati; na kadāpi vaimukhyaṃ bhajatītyarthaḥ | na kevalaṃ guṇagaṇanākāritvādirūpaguṇasapannatvamapi tu idānīṃ sphuṭaparādhatayā doṣāropārhe doṣāropaṇameva na karotītyāha doṣamiti | kṛṣṇa dāṣa doṣāropaṇaṃ dūrata eva vimuñcati tyajati | mahānubhāve doṣāropaṇasya mahāpātakatvasmaraṇāditi bhāvaḥ⁵ | pūrvaparicayavāsanāmapekṣya⁶ guṇagaṇanādikaṃ karotu nāma, idānīmekamanucitaṃ kāryaṃ karoti, tannivartane mamopāyastu na sphuratītyāha - punarapīti | he sakhi vāmaṃ vakraṃ anucitakāryakāritvānmama pratikūlamiti yāvat | etādṛśaṃ¹ punarapi āranālaprakṣepeṇa² dugdhadadhibhāṇḍayaṃtramārgedarśananyāyena kṛṣṇena parityaktamapi bhūyo'pi atra apiśabdāt³ kṛṣṇasya sutarāṃ kāmanāviṣayatvānarhatā sūcitetyavagantavyam | tasminneva kṛṣṇe kāmaṃ⁴- anurāgaṃ karoti⁴ | kiṃ karomītyataśca⁵ vakragatiśālino mama manasaḥ samādhānārthaṃ tvayā mahānupāyaḥ cintanīya iti bhāvaḥ⁶ |
7.8.1
he sakhi, tvamadyaiva mayā saha saṃyojya madutkarṣaṇasukṛtaṃ labhasveti sakhīṃ prārthayate nibhṛteti || ekatālena guṇḍakriyārāgeṇa gīyate | 'ekenaiva drutena syāt ekatālī tu kathyate' iti tālalakṣaṇam | rāgasvarūpaṃ tu, 2'ratotsukā kāntapadapratīkṣāṃ asaṃveśayantī mṛdupuṣpatalpe | itastataḥ preritadṛṣṭirādrī śyāmātanurguṇḍakarī pragalbhā' iti | tatra he sakhi3 ityārabhya savikāramityantaṃ dhruvapadam | sarvasādhāraṇatvāt ādau vyākhyāyate | he sakhi, madanamanorathaḥ kāmabhogavāñchā tayā bhāvitayā adhivāsitayā, yadvā 'āhitāgnyāditvāt' niṣṭhāyāḥ pūrvanipāte 4-bhāvitamadanamanorathayeti jātam-4 | tadā anusaṃhitakāmabhogābhilāṣayetyarthaḥ | etādṛśyā mayā saha udāraṃ vāñchitārthapradānasamarthaṃ5 keśimathanaṃ keśidānavahantāraṃ śrīkṛṣṇaṃ6 savikāraṃ vikāreṇa sahitaṃ yathā tathā ramaya vihara |
First 43 of 285 passages. Read on