Gita Govinda 12
Śrutirañjanī 12
- Language
- Sanskrit
Contents
- 12.8 — 16 parts
12.8.1
idaṃ gītaṃ ekatālena saha gūrjarīrāgeṇa gīyate | tālalakṣaṇaṃ likhitam | gūrjarīrāgeṇa gīyata iti vakturayaṃ bhāvaḥ | jayadevakaveḥ gūrjaradeśajatvāt taddeśasthānāṃ tasya priyatvāt punarapi gūjarīrāge upakṣiptamiti jñeyam | atra dhīrasamīre ityādi vanamālītyantaṃ dhruvapadam | tatra keṣucit pustakeṣu vanamālītyasya upari 'gopīpīnapayodharamardanacañcalakarayugaśālī' ityetat dhruvapadāntargataṃ likhitam | tadetatkecit prakṣiptamiti vadanti | ¹-tadeva yuktam-¹ | tatra kaviprārabdhaprāsaniyamābhāvāt | samāptapunarāttarūpakāvyadoṣasyāpi saṃbhavācca | tathāpi tena sahaiva dhruvapadaṃ vyākhyāyate | asyāṃ aṣṭapadyāṃ yathāyogaṃ yattacchabdādhyāhāreṇa dhruvapadaṃ sarvatra yojanīyam; yaḥ prakārastu vyākhyānādavagantavyaḥ | gopīnāṃ gopakāminīnāṃ pīnau pīvarau yau payodharau | atra gopīnāṃ bahutve'pi payodharāviti dvivacanenaiva vigrahaḥ kāryaḥ| taduktaṃ vāmanena 'stanādīnāṃ dvitvāviṣṭā jātiḥ prāyeṇe²'ti | tayormardanaṃ nakhāgraiḥ saṃsparśaḥ | tatra cañcalaṃ capalaṃ, yat karayugaṃ tena śālī ramaṇīyaḥ | anena tvayā śīghrameva tadanusaraṇaṃ anyathā anyāsaktirbhavatīti bhayaṃ sūcyate |
12.8.2
etādṛśo yo vanamālī kṛṣṇaḥ dhīraḥ uddīpakatvena gambhīraḥ | athavā dhiyaṃ buddhiṃ rāti gṛhṇāti iti dhīraḥ manoharaḥ | 'rā ādāne' ityasmāddhāto'āto'nupasarge kaḥ¹, iti kaḥ | ²-yadvā śaityasaurabhyamāndyavattvena vāyoḥ śramabindusandohāpasaraṇacaṇaguṇatvāt gambhīraḥ-² | etādṛśassamīro malayanilo yasmin tādṛśe yamunātīre kālindītaṭabhuvi³vane⁴ vasati tiṣṭhati | taṃ anusaretyanvayaḥ | 'kālindī sūryatanayā yamunā śamanasvasā; samīra māruta maru'diti cāmaraḥ | kīdṛśe yamunātīre kīdṛśaṃ tamityākāṅkṣāyāṃ viśinaṣṭi⁵ | ratīti || he nitambini nitambavati pṛthukaṭipaścādbhāge⁶ rādhe, niṣeddhyamānagamanavilambaprasaktaye anena padena sambodhanamityavagantavyam | gamane vilambanaṃ na kuru | ratisukhasya suratajanitasukhasya sāro balaṃ yasmin tādṛśe, saḥ⁷tava⁸ suratasukhasampādanasamartha ityarthaḥ | abhisaranti ratārthamabhisārikā atretyabhisāraḥ, abhisārikāvihārayogya ityarthaḥ | etādṛśe tīre gataṃ sthitam | gamḷdhātoḥ sthityarthakatvāt gamanārthakatvācca tasmin tīre prāptamityarthaḥ | kiñca madanasya kāmadevasya manoharaḥ anukūlo veṣa iva veṣo yasya taṃ manmathoddīpakaveṣadhāriṇamityarthaḥ | athavā madana iva manoharākṛtiḥ | sākṣāt manmathavat
12.8.3
virājamāna ityarthaḥ | atra deśāntare¹ śaṣayorabhedāt antyaprāsopapattiḥ jñeyā| athavā manoharaścāsau veṣaśca | madana iva manoharaveṣo yasya tam | koṭikandarpalāvaṇyasampannamityarthaḥ | yadvā madanasya mano haratīti manoharaḥ, tādṛśo veṣo yasya tam | manmathasyāpi spṛhaṇīyaveṣamityarthaḥ | athavā manoharatīti manoharaḥ, sa cāsau veśaśca āveśaḥ madanasya manoharaveśo yasya taṃ, prāptamadanāveśamityarthaḥ | īdṛśaṃ hṛdadyeśaṃ vallabhaṃ śrīkṛṣṇamanusara kṛṣṇamuddiśya gacchetyarthaḥ | sukhasāra² ityatra ‘sṛ sthira ’³ iti ghañ pratyayaḥ | abhisāra ityatrāpi ‘akartari ca kārake⁴’ ityādinā ghañ pratyayaḥ | nāmasametamiti || he rādhe, vanamālī nāmnā bhavadīyābhidhānena, sametaṃ aṅkitaṃ yathā tathā ‘nāmadheyaṃ ca nāma ca’ ityamaraḥ | kṛtaḥ saṅketaḥ tadāgamanasamayo yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā, veṇuṃ vaṃśanālaṃ mṛdu śrutisukhaṃ yathā, syāttathā vādayate vādayati | athavā kṛtasaṅketaḥ kharasthānasamayo yasmin iti vyutpattyā idaṃ veṇuviśeṣaṇam | ⁵⁻asmin pakṣe samīcīnam| athavā mṛduścāsau veṇuśceti karmadhārayaḥ, taṃ mṛduveṇuṃ śravyadhvanisampannavaṃśanālamityarthaḥ | vādayate śrutisvaragrāmamūrcchanāsahitaṃ yathā tathā dhvanayatītyarthaḥ'-5|
12.8.4
kiñca te tava tanumaṅgataṃ śarīrasambandhinaṃ pavanacalitaṃ reṇumapi¹ malayajaparāgamapi bahu manute ²-bahumānaṃ karoti kila-²| atra³ reṇuśabdena aṅgarāgacandanaparāgo vivakṣitaḥ | paramparayā tvattanusambandhopalabdhamityādaraḥ kila⁴ | bhavaccharīrasambandhi candanarajassambandhādeva īdṛśasukhe jāte sākṣāt bhavattanusambandhe kimu vaktavyamiti bhāvaḥ | so'yaṃ vanamālī yamunātīre vasatītyanvayaḥ | patatīti | he rādhe, yo vanamālī patatre vṛkṣeṣu saṃcaratpakṣipakṣaikadeśe garutītyarthaḥ⁵ patati vṛkṣādadho galatatyarthaḥ | athavā patattre pakṣiṇi, avayavenāvayaviyalakṣaṇā | patati samutpatatītyarthaḥ⁶ | kiñca patre śuṣkaparṇe vicalati sasvanaṃ vāyunā calati satītyarthaḥ | vicalati patra iti pāṭhe⁷ vicalitaṃ calanakamīṃkṛtaṃ⁸ ⁹-patraṃ palāśaṃ yena tādṛśe patattre ityanvayaḥ | patraṃ palāśaṃ cchadanaṃ dalaṃ parṇaṃ chadaḥ, pumān' ityamaraḥ| 'patattraṃ ca tanūruh' miti cāmaraḥ; 'patattraṃ patripatrayo' riti keśavaḥ-¹| śaṅkitaṃ tarkitaṃ bhavatyā upayānaṃ āgamanaṃ yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā| śayanaṃ racayati| krīḍocitakusumaśayyā racayati nirmāti ityarthaḥ| atha cakitaṃ aparādhajanitaṃ yadbhayaṃ tena sahite sacakite tādṛśe nayane yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā| tava panthānaṃ mārgaṃ paśyati '-vikṣata ityarthaḥ-¹| kadā samāgamiṣyatīti bhavadāgamanamārgaṃ vīkṣate sa ityarthaḥ| vanamālī yamunātīre kuñje vasatītyanvayaḥ| bhavadupāyanamityatra 'sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvo vaktavyaḥ² 'iti puṃvadbhāvaḥ³ |
12.8.5
iti kṛṣṇe duravasthāmabhidhāya sakhī rādhāyai abhisārikāgamanānukūlasāmagrīmāha mukharamiti || he sakhi, rādhe, yamunātīre yo vanamālī tiṣṭhati tadabhisaraṇānukūlyāya mukharaṃ nādaśīlaṃ adhīraṃ gamanakāle cañcalaṃ, keliṣu ratikrīḍāsu lolaṃ itastato śīlaṃ, anyatra mukharaṃ yoṣinmaṇḍalamadhya vācālaṃ, adhīraṃ dhairyarahitaṃ, ata eva keliṣu ratikrīḍāsu lolaṃ palāyanaparaṃ, etādṛśaṃ mañjīraṃ nūpuraṃ, ripumiva iṣṭakāryapratipakṣamiva tyaja visṛja muñcetyarthaḥ| anyathā nūpuranādena itarajñāne jāravihārasya bhaṅgaprasaṅgāditi bhāvaḥ| kiñca nīlamabhisaraṇakāle śvaśvādidarśanapidhāyakaṃ⁴ nicolamavaguṇṭhanapaṭaṃ 'nicolaḥ pracchadapaṭa' ityamaraḥ| śīlaya ācchādaya⁵ dhārayeti yāvat | idānīṃ vihitavikriyādvayasaṅgamā | timirapuñjamandhakārapaṭalaṃ, tena saha vartata iti satimirapuñjam | anena jāravihārayogyatā sūcitā| etādṛśaṃ kuñjaṃ kṛṣṇasya āvāsalatākuñjaṃ¹ latāgṛhaṃ prati cala gaccha anyathā samayo vyarthaḥ syāditi bhāvaḥ |
12.8.6
kuñjapraveśānantaraṃ tava sukṛtaphalaṃ hastagatamevetyāha urasīti | he pīte suvarṇavarṇe rādhe upahitāḥ dhṛtāḥ hārāḥ mauktikasarāḥ yasmin tādṛśe² | upahṛtā iti pāṭhe upahṛtā alaṅkārārthamānītāḥ prāptāḥ hārāḥ yasmin ityarthaḥ | ata eva taralāḥ cañcalāḥ balākāḥ yasmin tasmin³ | ghane nīlamegha iva sthite, tasyamurārerurasi ‘cañcalantaralañcaiva' ‘balākā bisakaṇṭhikā' iti cāmaraḥ | sukṛtasya tvayā pūrvajanmārjitapuṇyasya, vipāke paripāke phalonmukhe sati | athavā sukṛtalakṣaṇaḥ paripākaḥ phalodayo yasmin, tādṛśe rativiparīte viparītarate uparisurata ityarthaḥ | taḍidiva vidyulteva rājasi rājiṣyasi | vartamānasāmīpye vartamānavadveti bhaviṣyati laṭ | yathā balākāmālādharīkṛte⁴ nīlameghe vidyullatā bhāsate tathā haripariṣkṛte murārerurasi viparītarate bhavatyapi rājiṣyasīti bhāvaḥ | sa vanamālī yamunākūle vasatītyanvayaḥ | tathā ca śīghrameva tatsamīpaṃ gaccheti tātparyam | ⁵‘puruṣāyitalakṣaṇaṃ tu — yadaikānte tu śayyāyāṃ sammukhaṃ puruṣopari labheta maṇitairdīnaiḥ tadaivoparitirbhavet '-⁵ |
12.8.7
gamanānantaraṃ kartavyaṃ kimityakāṅkṣāyāmāha vigaliteti| he paṅkajanayane kamalalocane rādhe, vigalitaṃ trastaṃ vasanaṃ bahi: prāvaraṇa vastraṃ yasmin tat, kiñca parihitā uddhṛtā, raśanā kiṅkiṇīsametakāñcī yasmin, tādṛśaṃ raśanoddhāraṃ suratagopanārthamiti¹ jñeyam²| apagataṃ pidhānaṃ antaḥ prāvaraṇavastraṃ yasmin tat, na vidyate pidhānaṃ yasmiṃstadityarthaḥ| deśāntare kāntāḥ jaghanapradeśe ślakṣṇaṃ³ tanuvastra baddhvā tadupari samīcīnadukūlādikaṃ badhnantīti prasiddhiḥ| harṣasya santoṣasya nidhānamāspadaṃ, 'nidāna'miti pāṭhe tu ādikāraṇaṃ mūlamityarthaḥ| 'nidānaṃ tvādikāraṇaṃ'mityamaraḥ| etādṛśaṃ jaghanaṃ kaṭipurobhāgaṃ 'klībe tu jaghanaṃ puraḥ' ityamaraḥ| kisalayaśayane murāriviracitapallavatalpe nidhiniva nidhānamiva ghaṭaya| kṛṣṇakaṭipurobhāgena saha yojayetyarthaḥ| etena ratiprasaktissūcitā| yo vanamālī yamunātīre vasati tena saha ghaṭayetyanvayaḥ| loke yathā dhanāturaḥ santoṣanidhānaṃ nidhiṃ nikṣepaṃ prāpya paripūrṇakāmo bhavati tathā virahāturaḥ kṛṣṇaḥ bhavadīya śroṇipurobhāgamavalokya nirvṛto bhavatīti tātparyam| deśāntare 'śasayorabhedāt' prāsopapattiḥ | tarhi vanamālyevātra āgacchatu ityakāṅkṣāyāmāha haririti| he rādhe, yo vanamālī yamunātīre vasati sa hariḥ⁴ kṛṣṇaḥ, abhimānī ahameva sarvaduḥkhāpahāraḥ, madduḥkhaśamanārthaṃ ahamanyatra kiṃ gacchāmīti ahaṅkārasampanna ityarthaḥ| ata eva sa tu nāyātīti śeṣaḥ| tarhi sarveṣu paśyatsu mayā
12.8.8
kathaṃ gantavyamityākāṅkṣāyāmāha rajaniriti | idānīṃ asmin samaye, rajaniḥ sarvadṛṣṭiprasaranirasanapaṭīyasī rātrirvartata iti śeṣaḥ | ataśca tavaiva gamanaṃ yuktamiti¹ bhāvaḥ² | tarhi kiñcit kālaṃ sthitvā yāsyāmītyākāṅkṣāmāha iyamiti | iyaṃ rātrirapi virāmaṃ nivṛttiṃ yāti gamiṣyati | 'vartamānasāmīpye vartamānavadveti³ bhaviṣyati laṭ | śīghrameva rajanirapi nirvartiṣyata ityarthaḥ | tathā ca tayā vilambo na kartavya iti bhāvaḥ | tvarā tadabhisaraṇaviṣayavegaḥ | tvarayā sahitā satvarā | abhisaraṇaviṣaye tvarā pratipādiketyarthaḥ | tādṛśī racanā nirmāṇaṃ⁴ yasmin tādṛśaṃ mama vacanaṃ kuru | anantaraṃ ca madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya kāmaṃ abhilāṣaṃ ca pūraya paripūrṇaṃ kuru | anyathā tava hānireva syāditi bhāvaḥ | atra madhuripuriti prayogaḥ tatkāmapūraṇe tava virahasamaye ⁵⁻tāpakāritayā aparādhivasantādi⁻⁵ripurakṣaṇaṃ sa eva vidhāsyatīti dyotanārthamiti jñeyam | śrījayadeva iti || kṛtā harisevā yena tasmin, tādṛśe jayadeve paramaramaṇīyaṃ atyantamanoharaṃ gītaṃ, bhaṇati gadati sati pramuditahṛdayaṃ susantuṣṭacittaṃ, dayayā sahitaḥ sadayaḥ atyantaṃ sadayaḥ atisadayaḥ lokotkṛṣṭadayāsampanna ityarthaḥ, athavā dayayā sahitāḥ sadayāḥ tān atikrāntaḥ atisadayaḥ | 'atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyaye⁶, ti samāsaḥ dayāvatāṃ madhye paramotkṛṣṭadayā-
12.8.9
sampanna ityarthaḥ | etena tasya sarvadā sevyatvasampanna ityartha iti jñeyam | taduktamtyāgaśīlaḥ prabhuḥ sevyaḥ tyāgaśīlo dayānidhiḥ|¹ iti | etādṛśam | kiñca sukṛtaṃ puṇyameṣāṃ astīti sukṛtāḥ, 'arśaādyac'² pratyayaḥ | teṣāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ sukṛtaparipākaikalabhyamityarthaḥ etādṛśaṃ hariṃ śrīkṛṣṇaṃ he janāḥ namata namaskuruta | tena bhavatāmiṣṭasiddhirbhavatīti bhāvaḥ | punaḥ kṛṣṇavirahaprakāramevāha — he kānte, vallabhe tava³ priyaḥ kṛṣṇaḥ, priyagrahaṇaṃ śīghragamanasūcanārtham| śvāsān virahavedanājanitaśvāsān, muhuḥ atyarthaṃ vikirati dikṣu vikṣipati| puro agrabhāge āśāṃ tvadāgamanapadavīdiśaṃ, muhurīkṣate tadekāyattacittatvāt| kadā''gamiṣyatīti tvadāgamanamārgameva paśyatītyarthaḥ | muhuḥ punarapi kuñjamāvāsabhūtalatāgṛhaṃ praviśati| sā nāyātīti kuñjaṃ prati gacchatītyarthaḥ | muhuḥ punaḥ guñjan sā nā''yāti hā hato'smīti pralapan ityarthaḥ | bahu adhikaṃ yathāsyāttathā tāmyati glāniṃ prāpnoti | 'śamāmaṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani'⁴ iti dīrghaḥ | kiñca muhuḥ śayyāṃ talpaṃ racayati rādhikā''gateti sajjīkarotītyarthaḥ | muhuḥ paryākulaṃ yathā syāt tathā īkṣate udaśrudṛṣṭiprasāraṇaṃ yathā tathā paśyatītyarthaḥ | madanasya kāmadevasya kadanaṃ bāṇaprayogarūpayuddhaṃ¹ tena klāntaḥ khinnassan ityarthaḥ² | ³‘madanakadanāklānta’ iti pāṭhe tu madanakadanaṃ rataṃ tasmai aklāntaḥ manoharaḥ suratāpekṣassan ityarthaḥ | ‘caturthī tadarthārtha⁴....’ ityādinā samāsaḥ | etādṛśassan vartate³ | tathā ca virahavedanayā priyakṛtavividhaceṣṭā ālocyāpi tvayā avaśyaṃ gantavyamiti bhāvaḥ |
12.8.10
ito'pi vilambanaṃ na kāryamityāha tvadvāmyeneti || he mugdhe, kāryākāryavicāraśūnye, yasmāt kāraṇāt tava vāmyena vakrabhāvena samaṃ sahetyarthaḥ | ‘sākaṃ satrā samaṃ sahetyavyaya’ iti nānārtharatnamālā | 'pratyayottarapadayośca' iti yuṣmadastvādeśaḥ | 'guṇavacane2' tyādināṣyañ pratyayaḥ adhunā idānīm | tigmāṃśuḥ kharakiraṇaḥ 3 sūryaḥ | pūrṇaṃ yathā tathā, astaṃ adarśanabhāvaṃ gataḥ prāptaḥ | tavābhisaraṇānaṅgīkārabhāvo'pi gataḥ | tadanukūlasūryāstamayakālo'pi jāta ityarthaḥ | kiñca, yasmāt govindasya śrīkṛṣṇasya manorathena saṅkalpena bhavatsambhogavāñchayetyarthaḥ | tena samaṃ tamaḥ andhakāraḥ sāndratāṃ nibiḍabhāvaṃ prāptaṃ gatam | kṛṣṇasya bhavatyā bhogavāñchā udvelā jātā | 4 bhavatsahāyakārī prabhūtāndhakāro'pi -4 udvelo jāta ityarthaḥ | anena priyānusaraṇamavaśyaṃ kartavyamiti sūcitam | kiñca yasmāt kāraṇāt mama prārthanā', 'madabhyarthane'ti ca pāṭhaḥ | kṛṣṇasamīpaṃ prati gantavyamityādikā, bhavatpriyoktiparamparā, kokānāṃ cakravākānāṃ 'kokaścakraścakravāka' ityamaraḥ | karuṇasvanena śrotṝṇāṃ karuṇāvahatvāt karuṇarutena sadṛśī samā śīghraṃ bahukālavyāpinī jāteti śeṣaḥ | atra rasaparatvāt karuṇaḥ puṃliṅgaḥ | yathā sarvarātravyāpiviyogikokarutākarṇanena janānāṃ manasi dayā jāyate tathā tvadviṣaye madvākyaparamparākarṇanenāpi śrotṝṇāṃ dayā jāyate, karuṇā utpadyate ityarthaḥ | tava tu kevalaṃ na jāyate; iti matprārthanā dīrghaprāyā syādityarthaḥ | kiñca yasmātkāraṇāt eṣa paridṛśyamānābhisārakṣaṇaḥ kṛṣṇaṃpratyabhisaraṇasamayaḥ |
12.8.11
ramyo manoharaḥ | sarvajanasammata ityarthaḥ | tat tasmāt kāraṇāt vilambanaṃ ālasyaṃ kṛṣṇābhisaraṇāya kālakṣepaḥ, viphalaṃ niṣphalam | 'kālaḥ phalati tatphala' miti 1-nyāyena ayuktamityarthaḥ-1 | atha sakhī kayościt jārayoḥ dampatyoḥ kriyāvarṇanopanyāsacaturatvena rādhāṃ kṛṣṇāntikamāgamanāya protsāhayati āśleṣāditi || he rādhe, iha tamasi pratāyamānagāḍhāndhakāre anyārthaṃ pratyekaṃ kāryāntarārthaṃ gatayorābhisṛtayośca3 svasaṅketasthalaṃ prati yātayoriti yāvat | bhramāt andhakārajanitasaṅketamandiramārgāparijñānarūpabhrānteḥ, militayoḥ parasparāśliṣṭagātrayoḥ; ata evāśleṣāt gātrasambandhanimittāliṅganāt, anu anantaraṃ cumbanāt, āliṅganānantarabhāvyadharāsvādanāt anu anantaraṃ; nakhollekhāt adharāsvādanānantarabhāvinakhakṣatādanu paścāt; svāntajasya udbodhāt kāmasyodbodhāt4; prodbodhāditi pāṭhe'pyayamevārthaḥ | athavā svāntaṃ manaḥ, tajja-
12.8.12
nito yaḥ prodbodho vikāsaḥ, tasmādāśleṣādijanitacittasantoṣādityarthaḥ | anu anantaraṃ, sambhramāt cittasantoṣānantarabhāviratodyogāt, anu anantaraṃ, ratārambhodyogānantarabhāvisugtānuṣṭhānāt, anu anantaraṃ; prītayoḥ sukhakaraṇānantaraṃ kathamahāyatnasiddhasambhogo¹ jāta iti parituṣṭayorityarthaḥ² | anu anantaraṃ sambhāṣaṇaiḥ suratānukūlamadhurālāpaiḥ | jānatoḥ paraspararūpeṅgittānyatrabudhyamānayoḥ | anenāndhakārasya gāḍhatvaṃ sūcitam | uktaṃ ca murārau-'viśvaṃ cākṣuṣamastamasti hi tamaḥ kaivalyamaupādhikaprācyādivyavahārabījavirahāddiṅmātrameva sthitam, gṛhyante bhayahetavaḥ, paṭubhirapyakṣāntarairbhauti ca; dhvāntenātighanena vastu vacasā jñātaḥ svareṇāmukaḥ³, iti | etādṛśayordampatyoḥ jārajāyāpatyoḥ| 'jāyāśabdasya jambhāvo dambhāvaśca vā nipātyate⁴, iti dambhāvaḥ | krīḍāvimiśraḥ āliṅganādisuratavyāpāramilitaḥ | konu konu kaḥ kaḥ bhāvaḥ iti śeṣaḥ | bhāvānāma manaso'vasthāviśeṣaḥ rāgaḥ viṣayiṇāṃḥ bhāvaḥ ityabhidhānāt rasaḥ śṛṅgāraraso bhavatīti śeṣaḥ| āliṅganādiviśeṣeṇa militassarvo'pi bhāvaḥ śṛṅgāro rasa evotyarthaḥ | atra sambhogaśṛṅgārasya lokottaratāsūcanārthaṃ kaḥ kaḥ ityuktamiti jñeyam | tathā ca etādṛśarasānubhavārthamihāsminneva samaye tvayā avaśyaṃ yātavyamiti tātparyam | padārthahetukaṃ kāvyaliṅgamalaṅkāraḥ || ⁵‘etena nāyakasyānukūlyaṃ gamyate | yathoktaṃ kāmatantre-'bālāṃ puṣpaphalairvinodavacanaiḥ sadyovanālaṃkṛtāṃ; 'kāntāṃ ratnavibhūṣaṇaiḥ sarucirairvastraiḥ
12.8.13
pragalbhāṃ striyam | sambhogairvividhaiḥ priyoktibhirapi svecchānukūlāṃ striyaṃ; nītijño hi vaśaṃ nayecca satataṃ sadyo'nukūlapriyaḥ, -5iti || atha sakhī abhisaraṇaprakāraṃ varṇayantī abhisaraṇaphalamāhasabhayacakitamiti || śobhanaṃ manoharaṃ, athavā śubhakaraṃ nistulatvāt samastahṛdayarañjakamityarthaḥ | tādṛśaṃ mukhaṃ yasyāssā, tasyāḥ sambuddhiḥ, he sumukhi rādhe, timire andhakāre sati pathi abhisaraṇamārge, bhayena mārgasthitanimnonnatādipradeśājñānajanitabhītyā yaccakitaṃ vaiklavyaṃ tatsahitaṃ yathā bhavati tathā, athavā³ cakitaśabdo'pi bhayaparaḥ | tathā ca bhayacakitaṃ; bhayaṃ bhayaṃ atyantabhayamiti yāvat | tatsahitaṃ yathā bhavati tathā, dṛśaṃ vinyasyantīṃ vikṣipantīṃ sāvadhānaṃ mārgaṃ paśyantīmityarthaḥ | kiñca pratitaru prativṛkṣaṃ vṛkṣe vṛkṣe ityarthaḥ | muhuḥ atyarthaṃ sthitvā, mandaṃ śanaiḥ, padāni padanyāsān, vitanvatīṃ vistāreṇa vikṣipantīṃ, yathā jātyandhāḥ
12.8.14
mārgacihnabhūtāni kuḍyādīni spṛṣṭvā mandaṃ dīrghaṃ vā padanyāsān kurvanti tathā kurvatīmityarthaḥ | anena abhisaraṇe atikileśaḥ sūcitaḥ | kiñca anaṅgatarāṅgitaiḥ sañjātānaṅgatarāṅgai ; taraṅgibhiriti pāṭhe cāyamevārthaḥ | pratikṣaṇaṃ pravardhamānamadanoddīpatairityarthaḥ | etādṛśairaṅgaiḥ caraṇādibhiḥ karaṇaiḥ kathamapi atiprayāsena, rahaḥ ekānte, prāptāṃ¹ bhavantoṃ subhago bhāgyasampannaḥ śrīkṛṣṇaḥ, paśyan san kṛtārthatāṃ kṛtakṛtyatāṃ upaitu prāpnotu | yathā loke² marvadarśanābhilāṣeṇa atiprayāsāgatamuttamajanamavalokyātmānaṃ kṛtārthaṃ jano manute, tathā uktavidhāṃ bhavatīmavalokya kṛṣṇo'pyātmānaṃ kṛtārthaṃ manyata ityarthaḥ | ataśca priyacittollāsārthaṃ tvayā'dhunaiva gamyatāmiti tātparyam || iti śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ śrutirañjanyāṃ pañcamassargaḥ³ |
12.8.15
atha sakhī rādhāṃ prati kṛṣṇaḥ tvāṃ pātviti vadati rādheti | rādhāyāḥ mugdhaṃ sundaraṃ navoḍhatvāt mūḍhaṃ, mukhamaravindamitra mukhāravindaṃ vadanakamalaṃ tasmin madhupaḥ, madhukarabhanaḥ tanmukhacumbanāsakta ityarthaḥ | etenātyantānuraktatā sūcitā | kiñca trayāṇāṃ lokānāṃ samāhāraḥ trilokī, tasyā ida trailokyaṃ, tadeva maulisthalī kirīṭasthalaṃ; tasya nepathye ākalpe, ucita yogyaṃ, nīlaratnaṃ nīlaratnabhūta ityarthaḥ | anena viśeṣaṇena samastalokacūḍāmaṇitvaṃ dhvanyate | athavā maulisthalī śirastaṭaṃ, tasya nīlaratnaprāyaḥ | anena aśeṣajagacchiraḥślāghita iti dhvanyate | kiñca avanyāḥ bhuvaḥ bhāro'tiśayaḥ tadavatāre taduddhāre kṣamaḥ samarthaḥ | anena viśeṣaṇena nikhilaganniyantṛtvaṃ gamyate | kiñca svacchandaṃ svamataḥ prasaraṇaṃ yathā tathā vrajasundaryaḥ vallavāṅganāḥ, tā eva janaḥ, tasya manastoṣasya cittajanyasantoṣasya pradoṣaḥ uddīpakaḥ | etena kāminījanamanorañjanacaṇapañcabāṇatvaṃ dhvanyate | kaṃsasya kaṃsākhyasya svamātulasya dhvaṃsane nāśane dhūmaketuḥ utpātaketubhūta ityarthaḥ | athavā kaṃsadhvaṃsane dhūmaketuḥ agniḥ tatsama ityarthaḥ| etādṛśo devakyāḥ devakīdevyāḥ, nandanaḥ śrīkṛṣṇaḥ, ciraṃ bahukālaṃ tvāṃ avatu pātu rakṣatvityarthaḥ | vṛttaṃ tu śārdūlavikrīḍitam, 'sūryāśvairmasajāḥ statāssaguravaḥ śārdūlavikrīḍitam', iti lakṣaṇāt | atha kavireva kṛṣṇābhisaraṇonmukhīkṛtarādhāyāḥ sakhyāḥ anantarakṛtyamāha atheti | asmin sarge vāsakasajjikā varṇyate | tallakṣaṇaṃ tu 'sā tu vāsakasajjā syāt maṇḍayantī patipriye'ti ||
12.8.16
atha rādhāyāḥ kṛṣṇābhisaraṇonmukhīkaraṇānantaraṃ sakhī gantuṃ kṛṣṇasamīpaṃ prati yātuṃ aśaktāṃ² śaktirahitāṃ ityarthaḥ | ciraṃ cirakālamanuraktāṃ śrīkṛṣṇe anurāgasametāṃ, tāṃ rādhāṃ latāgṛhe kuñje dṛṣṭvā tasya rādhāyāḥ caritaṃ virahavedanāprakāraṃ manasijena kāma- devena mande kāmaśarapīḍita ityatha | evaṃvidhe govinde śrīkṛṣṇaviṣaye prāha brūte | rādhāvṛttāntaṃ kṛṣṇāya vaktuṃ praṃcakrama ityarthaḥ | manasije ityatra ‘saptamyāṃ janerḍa’ iti ḍa pratyaye ‘tatpuruṣe kṛti bahulam’, ityalukū | āhetyatra ‘bruvaḥ pañcānāṃ ādita āhbruva’ iti bruvaḥ āhādeśaśca | atra vartamāna eva grāhyaḥ, bhūtārthasya bhrāntatvāt | taduktaṃ vāmanena—āheti bhūte'nyaṇalantabhramād bruvo liṭi, iti | kṛṣṇaṃ sakhī prāhetyuktaṃ; tatprakārameva gītena viśadayati | guṇḍakriyārāgeṇa gīyate, śaṅkarābharaṇena vā |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit