Gita Govinda 13
Śrutirañjanī 13
- Language
- Sanskrit
Contents
- 13.8 — 10 parts
13.8.1
paśyatīti | atra nātha hara ityādi vāsagṛha ityantaṃ dhruvapadam | idaṃ gītamaṭatālena saha guṇḍakriyārāgeṇa śaṅkarābharaṇena vā gīyate | gurjarīsapatnatvāt guṇḍakriyārāgasya punaravasthāṃ yuktam | asyārthaḥ | he nātha dīnarakṣaka, hare sarvaduḥkhahārin śrīkṛṣṇa, athavānāthahariḥ puṅgavaḥ, tasya sambodhanaṃ, kṛṣṇasya puṅgavakalpasambodhanañca | kliśyamānāṃ rādhāṃ śrutvāpi tasyāssamīpānabhisaraṇāt puṅgavatvaṃ jñeyam | prakriyātu 'haraterhatināthayoḥ paśau śṛ'¹ iti nāthosecretpadāt harateḥ in pratyayaḥ | puṅgava iti paśvadhīnassañcāraṇāt tadupādhikatvamavagantavyam | tathā ca puṅgavakalpakṛṣṇavāsagṛhe² rādhā sīdati | tvadviyogena³ kliśyate | 'pāghrādhme⁴ | tyādinā sadeḥ sīdādeśaḥ | ⁵yadvā nāthatīti nāthaḥ, tasya sambuddhiḥ he nātha, rādhāyāñjāparetyarthaḥ | hare sarvadoṣān haratīti hariḥ tasya sambuddhiḥ, he hare śrīkṛṣṇeti vā⁵ | avasādanaprakārameva viśadayati paśyatītyādinā | he kṛṣṇa, tasyā rādhāyāḥ adhara eva madhuro madhurapadārthaḥ tasya madhūni madhurarasān | athavā adhare oṣṭhe sthitāni yāni madhuramadhūni madhurarasān | rahasi ekānte pibantaṃ pātāraṃ, 'pāteḥ pibādeśaḥ' | etādṛśaṃ sadā rādhādharasudhāpānāsaktaṃ bhavantaṃ, diśi diśi pratidiśaṃ paśyati | nirantaraṃ bhavadbhāvanayā sannihitamiva paśyatītyarthaḥ ata eva sīdatītyanvayaḥ || ||
13.8.2
tvadabhisaraṇeti | he kṛṣṇa, tvadabhisaraṇarabhasena bhavatsamīpāgamanavegena, harṣeṇa vā ‘rabhaso vegaharṣayoḥ’ iti viśvaḥ | tena saha vasantī vartamānā athavā vasantī latāgṛhe¹ vartamānā tvadabhisaraṇarabhasena kiyanti katicitpadāni calantī gacchantī satī patati | tvatsamīpābhisaraṇotkaṇṭhayā paraṃ katicitpadāni gacchantī, atha ca tvadviyogena janitaduḥkhena kṛśāṅgī satī bhavadanusmaraṇagamanāsamarthā²skhaladgatirbhavatītyarthaḥ | tarhi patanena kathaṃ na³ hāniritītyāśaṃkyāha-vihiteti || he kṛṣṇa, sā rādhā, iha asmin patanasamaye vihitāni kṛtāni, viśadabisakisalayānāṃ mṛṇālapallavānāṃ valayāni kaṅkaṇāni karabhūṣaṇānītyarthaḥ⁴, yayā sā tādṛśī satī | tava ratikalayā ratikelileśeṇa suratābhilāṣeṇeti⁵ yāvat | paraṃ jīvati | patane satyapi ⁶⁻gamanānantaraṃ sambhaviṣyadrativāñchāvaśena⁻⁶ sā paraṃ jīvati na tu prakārāntareṇetyarthaḥ | evaṃvidhā sā sīdatītyanvayaḥ | muhuriti | he kṛṣṇa sā rādhā muhuḥ punaḥpunaravalokitā, 1 kṛṣṇamanorañjanārthaṃ etānyalaṅkaraṇānīti buddhyā vihitāni 2 maṇḍanāni hārakeyūrādīni | teṣu lālā krīḍā yasyāstādṛśī | athavā'valokitāni kṛṣṇasamāgamabhāvādetāni vyarthāni jātānīti buddhyā vīkṣitāni 3 yāni, teṣāṃ līlā dhāraṇakriyā yasyāssā tādṛśī | punaḥ kiṃbhūtā? madhuripuḥ kṛṣṇaḥ ahaṃ ahameva, atrāhantva vidheyam | ahaṃha madhuripureva atrāpi, madhuriputvaṃ vidheyam | anena prakāreṇa bhāvanaśīlapūrvamāvayorabheda eva | idānīṃ kimiti 4 nāvayorabhedaḥ ityevaṃvidhabhāvanasvabhāvetyarthaḥ | ata eva bhavatā vinā jīvanaṃ 5-vṛtheti sīdatītyanvayaḥ-5 |
13.8.3
tvaritamiti || he kṛṣṇa, sā rādhā, hariḥ kṛṣṇaḥ abhisāraṃ madīyāgāraṃ pratyāgamanaṃ, athavā mayādhiṣṭhitasaṅketasthānaṃ tvaritaṃ kathaṃ nopaiti na prāpnoti iti sakhīṃ māmanuvāraṃ punaḥpunarvadati | ahaṃ tatra na gacchāmi 6 | 7sa samarthaḥ kathaṃ nāyātīti māmanuvāraṃ bhaṇatītyarthaḥ | purātanīmāvayoḥ prītimidānīntanīṃ 8 madīyāmavasthāñca jānannapi kimiti nāyānīti āścaryaṃ sūcayituṃ kimitiśabdaṃ parityajya kathaṃśabdaprayoga iti bhāvaḥ| sarvathā tvayaivāgantavyamiti tātparyam | ata eva evaṃ dūragābhiprāyeṇa nātheira iti sambodhanopapattiḥ| ata eva sīdatītyanvayaḥ | śliṣyatīti || he kṛṣṇa, sā rādhā, jaladharakalpaṃ nīlameghasamānacchāyaṃ, analpaṃ bahulaṃ prabhūtamityarthaḥ | timiramandhakāraṃ¹ hariḥ² kṛṣṇaḥ mama hṛdayaduḥkhahārīti yāvat | upagataḥ³ viditamadīyāvasthaḥ svayameva mama bhāgyavaśena samīpamāgata ityavabuddhyamānā śliṣyati satvaramabhisṛtyāliṅgati⁴| āliṅganānantaraṃ cumbati ca| pariritya mānadhvāntaṃ tatsābarṇyāt bhrāntyā tvāṃ matvā tasminnāliṅganacumbanādiratikarmāṇi karotītyarthaḥ | tathā ca nirantaranitāntaduraṃtatvadākārabhāvanaśīlāṃ tāṃ tvamupekṣituṃ nārhasīti bhāvaḥ |
13.8.4
bhavatīti || he kṛṣṇa¹, vigalitā lajjā hrīḥ yasyāssā, tathoktā; ²⁻ayamāgata tati bhrāntyā tvadekāyattacittatvāllajjārahitetyarthaḥ⁻²| 'mandākṣaṃ hrī strapā vrīḍā lajje'tyamaraḥ | anena viśeṣaṇena 'kāmāturāṇāṃ na bhayaṃ na lajje'ti vacanena ca asyāḥ kāmāturatvaḥlajjārahityaṃ sūcitam | kiñca vāsakasajjā | vāsako nāma priyasamāgamahetutvarādiḥ | ³⁻'kāryāntare kṛtālasye pravāsādāgate priye, prasādhanañca tuṣṭāyāḥ sālaktāyāḥ tatotsavaḥ | navoḍhābhyupapattiśca ṣaḍete vāsakāḥ smṛtā' iti⁻³ | vāsakaiḥ sajjaṃ karotīti vāsakasajjā | sajjakatvaṃ nāma kṛtasuratasāmagrīyuktatvam | vāsakasajjā nāma kācinnāyikā | tallakṣaṇaṃ 'priyāgamanavelāyāṃ maṇḍayantī muhurmuhuḥ | kelīgṛhamathā''tmānaṃ sā syādvāsakasajjikā⁴, iti | evaṃvidhā sā rādhā ca, bhavati tvayi vilambini sati saṅketamandirāgamane kālakṣepaṃ kurvati sati⁵ roditi aśrumocanaṃ karotītyarthaḥ | 1.vijapati pralapati ca.1 | vilāpo nāma viyuktapriyavastuguṇānuvarṇanātmakavākyāccāraṇapūrvakāśrumocanam | roditītyātra 'rudādibhyaḥ sārvadhātuka' iti iḍāgamaḥ | śrījayadeveti | uditaṃ gaditamuktamityarthaḥ | jayadevakaveḥ jayadevākhyakavīśvarasyedaṃ, gītaṃ rasikajanaṃ saṅgītasāhityasārasya veditāraṃ; ārtamudita matyantasaṃtuṣṭam, tanutāṃ kurutām | 'āsetaḥ³' ityāmādeśaḥ| sakhī punarapi tadavasthāṃ varṇayantī sā tvayā'nugrāhyetyāha |
13.8.5
he kitava dhūrta, ‘dhūrto'kṣadevī kitava’ ityamaraḥ | kitavatvaṃ ca anyāsaktassan ciraparicitapriyāparibhavakāritvena heyam | etādṛśa he kṛṣṇa, vipulā vistṛtā pulakapāliḥ romodgamaparamparā yasyāssā, tādṛśī satī | athavā vipulā pulakapāliḥ pulakāvaliryasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā, sphītaḥ pṛthuḥ, sītkāra ityanukaraṇaśabdaḥ, sa yathā bhavati tathā | antaḥ antaḥkaraṇe, svāntapradeśe vā, janito yo jāḍimā jāḍyaṃ, tvadviyogajanitajāḍyamityarthaḥ | tena yā kākuḥ hṛdayasthitārthaprakāśakasvaraviśeṣaḥ | kāyati arthāntaramiti kākuḥ | uktaṃ ca sāhityacintāmaṇau-‘kāyatyarthāntaraṃ kāku’riti | yadvā ‘īṣadarthe’, iti kuśabdasya kādeśaḥ | kurbhūmiḥ hṛdayasthitavastupratīteṣā (?) bhūmiḥ, svaraviśeṣaḥ kākuriti | ‘kākuḥ striyāṃ vikāro yaḥ śokabhītyādibhirdhvaneḥ’ ityamaraḥ | tayā kākvā vyākulaṃ ca yathā bhavati tathā ? vyāharantī bhavantaṃ bruvāṇā ; kiñca rasaḥ śṛṅgāraḥ² sa eva jaladhiḥ samudraḥ | jalāni dhīyante asminniti jaladhiḥ | ‘karmaṇyadhikaraṇe ce’ti kiḥ pratyayaḥ | tatra⁴ nimagnā⁵ āsaktā⁶ | nirantaraṃ bhavadvyānaparāyaṇetyarthaḥ | evaṃvidhā sā mṛgasyākṣiṇīva viśāle akṣiṇī netre yasyāssā tādṛśī, tathā amandā analpā yā kandarpacintā tāṃ kāmakṛtamanaḥpīḍāṃ vidhatte vidhāsyati | vartamānasāmīpye vartamānavadveti bhaviṣyati laṭ | yadi madvākyādidānīmeva tatsamīpaṃ prati
13.8.6
tvaṃ nāyāsi, tarhi tvadviyogavedanayā tasyāḥ paramāvasthāyāṃ gatāyāṃ samanantarameva tavāmandakandarpakṛtavyathā bhaviṣyatīti bhāvaḥ | athavā rasajaladhinimagnā śṛṅgārasāgaraviharamāṇā, ata eva tava dhyānalagnā kandarpakoṭilāvaṇyabhavanmūrtibhāvāsaktā satī, kandarpa iti cintā kandarpacintā tāṃ; kṛṣṇa eva sākṣāt kandarpaḥ | tadatiriktaḥ kaścana manmathaḥ pīḍājanakaḥ, kandarpo nāstītyevaṃrūpāṃ bhāvanāmityarthaḥ | vidhatte kurute | tathā ca tathāvidhāyāḥ tasyāḥ manaḥpīḍāparihārāya tvayā śīghramevāvagantavyamiti tātparyam | atra dhyātṛsamādhiḥ¹ dhvanyate | tatra romāñcādeḥ sambhavāt punarapi tasyā eva avasthāntaraṃ vijñāpayati-aṅgeṣviti || he nātha, varatanurlalitāṅgī eṣā rādhā bahuśaḥ anekavāraṃ aṅgeṣu karacaraṇādyavayaveṣu ābharaṇaṃ hārakeyūrādyākalpāni, ābharaṇamiti jātāvekavacanam | karoti nyasyati, svasyāḥ vāsakasajjikātvāt | bhava-
13.8.7
gamanasambhāvanayā aṅgāni punaḥpunaralaṅkarotīti arthaḥ | ata eva patre parṇe'pi | kimutānyasminnityarthaḥ | sañcāriṇi calati sati, tva prāptaṃ āgataṃ sannihitamityarthaḥ | pariśaṅkane bhavaddhyānavaśāt calita tṛṇādikamapi āyāntaṃ bhavantameva manuta ityarthaḥ | anenātyāsaktisūcanā | ata eva śayyāmāgantuḥ tavāvasthānayogyaṃ talpaṃ vitanute . kusumādibhirusajjīkarotītyarthaḥ | api ca ciraṃ bahukālaṃ dhyāyati || śayyāgataṃ tvāṃ cintayatītyarthaḥ | athavā ciraṃ dhyāyati, anāgataṃ bhavanta jñātvā¹ kimiti nāgata iti vicārayatītyarthaḥ | ityanena prakāreṇa yaḥ ākalpavikalpaḥ aṅgeṣvābharaṇāropasaṅkalpaḥ talparacanāsaṅkalpaḥ śayyā sajjīkaraṇodyogaḥ tābhyāṃ yaccānyat līlāśataṃ vilāsaparamparā, tathā ca tribhiḥ vyāsaktā parākṛcitā'pi² kimuta sāvadhāneti bhāvaḥ | tvayā vinā bhavantamantareṇa ‘pṛthak vine’tyādinā tṛtīyā | niśāṃ rātriṃ na neṣyati netuṃ na samarthetyarthaḥ | yathā loke yaḥ kaścana viyogijanaḥ viyogakālīnāṃ vyathāṃ vyāsaṅgādinā apanayati iyaṃ tu vyāsaktacittāpi viyogakālīnāṃ⁴ vyathāṃ apanetuṃ na⁵ samarthā | tadvyatirekapratīteḥ vyatirekālaṅkāraḥ | 'śābde vārṣabhavākṣipte aupamye vastuno dvayoḥ, yaddvedakathanaṃ so'yaṃ vyatireka udāhṛtaḥ' iti lakṣaṇāt | tena cānayoḥ api utkṛṣṭapremarūpaṃ vastu vyajyata ityalaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | niśetyatra 'āpañcaiva halantānāṃ'| mityāp | iti śrī gītagovindavyākhyāyāṃ śrutirañjanyāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ|| |
13.8.8
atha kṛṣṇa āgamanavilambanaṃ kṛtavati sati prabhūtaṃ rādhāyāḥ virahaṃ gītena varṇayituṃ ādau uddīpakaṃ candrodayaṃ varṇayati - atrāntara iti | asmin sarge vipralabdhā nāyikā | tasyāḥ lakṣaṇaṃ tu ‘kvacit saṅketamāvedya dayitenātha vañcitā | smarārttā vipralabdheti sūribhiḥ parikīrttite' ti | atrāntare asmin samaye rādhāṅgālaṅkāraśayyāsajjīkaraṇakāle ityarthaḥ | kulaṭānāṃ puṃścalīnāṃ 'puṃścalī dharṣaṇī bandhakyasatī kulaṭetvarī' ityamaraḥ | kulasya vṛndasya, vartma mārgaḥ tatra pāta: patanaṃ tadanusaraṇaṃ tadvat vyabhicāradūṣitamityarthaḥ | tena sañjātamutpannaṃ pātakaṃ yasya
13.8.9
tādṛśa iva| uktaṃ candropālambhe- 'gurukalatramapāsya¹ madoddhato, gurukalatramasau nirapatrapaḥ| munivadhūpavane²rdiśi jṛmbhato, ramata eva³ hi tādṛśi tādṛśaḥ' iti| athavā dhātūnāmanekārthatvāditi nyāyena kulaṭākulavartmanaḥ, pāto niṣedhaḥ, tat⁴ sañjātapātaka iva| candrodaye hi jāriṇīnāṃ saṅketamandiragamananirodhāt⁵| candramasaḥ tadvartmaghātukatvaṃ avagantavyam| 'kulavartmaghāte'⁶ti keṣucitpāṭhaḥ| tadā sphuṭam| tādṛśaṃ iva sphuṭā lāñchanaśrīḥ kalaṅkaśobhā yasya tādṛśaḥ; pātakakalaṅkayoḥ nīlavarṇatvāt tathoktamityavagantavyam| śrīrityatra samāsāntaḥ kapratyayo nāsti; anityatvāttasya| kiñca diksundaryāḥ digaṅganāyāḥ vadanasya vadanaikadeśalalāṭasya candanabindustilakaṃ niṭilataṭalalāṭikāyamāna ityarthaḥ| induḥ candraḥ aṃśuvṛndaiḥ mayūkhajālaiḥ| 'aṃśudīpai'riti keṣucitpāṭhaḥ| tadā sphuṭam| bṛndāvanāntara vṛndāvanamadhyapradīpayat ābhāsayat| vṛndāvanantaravarttirādhāvāsabhūtalatāmandirasamīpe candrakiraṇaprasāro⁷ jāta ityarthaḥ| anantarakṛtyamāha-prasaratīti |
13.8.10
sā rādhikā śaśadharabimbe candramaṇḍale; prasarati svāvāsabhūtalatāmandirasamīpe kiraṇadvārā pravartini, vilasatīti yāvat | kiñca mādhave lakṣmīpatau kṛṣṇe ca vihitavilambe kṛtakālavikṣepe sati ; atra vilambe anyāsaktirūpāparādhaṃ sūcayituṃ mādhava ityuktamiti jñeyam | yadvā mādhava iti śliṣṭaṃ padam | mādhave vasante ca prasarati uddīpakatvena vilasati satītyapi yojyam | uccaiḥ viracitāḥ kṛtāḥ vividhā nānāprakārāḥ vilāpāḥ duḥkhādgārivacanāni yasmin karmaṇi tadyathā bhavati tathā | paritāpaṃ śrotṝṇāṃ cittakṣobhaṃ cakāra nirmitavatī | nānāvidhairvilāpaiḥ tatratyān prāṇinaḥ prāptakhedānakārṣīt ityarthaḥ | vilāpaprakārameva viśadayati¹ kathitetyādinā | mālavīrāgeṇa gīyate āhirirāgeṇa vā |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit