Gita Govinda 18
Śrutirañjanī 18
- Language
- Sanskrit
Contents
- 18.8 — 8 parts
18.8.1
rajanoti || idaṃ gītaṃ rūpakatālena saha bhairavīrāgeṇa gīyata ityuktam | ayaṃ puruṣarāgaḥ eva | tatpatnyastu³ — ' devakriyā , megharaṇjī
18.8.2
kuñjī, bhairavī sūrīyaḥ' iti | rūpakalakṣaṇam - 'drutadvandvavirāmāntaṃ rūpakaḥ parikīrtitaḥ' iti | atra yāhi ityādi viṣādamityantaṃ dhruvapadam | he mādhava, uditasya utpannasya, rasasyānubhūtaśṛṅgārādeḥ; 'śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasaḥ' ityamaraḥ | abhiniveśaḥ āsaktiryasya tādṛśaṃ tava nayanaṃ netraṃ 'locanaṃ nayanaṃ netra' mityamaraḥ | rajanyāṃ rātrau janito yo gurujāgaraḥ prabalanidrābhāvaḥ, tena yo rāgaḥ raktimā, tena kaṣāyitaṃ sañjātaraktarūpaṃ sat | ata eva alaso mandībhūto nimeṣo yasmin tādṛśaṃ sat | sphuṭaṃ asandigdhaṃ, anurāgaṃ anyasyāṃ āsaktiṃ vahati | anurāgasya raktatā prāgeva pratipāditā | sphuṭamiti kriyāviśeṣaṇaṃ vā | athavā nayanaṃ kartṛ, kaṣāyitamiti kyajantāt bhāve niṣṭhā | jāgareṇa yat kaṣāyitaṃ raktavarṇavadācaraṇaṃ tata karma; anurāgamiva vahatītyanvayaḥ | asmāt kāraṇāt he mādhava lakṣmīpate, idaṃ tu dakṣiṇanāyakatvasūcanārtham | ata eva tāmanusaretyādi samañjasaṃ bhavati | he keśava yāhi, yāhi, anyatraiva gaccha gacchedityarthaḥ | atyantāsūyāsūcanārthaṃ dviruktiḥ | na kevalamatrānavasthānamātramapi tu kaitavavādaṃ dhūrtapralāpaṃ mā vada na ca brūhi | na kevalamatra dhūrtapralāpābhāvenāvasthānaṃ ca api tu he sarasīruhalocana puṇḍarīkākṣa, anyasyāḥ anusaraṇamārgadarśane, tavākṣivaipulyaṃ mahadastīti sūcayituṃ etatsambodhanamityavagantavyam | yā nāyikā tava viṣādaṃ manmathakṛtamanaḥpīḍāṃ harati apākaroti, tāmevānusara tatraiva gacchetyarthaḥ | deśāntare śaṣayorabhedāt antyaprāsopapattiḥ |
18.8.3
kajjaletiṃ || he kṛṣṇa, yasmāt kāraṇāt kajjalena añjanena, maline asite ye vilocane anyasyāḥ nayane tayo ścumbanena, viracitaṃ¹ saṅkrāmitam | ²⁻nīlimā nailyaṃ yasya tādṛśaṃ rūpaṃ⁻² yasya tat | cumbanānāṃ³ daśatvāt netracumbanamavaśyamūrīkarttavyam | tathā coktaṃ kāmatantre— ‘ phālasthale'dharakapolaviśālanetre, kaṇṭhe ca manmathagṛhopari mūrdhnideśe | nābhau kṛtī vividhavicumbanamāsamantāt kuryāt sadā madanatantraviśārado'yam ’ iti | aruṇaṃ raktavarṇaṃ, adharasyāruṇatvaṃ prasiddhameva | etādṛśaṃ daśanānāṃ dantānāṃ vasanaṃ vastraprāyaṃ tadācchādakamityarthaḥ | ‘ radanacchadau daśanavāsasī ’tyamaraḥ | aruṇamasamānaguṇayuktamoṣṭhaṃ, tava tanoḥ śarīrasya anurūpaṃ samānaguṇaṃ, tanoti karotītyarthaḥ | tasmāt yāhītyanvayaḥ | vapuriti || he kṛṣṇa, yataḥ kāraṇāt, smarasya kāmadevasya, saṅgare yuddhe ratāvityarthaḥ | kharāḥ tīkṣṇāḥ, ye nakharā nakhāḥ taiḥ kṣati⁴rdhātaviśeṣaḥ; tayā rekhā yasmin tādṛśam | pratyagranakhakṣatākrāntamityarthaḥ | tādṛśaṃ tava vapuḥ śarīraṃ marakatamaṇeḥ, śakale khaṇḍe, kalitā ālikhitā, yā kaladhautalipiḥ svarṇavikāralipiḥ, tasyāḥ | ' kaladhautaṃ rūpyahemno, riti amaraḥ | ratijayalekhaṃ anyasuratavijayapatramivānuvahati ca anukaroti ca | tato yāhītyanvayaḥ |
18.8.4
caraṇakamaleti | he kṛṣṇa yasmāt kāraṇāt, caraṇakamalābhyāṃ anyasyāḥ pādasaroruhābhyāṃ, galat sravat, yadalaktakaṃ lākṣārasaḥ, tena siktamādrram | udāramutkṛṣṭaṃ, viśālamityarthaḥ | athavā anyāliṅganaśauṇḍamityarthaḥ | etādṛśaṃ tavedaṃ pratīyamānaṃ hṛdayaṃ uraḥsthalaṃ kartṛ, madanadrumasya¹ hṛdayāntarvarttamānakāmarūpataroḥ² navāni nūtanāni yāni kisalayāni pallavāsteṣāṃ parivāraṃ maṇḍanaṃ bahiḥ hṛdayabahiḥpradeśe, darśayatīva prakāśayatīva | ato yāhītyanvayaḥ | kasmiṃścit surataviśeṣe³ caraṇayoḥ hṛdayādeśenāpi sambandhasambhavāt tatra lākṣāsecanamaviruddhamityavagantavyam | yadvā premātiśayena caraṇayoḥ hṛdayaniveśanena lākṣārasānubandho na viruddhaḥ | tatra lākṣārasasya pallavānāṃ ca sarūpatvāt tarurityuktamiti jñeyam | utprekṣā sphuṭaiva | daśaneti | he kṛṣṇa, yataḥ kāraṇāt bhavadadharagatamadharasthitamityarthaḥ | daśanapadaṃ anyakāminīkṛtadantakṣatiḥ, mama cetasi khedaṃ tāpaṃ racayati janayati | āvayorabhedāt kathametat tāpaṃ karotītyākāṅkṣāyāmāha kathayatīti | kṛṣṇa, etadanyasambhogacihnitatvena pratīyamānaṃ tava vapuḥ śarīraṃ adhunā idanīṃ mayā saha abhedamapi kathaṃ kathayati ? <sup 1-</sup pūrvantu tulyaraticihnāṅkitayorabhedopapatte-<sup 1</sup ridānīntu vilakṣaṇākārayorāvayorabhedo durghaṭa eva | tathā ca mama cetasi khedo yukta iti tātparyam | ataśca yāhītyanvayaḥ |
18.8.5
bahiriti || he kṛṣṇa, yasmāt kāraṇāt tava mano'pi cittamapi, bahiriva tava bāhyākāra iva malinataramatyantamalinam | keṣāṃcinmate antaḥkaraṇasya taijasatvādetadālocanasambhāvanā yujyate | bhaviṣyati | nūnamasaṃśayamityarthaḥ | parahṛdayasya apratyakṣatvāt kathamevaṃ jñātamityākāṅkṣāyāmāhakathamiti | atha anyathā avyayānāmanekārthatvāt evaṃ vyākṛtam | asamaśarajvareṇa manmathasañjvareṇa, dūnaṃ paritaptaṃ, na kevalaṃ paritāpamātraṃ api tu anugataṃ tava mano'nusṛtya vartamānamityarthaḥ | janamevaṃvidhamīdṛśaṃ bandhujanaṃ vañcayase pratārayasi<sup 2</sup | iti tādṛśajanapratāraṇameva bhavanmānasasya mālinyamavagamayatīti tātparyam | ato yāhītyanvayaḥ | bhramatīti || he kṛṣṇa, yataḥ kāraṇāt bhavānabalānāṃ mādṛśānāṃ durbalakāntānāṃ kavalāya grāsāya nāśāyeti yāvat | atra abalāśabdena<sup 3</sup strīgrahaṇaṃ<sup 4</sup samanantarakāryasaukaryāyetyavagantavyat | ataśca bhāvārthe sphuṭīkariṣyate | vaneṣu bhramati aṭati | atra<sup 5</sup bhavadyogāt prathamaḥ<sup 6</sup | kiṃ atra vicitraṃ kimāścaryam | 'vismayo'dbhutamāścaryaṃ citra' mityamaraḥ | kathaṃ na citraṃ ityāśaṅkāyāmāha prathayatīti | kṛṣṇa, tava vadhūvadhe kāminīsaṃharaṇe nirdayaṃ dayāparāṅmukhaṃ bālacaritramarbhakaceṣṭitam | pūtanikā nāma kācit rākṣasyeva prathayati prakhyāpayati | prathaterghaṭāditvāt upadhāhrasvaḥ | bālyakāla eva tava mahābalaśālinaḥ mānuṣāśanakāminīvadhapāṇḍityaṃ prasiddhaṃ kila | yūnastvedānīntavabalāmāraṇaprāvīṇyaṃ kimu vaktavyamiti bhāvaḥ | ato yāhītyanvayaḥ |
18.8.6
śrījayadeveti || he vibudhāḥ paṇḍitāḥ sudhāmadhuraṃ amṛtakalpaṃ śrījayadevena bhaṇitaḥ gaditaḥ yo rativañcitāyāḥ khaṇḍitayuvateḥ khaṇḍitanāyikāyāḥ suratapratāritāyāḥ rādhāyāḥ vilāpaḥ vilapanavarṇanātmakaprabandhaḥ taṃ śṛṇuta ākarṇayata | na kevalaṃ śravaṇamātraṃ api tu sudurāpaṃ pāpakṛtāmatyantaduṣprāpam | 'āpnoteḥ īṣadvuḥsuṣu' ityādinā khal pratyayaḥ | sudhāmadhuramamṛtavat sukṛtaṃ sukṛtahetubhūtamiti mamaiva prabandhaṃ vadata paṭhatāpītyarthaḥ ? | vadaterloṭi 'tasthasthe', tyādinā tādeśaḥ | tādṛśa- paramānandapremābhirataprabandhaśravaṇapaṭhanamavaśyaṃ kartavyamiti bhāvaḥ | idaṃ gītaṃ (P. 204 fn tu adhikam | deśāntare etasyāpyaṅgīkaraṇāt | ¹-candaneti || he mādhava, candanena malayajarasena ruciraṃ sundaraṃ, kucadvayaṃ anyāṅganāstanadvayaṃ, tasya saṅgamaḥ sambandhaḥ, tena saṅgataḥ prāptaḥ mṛgamadaḥ kastūrikā yasya, tattādṛśaṃ, kaustubhabimbaṃ bimbarūpakaustubhamāṇikyaṃ yasya tattādṛśam | anyāṅganākucāliṅganasaṅgatakuraṅgamadavilisamaṅgālaṅkāraśṛṅgāra taraṅgakṣubhitamaṇivirājamānamityarthaḥ | etādṛśaṃ tava hṛdayaṃ uraḥsthalaṃ hariṇena mṛgeṇa kalitaṃ vyāptaṃ; tacca tat śaśibimbañca tat tulayati viḍambayatītyarthaḥ | madanakadanāvasaraprasaktakastūrikāsahitakaustubhamāṇikyaṃ sākṣāt candramanukarotītyarthaḥ-¹ | ito'pi tvayā atra² na stheyamityāha taveti |
18.8.7
he kitava dhūrta, priyāyāḥ madyatiriktavallabhāyāḥ, pādālaktakena caraṇanihitalākṣārasena¹ churitaṃ rūṣitaṃ vyāptamiti yāvat | atrāpi lākṣārasasambandhaḥ pūrvavadavagantavyaḥ | ata eva bahiḥ hṛdayabāhyapradeśe, prasaran udgacchan anurāgaḥ atyantasthitānyakāntākāṅkṣāveśo yasya tādṛśamiva sthitam | idaṃ paridṛśyamānaṃ tavāruṇacchāyaṃ hṛdayasthitānurāgaprakaṭanaśoṇavarṇamuraḥsthalaṃ karma, paśyantyāḥ vīkṣamāṇāyāḥ, mama prakhyātaḥ prasiddhaḥ praṇayabharaḥ, āvayoḥ purātanasnehādhikyaṃ tasya bhaṅgena apāyena hetunā; tvadālokaḥ bhavadālokanaṃ śokādapi viyogaduḥkhādapi kimapi kimapyanirvacyabhūtām | akhaṇḍamavyayametat | –²lajjāṃ vrīḍāṃ janayati utpādayati–² | pūrvaṃ³ yena⁴ asādhāraṇasammānaḥ kṛtaḥ, paścāt tvatkṛtāvamānasya ⁵–atilajjākaratvāditi bhāvaḥ | ataśca śokādhikalajjākaraṃ–⁵anyasambhogacihnitabhavadālokanaṃ yathā na syāttathā kartavyamiti tātparyam || iti śrīlakṣmaṇasūriviracitāyāṃ gītagovindavyākhyāyāṃ śrutirañjanyāṃ aṣṭamaḥ sargaḥ⁶ ||
18.8.8
1-atha tasyā api rādhāyā avasthantararūpakalahāntaritānāyikātvaṃ varṇayati tāmiti-1 | kalahāntaritālakṣaṇaṃ tu- 'kopātkāntaṃ2 parābhūya paścāttāpasamanvitā3; 4-śvāsāśrudainyacintādyaiḥ kalahāntaritā matā-4;, iti | 5-anyacca - kāntaṃ kopātparājitya yā paścāttāpasaṃyutā; kalahāntaritā sā syāt ityāhurvibudhāḥ param; iti -5 | atha kṛṣṇabhartsanānantaraṃ sakhī kartrī, manmathena manaḥkṣobhākaraṇanipuṇakāmena khinnāṃ duḥkhitāṃ; ata eva ratirasena suratābhilāṣeṇa bhinnāṃ, vidāritāṃ, 6-athavā ratau surate yadrasaḥ śṛṅgārādirasaḥ tena bhinnāṃ rahitāṃ; kṛṣṇasānnidhyābhāvāt śṛṅgārādirasaviyuktāmityarthaḥ-6 | ata eva viṣādena sambhogābhāvanibandhana- khedena sampannāṃ mametām | ata evānucintitaṃ punarālocitaṃ¹ hareḥ kṛṣṇasya cārata niṣkāraṇakhapagatyagāāṃdarūpabatanaṃ yayā tādṛśīm | ata eva kalahena kṛṣṇaviṣayapraṇayakopena, antaritāṃ kṛṣṇasakāśāt vyavahitāṃ evaṃvidhāṃ tāṃ rādhāṃ rahaḥ ekānte uvāca uktavatītyarthaḥ²| uktiprakārameva gītena sphuṭayati |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit