Gita Govinda 20.8
Śrutirañjanī 20.8
- Language
- Sanskrit
20.8.1
idaṃ ²-tripuṭatālena jhampatālena vā saha deśīyarāgeṇa gīyata-² ityuktam | asyāyasabhiprāyaḥ | puruṣarāgāntarapatnītvaṃ³ sūcayituṃ tathoktam | etatpatistu padapañcaka(ra)rāgaḥ | taduktam | 'deśīca lalitāndolī padapañcakayoṣitaḥ' | tālalakṣaṇaṃ tu 'drutadvandvaṃ laghuścaikastripuṭaḥ parikīrtitaḥ iti | atra priya ityādi madhupānamityantaṃ dhruvapadam | tadādau vyākhyāyate | he priye cāruśīle vimalasvabhāve rādhe | hetugarbhaviśeṣaṇadvayamidaṃ tu tantranyāyena mayītyanenāpi yojyam | etādṛśe mayi anidānaṃ animittaṃ mānaṃ muñca tyaja | priye priyāyāḥ cāruśīlāyāśca tava, priye cāruśīle ca mayi āvayoḥ akāraṇānurūpyāpādakanirnimittābhimānasyāyuktatvāditi⁴ tātparyam | athavā acāruśīle iti padacchedaḥ | tathā akāro viṣṇuparāḥ | tasmin viṣṇau cāru avakraṃ śīlaṃ yasyāstaddaśī tasyāḥ sambuddhiḥ | ata eva priye viṣṇusvarūpasya mama vallabhe, evaṃ vidhāyāḥ tavānimittamānakaraṇasyāyuktatvāditi⁵ bhāvaḥ | yadvā acāruśīle duḥkhabhāve, duḥkha- bhāvatvaṃ ca aniimattamānabharaṇādavagantavyam | na kevalaṃ mānatyāgaḥ, api tu tvadadharapānamapi me dehītyāha dehīti | he priye rādhe, mukhameva kamalaṃ tasya madhu puṣparasaḥ makarandamityarthaḥ | mādhuryasāmyādadharāmṛtaṃ ca'madhu madye puṣparasa' ityamaraḥ | tasya pānaṃ dehi prayaccha | adharāmṛtapānaṃ dehītyarthaḥ | kimarthamityākāṅkṣāyāmāha sapadīti | yasmānmadanānataḥ anaṅgadahanaḥ 1-sapadi sadyaḥ-1 mama mānasaṃ dahati vyathayati | atastannivṛttyarthe amṛtapānena bhavitavyamiti bhāvaḥ ||
20.8.2
vadasīti | kiñca he priye, yadi kiñcidvadasi svalpamātramapi . kimutānalpavacane iti bhāvaḥ | vadasi cettarhi dantarucikaumudī daśanakānticandrikā anidyoraṃ atibhayaṅkaraṃ daratimiraṃ bhathāndhakāraṃ 'daro'striyāṃ bhaye śvabhre' ityamaraḥ | apaharati loke bhayākrānteṣu priyālāpasya bhītinivartakatvāditi bhāvaḥ | kiñca he cāruśīle, tava vadanacandramāḥ mukhacandraḥ locanacakoraṃ mama nayana [locana ] rūpacandrikāpāyi pakṣiviśeṣam | atraikavacanamavivakṣitam | sphuran bhāsamānā yattavādharāmṛtaśīdhuḥ 'śīdhuḥ sudhā, śīdhu madyam' 'maireya āsavaḥ śīdhuḥ' ityamaraḥ | tasmai śīdhave, taṃ śīdhuṃ pātumityarthaḥ | 'kriyārthopapadasye tyādinā karmaṇi caturthī| rocayatu rucimantaṃ karotu | atra 'tatkaroti tadācaṣṭa', iti rucimacchabdāṇṇic | ‘prātipadikāddhātvarthe bahulamiṣṭhavacca’, iti iṣṭhadbhāve sati ‘vinmatorluk’ti, matuporluk | sambhāṣaṇapūrvakaṃ tava mukhakamaladarśanena māṃ sambhāvayeti tātparyam |
20.8.3
kevala prahārabandhane api tu khaṇḍanamapi kurvityāha janayeti | radābhyāṃ khaṇḍanaṃ madīyādharabhedaṃ janaya sampādaya | yathā loke mahākopaḥ pumān kopaviṣayasyāṅgabhedaṃ kṛtvā tyaktakopo bhavati, tathā tvaṃ dantābhyāṃ madīyāṅgamadharaṃ bhittvā1 nivṛttakopā2 bhaveti tātparyam | nanu3- lokaviruddhaṃ ātmani śaraghātādikaṃ kathaṃ prārthyata ityāha yeneti3- | vā athavā yena śaraghātādinā sukhajātaṃ sukhajanma bhavati | athavā sukhajātaṃ sukhasandoho bhavāṃta; tatkāryaṃ janayetyanuṣaṅgaḥ | 4-bhavatu iti ca pāṭhaḥ | tādṛśaśaraghātādiprārthanaṃ viruddhamiti bhāvaḥ-4 | athavā yena karmeṇa tava sukhaṃ bhavati tajjanayetyanuṣaṅgaḥ | 5-atha svamukhata eva śaraghātādi-5śikṣāprārthanaṃ taba lāghavādayuktamityāśaṅkayāha tvamasīti | he priye yataḥ mama bhūṣaṇamalaṅkāraḥ tvamevāsi; na kevalamalaṅkāramātraṃ api tu jīvanamapi tvamevāsi; na kevalaṃ jīvanamātraṃ api tu mama bhavaḥ saṃsāra utpattirvā sa eva jaladhiḥ tatra ratnamiva ratnasārabhūtā tvameva mama saṃsārasāphalyasampādikā janmasāphalyasampādikā cetyarthaḥ | ataścaivaṃvidhāyāḥ6 taba7 hṛdayāvarjanānunayanarūpaprahārādirūpaprārthanaṃ8 yuktameva, 9-na lāghavamiti-9 bhāṣaḥ | he bhavati, ataḥ kāraṇā diha mayi asminmayi satataṃ anavagataṃ anurodhino anusaraṇaśīlā bhavatu | bhavadyogāt prathamapuruṣaḥ | anuvartanaṃ kimityāśaṅkāyāmāha tatreti | he bhavati, tataḥ sva kṛtānugodhena¹ mama hṛdayaṃ manaḥ atiyatnaṃ atiśayena yatnavatsābhilāṣaṃ vartata ityarthaṃ | ataśca matsantoṣāya madanusaraṇaṃ tvayā² kāryamiti tātparyam |
20.8.4
³⁻itthaṃ tatkatṛkaṃ kopakāryamaṅgīkuvan⁻³ tasyānurūpaṃ kāryamupadiśati-nīleti || he tanvi, priye tava locanaṃ nayana nīlanalinābha nīlotpalasamānavarṇamapi kokanadasya raktotpalasya 'raktotpala kokanad'mityamaraḥ | tasya rūpaṃ tasya samānarūpamityarthaḥ | dhārayati dhatte | 'aravindamaśokañca cūtañca navamallikā nīlotpalañca pañcaite pañcabāṇasya sāyakāḥ, ityamaraḥ | idaṃ kokanadarūpatvena paridṛśyamāna nīlaṃ tava cakṣuḥ kusuma śarasya kāmadevasya bāṇabhāvena bāṇarūpaṃkokanadākāratvena kṛṣṇaṃ kṛṣṇābhidhānaṃ, nīlavarṇañca māṃ yadi rañjayati anuraktaṃ karāti raktavarṇaṃ ca karotīti bhāvaḥ | tadā etatkokanadarūpatvamanurūpaṃ anuguṇaṃ bhavati svocitaṃ bhavatīti yāvat | loke kiñcijjapākusumādikaṃ tu sannidhānādanyaṃ yathā rañjayati tathā kāmasāyako'pi sannihitaṃ kāmukaṃ māṃ rañjayati yadi, tadā kokanadabhāvo'yaṃ sūcitaḥ syāt | idaṃ cakṣuryadi svocitaṃ⁴ kāryaṃ na karoti tadā¹ svasvarūpameva na saṅkacchet | ata eva tatsvarūpodayāya kopaṃ parityajya māmanurañjayatu iti bhāvaḥ |
20.8.5
kopaparityāge kiṃ kāryaṃ tadāhasphuratviti | he priye ²—maṇīnāṃ mañjarī saguṇapadmarāgamaṇimālāsaṃdohaḥ—² tena khacitā racito niṣkākhyo'laṅkāraviśeṣaḥ | sā tava kucakumbhayorupari sphuratu prakāśatām | kopaṃ parityajya niṣkākhyamaṇimañjarīdharaṇaṃ kurviti tātparyam | taddhāraṇaṃ kimarthamityāśaṅkayāha rañjayatviti | ³—sā maṇimañjarī tava hṛdayadeśaṃ vakṣaḥsthalaṃ rañjayatu svakiraṇaiḥ prakāśayatu iti yāvat—³ | maṇimañjarīdhāraṇe tava hṛdayaṃ vigatakopakaluṣaṃ sat mayyeva lagnaṃ bhavatviti tātparyam | rañjayatīti laḍantapāṭhe sphuṭo'rthaḥ | kiñca raśanā kāñcīkalāpo'pi tava ghanajaghanamaṇḍale vipulakaṭipurobhāgadeśe ‘paścānnitambaḥ strīkaṭyāḥ klībe tu jaghanaṃ puraḥ’ ityamaraḥ | tatra rasatu dhvanatu | rasa śabda ityasmāddhātorloṭ | kopaṃ parityajya raśanāṃ dhṛtvā uparisuratavyāpāreṇa tāṃ dhvanayeti tātparyam | raśanārasanaina kiṃ prayojanamityākāṅkṣāyāmāha ghoṣayatviti | dhvanantī⁴ sā raśanā manmathasya madanamahārājasya nideśaṃ ājñāṃ udghoṣayatu | itaḥparametādṛśakarmācaraṇe tava daṇḍa eva bhaviṣyatītyevaṃ rūpāṃ manmathājñāṃ āśrāvayatvityarthaḥ |
20.8.6
evamukte'pyabhāṣamāṇāṃ tāṃ svakṛtyasevārūpaguḍajihvikayā bhāṣaṇātha prārthayate sthalakamaleti | he masṛṇavāṇi madhurālāpe 'masṛṇaṃ madhure'pi syāt snigdhe ca parikīrtitam' iti yādavaḥ | bhaṇa kopaṃ parityajya mayā saha sambhāṣasva | sambhāṣaṇena ko lābha ityata āha sthaleti | sthalakamalasya gañjanaṃ tiraskārakaṃ tato'pyadhikakomalamityarthaḥ | ¹'sthalakamalakhañjana' miti pāṭhe tu sthalakamalasya kuṇṭhīkaraṇanipuṇamityarthaḥ | sthalakamalabhañjana' miti ca pāṭhaḥ | tadānīmapi ayamevārthaḥ-¹ | ati mṛdulatāsūcanāya sthalagrahaṇam | ata eva mama hṛdayasya rañjanamanurāgotpādakam | lākṣārasadvārā vakṣaḥsthalasya raktatvāpādakam | etacca kasmiścid bandhaviśeṣe strīpādadvayasya puruṣavakṣaḥsthalaghaṭanāyāḥ sambhavāt uktamiti jñeyam | ata eva janita utpāditaḥ | ratiraṅge kāmasaṅgrāmabhūmau, athavā ratiraṅge suratanṛtyasthale parabhāgaḥ guṇotkarṣaḥ yena tādṛśaṃ evaṃvidhaṃ tava caraṇadvayaṃ padayugalaṃ sarasaṃ sāndraṃ rasārdraṃ, athavā manoharaṃ ²sat samīcīnatayā lasat³ bhāsamānaṃ yadalaktakaṃ, tasya rasaḥ guṇabhūto-² rāgo raktimā yasmin tādṛśaṃ karavāṇi kurve | karoterloṭ | 'āḍuttamasya picce⁴' ti āḍāgamaḥ, 'lopaśca ..⁵' iti ulopaḥ | 'merniḥ⁶ iti niḥ | sayāvakena yāvakapadena māmaka hṛdayālaṅkaraṇameva sambhāṣaṇaphalamiti yāvat |
20.8.7
tasyāḥ saukhyāya tadanukūlaṃ svasya karttavyāntaraṃ prārthayate smareti || he priye smaragaralasya manmatharūpaviṣasya khaṇḍanaṃ bhedakaṃ, smarakṛtapīḍānivarttakamityarthaḥ | ata eva mama śirasi me mūrdhni maṇḍanamalaṅkāraḥ śirobhūṣaṇakalpamityamaraḥ 61-uttamāṅgaṃ śiraśśīrṣa mūrdhā nā' ityamaraḥ | ata udāraṃ manoharam | athavā udāraṃ utkṛṣṭaṃ; yadvā sarvārthadāyakamityarthaḥ | 'udārā dātṛmahato rityamaraḥ' 1 | etādṛśaṃ padapallavaṃ caraṇakisalayaṃ dehi prayaccha | 'dhehi' iti pāṭhe maṇḍanaṃ mamālaṅkaraṇaṃ śirasi dhehi nidhehītyarthaḥ | yathā loke sarpadaṣṭasya viṣe sarvāṅgīṇe brahmarandhrapradeśaṃ śanairuddhṛtya śirasi viṣanivartanasamarthaṃ mahauṣadhaṃ nikṣipati, tadvat sarvāṅgīṇasmaragaralasya nivartanasamarthaṃ padapallavaṃ mama mūrdhni nidhehītyarthaḥ | nanvidānoṃ viṣavartanābhāvāt padapallavauṣadhaṃ kimartha dehīti prārthyate ityāśaṅkāyāmāha jvalatīti | mayi dāruṇo bhayaṅkaraḥ madanakadananalaḥ aṅgajamaṅgararūpadahanaḥ³ jvalati | 4–agnestīkṣṇatvāt sarvāṅgīṇatvācca tīvram prakāśata ityarthaḥ - 4 | ataḥ cikitsāyāḥ sambhavāt auṣadhamiva avaśyadeyamiti tātparyam | tarhi tena kiṃ syāt ata āha-haratviti | tava padapallavaṃ tena madanakavanānalenopāhitaḥ samanantaramevopandhastaḥ yo vikāraḥ śarīrakampanādika taddharatu nivartayatu | yathā'loke viṣanivāraṇāya prayuktamauṣadhaṃ viṣanivartanadvāga tatkṛtaśarīrakampādikaṃ nivartayati, tathā bhavadīyapādapallavamapi madīyasambhagābhilāṣarūpamahāvyādhinirasanadvārā tatkṛtaśarīratāpādikaṃ nivartayatītyarthaḥ | dīpakamalaṅkāraḥ |
20.8.8
itīti || ita pūrvoktaprakāreṇa muravairiṇaḥ śrīkṛṣṇasya caṭulamasthiraṃ yaccāṭu priyaṃ priyasyāsthagattva, tasya bahuvallabhatvādavagantavyam | tatra priye paṭuḥ samarthaḥ, tena priyakapaṭacāṭughaṭatamityarthaḥ | cāru manoharaṃ ca rādhikāmadhi rādhāmadhikṛtya pravartamāna yadvacanajātaṃ tadrūpam | kiñca padmāvatīnāma jayadevasya nijanāyakā tasyāḥ ramaṇaḥ rantā jayadevaḥ tasya bhāratī vāṇī, tayā bhaṇitaṃ kathitamiti gītamevaṃvidhaṃ gītam jayatu sarvotkarṣeṇa vartetāṃ sarvajanamanoharo bhavatvityarthaḥ | evaṃ priyālāpaiḥ priyāmupalālya² svasyānyāsaktiṃ³ pariharan tasyāssantoṣāya svocitakṛtyaṃ prārthayate parihareti ||
20.8.9
he rādhe, kṛtastvayā niṣpāditaḥ ātaṅkaḥ pīḍā¹ yasmin tādṛśe mayi| pakṣe kṛtātaṅke iti rādhāviśeṣaṇam | kṛtaḥ mayā niṣpāditaḥ ātaṅkaḥ yasyāṃ tasyāḥ sambuddhiḥ, he kṛtātaṅke rādhe | śaṅkāṃ pariharetyatra bravīti śeṣaḥ| kuta ityāśaṅkāyāmāha tvayeti | he rādhe, ghanaṃ pṛthulaṃ stanajaghanaṃ, prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ yasyāstayā, | atra ghanagrahaṇamākramaṇe| anyathā anavakāśasūcanārthaṃ saundaryātiśayadyotanārthaṃ vā īdṛśyā tvayā krānte āvṛtta iti yāvat | etādṛśe khānte mamāntaḥkaraṇe pareṣāṃ bhavadvyatiriktajanānāṃ anavakāśine avasthānāvakāśahīne sati anyānavakāśatvaṃ ca svāntasya sūkṣmatvāt ghanastanajaghanakrāntatvaṃ ca avagantavyam² | vitanoḥ anaṅgādanyaḥ dhanyaḥ, tvamiva puṇyātmā ko'pi strījanaḥ mamāntaraṃ hṛdayaṃ na viśati | bādhakatvena vā'dhanyo manmatha eva kevalaṃ praviṣṭaḥ, vedanānivartakatvena dhanyaḥ puṇyātmā bhavādṛśo jano mamāntaraṃ na³ praviṣṭa ityarthaḥ | tādṛśyā⁴ tvayā mayyanyāsaktiśaṅkā eva na kāryeti tātparyam | atra vitanupadena
20.8.10
manmathabodhanaṃ svānte praveśasaukhyārtham¹| atra² vitanoradhanyatvañca pitṛcittakṣobhakatvādavagantavyam| evaṃ ātmani anyāsaktiśaṅkāṃ nirākṛtya ³–svakṛtya ānukūlyaṃ yācate; staneti–³| he rādhe, stanabharasya tava kucabhārasya stanamaṇḍalasyetyarthaḥ| parīrambhaḥ āliṅganam| ‘upasargasya ghañyamanuṣye bahula⁴’ miti dīrghaḥ| tasyārambhe nirmāṇe vidheyatāmanukūlabhāvaṃ vidhehi kuru⁵, mameti śeṣaḥ| ‘⁶–praṇayini parīrambheti’ pāṭhe tu rādhāsambodhanam| athavā praṇayini mayīti kṛṣṇaviśeṣaṇam–⁶| prasādayuktā hṛṣṭā gāḍhāliṅganarūpakārye māṃ niyojya māṃ kṛtārthayeti bhāvaḥ|| punarapi tāmeva prārthayate vyathayatīti ||
20.8.11
he sakhi,¹ tava maunaṃ vṛthā vyarthaṃ māṃ vyathayati pīḍayati | athavā vṛthāmaunaṃ nirarthakaṃ maunaṃ māṃ vyathayatīti yojanā²| nirnimittapriyālāpaparityāgasya ativyathādāyakatvāditi bhāvaḥ | tarhi kiṃ karttavyam | tadāha prapañcayeti | he taruṇi madhurālāpaiḥ śrutisukhajanakavyāpāraiḥ vacobhiḥ pañcamamuddīpaṃkaṃ kokilālāpasvanaṃ prapañcaya vistāraya | maunaṃ parityajya kokilavat ālāpayetyarthaḥ | ‘pikaḥ kūjati pañcama’ miti | prayogaśca‘re re kokila mā bhaja maunaṃ kiñcidudañcaya pañcamarāgam³, iti | priyālāpaprapañcasya sarvavyādhinivarttakatvāditi bhāvaḥ | he sumukhi, dṛṣṭibhiḥ dayālokanaiḥ tāpaṃ bhavadvirahajanitamadīyadehadāhaṃ vinodaya viśeṣeṇa nivarttaya | anyathā prāṇadharaṇasyāpi aśakyatvāditi bhāvaḥ | kiñca he sumukhi, vimukhībhāvaṃ vaimukhyaṃ tāvatsākalyena ‘yāvattāvacca sākalye’ ityamaraḥ | vimuñca tyaja | anyathā vaimukhyasya virodhāditi bhāvaḥ | māṃ na muñca na tyaja | priyaparityāgasya lokaviruddhatvāditi bhāvaḥ | kiñca he mugdhe, hitāhitavivekaśūnye⁴ tacchūnyatvaṃ ca vakṣyamāṇasnaigdhyādiguṇayuktatvāparigaṇanādavagantavyam | tadeva pradarśayati atiśayetyādinā | ayaṃ janaḥ atiśayasnigdhaḥ atyantasvacchahṛdayaḥ, na vañcanāpara ityarthaḥ | na kevalaṃ snigdhahṛdayaḥ api tu priyaḥ priyapūrvakaṃ tava manohara ityarthaḥ | tādṛśo yo janaḥ svayaṃ svata eva nānyeāpādhinetyarthaḥ | upasthitaḥ tava nikaṭaṃ
20.8.12
prāptaḥ | tathā cā''gatajanasya gauravamanaparādhaṃ vā''kalayya tvadguṇasampattiñca paryālocya ayaṃ jano bahumānanīya¹ iti vicārayeti tātparyam | 'snigdhe' iti pāṭhe rādhāsambodhanam | prakārāntareṇāpi prārthayate mugdha iti | he mugdhe yuktāyuktavivekaśūnye³ tacchūnyatvañcāsyāḥ⁴ bādhāprakāraprakāśanābodhādavagantavyam | bādhāprakāraṃ svayamevāpapādayati mayīti | mayi aparādhakāriṇi svasmin dantadaṃśo dantakṣatiḥ, dorvvallibhyāṃ bandho nirodhaḥ, nibiḍābhyāṃ kaṭhinābhyāṃ stanābhyāṃ kucābhyāṃ pīḍanaṃ mardanaṃ⁵ ca tāni nirdayāni dayāparāṅmukhāni tāni dantadaṃśadorvvallibandhanabiḍastanapīḍanāni ca | athavā nirdayaṃ yathā syāttathā dantadaṃśādīnīti kriyāviśeṣaṇam | etāni vidhehi kuru | cumbanagāḍhāliṅganastanataṭaghaṭṭanavilāsadyātanārthaṃ mudamudvaha prāpnuhi | yathā loke kasmiṃścana deśaviśeṣe kaścit kopaśīlāṃ janaḥ
20.8.13
aparādhakāriṇaṃ dantaiḥ daṣṭvā rajjvādibhiḥ badhvā kaṭhinaiḥ pāṣāṇādibhiḥ upapīḍya svayameva praśāntassan santuṣṭo bhavati tathā tvamapi' | tarhi prāṇahāniparyantabādhā mayā kartavyā kimityāśaṅkayāha caṇḍīti | he caṇḍi, pañcabāṇo manmathaḥ sa eva caṇḍālo divākīrtirityarthaḥ | tasya caṇḍālatvañca puruṣagauravamanālocya bādhākaraṇatvāt, nirdayatvāccāvagantavyam | tasya kāṇḍāni bāṇāḥ tairdalanāt vidāraṇaddhetoḥ asavaḥ mama pañcaprāṇāḥ prayānti gacchanti | atrāsava iti bahuvacanaprayogāt ghātyasaṃkhyānuguṇyācca pañcaprāṇa ityuktamityavagantavyam | hantuṃ jīvayituṃ ca samarthe jane vidyamāne'pi taditaraśāstraniṣiddhacaṇḍālakṛtabādhāyā anucitatvāditi bhāvaḥ | evaṃ sati śāstramullaṅghya anyena bādhayiṣyāstava maugdhyaṃ vyaktameveti bhāvaḥ | nanu pañcabāṇasya mahābādhakatvamuktavā bhavadbādhakatvamapi tasyaiva yuktamiti āśaṅkya so'pi bhavatparādhīnaviśvavijayavānityāha bandhūketi |
20.8.14
he priye, rādhe snigdho nirmalo'yamadharastava dantavāsaḥ bandhūko nāma raktapuṣpaḥ palvalasthāyi¹ bandhujīvākhyo gulmaviśeṣaḥ | ‘bandhūko bandhujīvaka’ ityamaraḥ | tasya dyutiḥ kāntiḥ, tasyā bāndhavaḥ bandhuḥ, prajñāditvāt²svārthe aṇ pratyayaḥ | tatkalpa ityarthaḥ | he caṇḍi kopanaśīle, gaṇḍe kapolabhāge madhūkacchaviḥ guḍapuṣpasamānakāntiḥ cakāsti prakāśate | ‘gaṇḍaścaṇḍī’ti pāṭhe tu gaṇḍaḥ kapolabhāgaḥ, madhūkasya guḍapuṣpasya cchaviriva cchaviryasya sa tādṛśaḥ san cakāstītyarthaḥ | tathā ca madhūkavat kapoladeśo bhātītyarthaḥ | he priye tava locanaṃ nīlanalinaśriyo nīlotpalakānteḥ mocanaṃ prasaraṇahetuḥ³ manoharaḥ ityarthaḥ | he priye tava nāsā nāsikā tilaprasūnapadavīṃ tilakusumasaraṇimabhyeti anusarati | tilakusumasamānetyarthaḥ | anena padminījātissūcitā | taduktaṃ ratirahasye jātiḥnirṇayasthale—‘tilakusumasamānāṃ nāsikāṃ vibhratī sā⁴’ iti | kundābhāḥ kundasamānāḥ dantāḥ yasyāḥ sā kundābhadantī | ‘nāsikādharo’ṣṭhetyādinā ṅīṣ | tasyāḥ sambuddhiḥ he kundābhadanti | saḥ prasiddhaḥ puṣpāyudhaḥ, bandhūkādikusuma samānabhavadadharādirūpakusumaśaraḥ tvanmukhasevayā pūrvoktabandhūkakusumādisamānoddīpaka adharādyākāra avayavabhavanmukhasevayā viśvaṃ lokatrayaṃ vijayate jayati | athavā viśvaṃ- viśvanāmānaṃ mām | viśvanāmakatvaṃ cāsya ‘viśva’ viṣṇurvaṣaṭkāra', iti vacanāt | tatra ca svatantrayā bhavatyā dantadaṃśādibhiḥ ayaṃ janaḥ bādhyatāṃ na tu parādhīnavijayena madanacaṇḍālena bādhyatāmiti bhāvaḥ² ||
20.8.15
nanu tvayyeva mama kimarthamāsaktiḥ | tadvyatiriktānāṃ atirūpavatīnāṃ apsaraḥprabhṛtīnāṃ vidyamānatvāt | ityāśaṅkāyāmāha-dṛśāviti | he tanvi rādhe, tava dṛśau madena yauvanadharmeṇa⁵ alase mandagatau madālasā nāma kācidapsaraḥstrī | tavaṃ vadanaṃ tavānanaṃ indumatyunnataṃ indumatirayaṃ candra iti buddhiḥ tatkṛdityarthaḥ | tayā unnataṃ utkṛṣṭatayā bhāsamānam | athavā indumatikramya unnataṃ utkṛṣṭaṃ, indorapi atimanoharamityarthaḥ | 'indumatyujjvalaṃ' iti pāṭhe arthaḥ samānaḥ | indumatī nāma kācinnirjarī,
20.8.16
tadvadanakalpamiti ca| ‘¹—indubimbaprabha’ miti pāṭhe tu indubimbaṃ candramaṇḍalaṃ tasya prabheva prabhā yasmin tat | athavā indubimbavat prakṛṣṭaṃ bhāti iti indubimbaprabhaṃ candramaṇḍalavadvirājamānamityarthaḥ—¹ | kiñca gatistava gamanaṃ janānāṃ prāṇināṃ manoramā cittasantoṣakāriṇī | manoramā nāma kācidmarī | tadvanmanorameti ca | ūrudvayaṃ tava sakthiyugalaṃ ‘sakthiklīve pumānūruḥ’ ityamaraḥ| vijitā² tiraskṛtā, rambhā kadalī yena tādṛśa rambhāstambhayugalajittvaramityarthaḥ | rambhā nāma kācit kharveśyā ca | kiñca ratistava surataṃ kalāvatī kāmaśāstraprasiddhakalāsampannā; kalādivyaktimatītyarthaḥ | kalāvatī nāma kācidmarī ca | te bhruvau tu ruciraṃ ramaṇīyaṃ; citraṃ lekhyakarma tasya lekhe iva lekhe yayoste tādṛśyau | citralekhā nāma kācit tridaśāṅganā ca | ³—tathoktaḥ prayogaśca ‘rambhā madālasā citralekhā cendumatī punaḥ; tadvatkalāvatī dhānyamālinī ca manorame’ ti | ataśca he tanvi,—³ pṛthvīgatā bhūlokavāsinī tvam | ‘pṛthvīgata’ miti pāṭhe tu yauvataviśeṣaṇam | yauvataṃ yuvatīnāṃ samūhaḥ, vibudhakāminīkadambamityarthaḥ | vahasi āvahasi | aho āścaryam | svarlokavāsinīnāṃ madālasāprabhṛtīnāṃ bhūlokavāsinyāṃ ca tvayi dṛgādigatamadālasatvādidharmasambandhavyājenāvasthānamityatra āścaryakaramityarthaḥ | tathā ca apsaraḥpramukhasakalakāminīḥ vihāya tvayyeva mamāsaktiḥ yukteti tātparyam |
20.8.17
yauvatamityatra 'bhikṣāditvādṇ' pratyayaḥ | na cātra 'bhasyāḍhe taddhite', iti puṃvadbhāvaḥ | yuvatiśabdapāṭhasāmarthyāt | śleṣānu prāṇitotprekṣālaṅkāraḥ| atra kavikauśalāt vihitaṃ chando'pi pṛthvīsaṃjñakam | 'jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ' iti lakṣaṇāt² | iti śrīgītagovindavyākhyāyāṃ śruti rañjanyāṃ lakṣmaṇasūriviracitāyāṃ daśamassargaḥ³|| atha śrīkṛṣṇasāntvanānantarakṛtyamāha-suciramiti || suciraṃ bahukālaṃ anunayena priyoktyā mṛgasya akṣiṇīva viśāle akṣiṇī yasyāḥ ²—^tādṛśīmiti 'bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac³', ityādinā samāsānte ṣitvāt ṅīṣ | evaṃvidhāṃ rādhāṃ prīṇayitvā santoṣayitvā svābhisaraṇonmukhīṃ kṛtveti yāvat²— | kṛtaveṣe kṛtakāmukocitāraṅkārasanniveśe keśave kṛṣṇe, kuñjaśayyāṃ latāgṛhapallavatalpaṃ prati gatavati prayāte sati; dṛṣṭimoṣe dṛṣṭīnāṃ kāminīdṛṣṭīnāṃ moṣaḥ prasaraṇarodho yatra; dṛgbyāpārapratibandhakagāḍhāndhakāravati; tādṛśe pradoṣe rajanīmukhe 'pradoṣo rajanīmukha'mityamaraḥ | sphurati āvirbhūte sati, racitāḥ kṛtāḥ, rucirā ramaṇīyāḥ bhūṣā uddīpakahārakeyūrrādayo yasyāḥ tādṛśīm | kiñca nirgataḥ
20.8.18
aparādhaḥ kṛṣṇakāryāsaṃsiddhiḥ¹ yasyāssakāśāt | athavā nitarāṃ aparādhaḥ yasyāstadṛśīm | viphalīkṛtakṛṣṇaprārthanāmityarthaḥ | 'rādha sādha saṃsiddhā' vityasmāddhātoḥ ghañ pratyayaḥ | 'niravasādā' miti pāṭhaḥ prāsānanuguṇo'pi² vyākriyate | nirgataḥ avasādaḥ khedo yasyāssakāśāt, niravasādā 'nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā³, iti pañcamīsamāsaḥ | kṛṣṇasāntvanenāpagatakhedāmityarthaḥ | evaṃvidhāṃ rādhāṃ kācit sakhī jagāda ūce | sphurita iti pāṭhe prakāśitaḥ, pāṭhadvayepyanyaviśeṣaṇam⁴ | jagādetyuktam | tatprakārameva viśadayati viraciteti |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit